Ruanda

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Ruanda Cumhuriyeti
Repubulika y’u Rwanda (Kinyarw.)
République du Rwanda (Fr.)
Republic of Rwanda (İng.)
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu
"Birlik, İş, Yurtseverlik"
Ulusal Marş: Rwanda nziza
(Türkçe:Güzel Ruanda)

Konum
Konum
Başkent

ve en büyük

Kigali
1°56.633′G 30°3.567′D / 1.943883°G 30.05945°D / -1.943883; 30.05945
Resmî dil(ler) Kinyarwanda, Fransızca, İngilizce
Yönetim biçimi Cumhuriyet/Başkanlık sistemi
 - Devlet başkanı Paul Kagame
 - Başbakan Anastase Murekezi
Kuruluş
 - Bağımsızlık 1 Temmuz 1962
Yüzölçümü
 - Toplam 26.338 km²  (147.)
10,169 mil²
 - Su (%) 5.3
Nüfus
 - 2014 tahmini 10.996.895[1]
 - 2012 sayımı 10.515.973[2]
GSYİH (SAGP) 2008
 - Toplam 10,004 milyar $
 - Kişi başına $1.403
GSYİH (düşük) 2008
 - Toplam $4,459 milyar
 - Kişi başına 465 $
Gini (2011) 50.8 (orta
İGE  artış0.506 (düşük)  (2013)
Para birimi Ruanda frangı (RWF)
Zaman dilimi CAT (UTC+2)
Internet TLD .rw
Telefon kodu 250

Ruanda ya da resmi adı ile Ruanda Cumhuriyeti, Afrika kıtasının orta bölümünün doğu kısmında yer alan ve denize kıyısı bulunmayan bir ülkedir. Ülkenin sınır komşularını (kuzeyden saat yönünde ilerlendiğinde) Uganda, Tanzanya, Burundi ve bir kısmı Kivu Gölü ile olmak üzere Demokratik Kongo Cumhuriyeti oluşturmaktadır. Ülkenin başkenti Kigali'dir.

Ülke ismi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke ismi eski Ruanda dilinde bulunan kwanda (Türkçe:büyümek,genişlemek) kelimesinden gelmektedir. Ön ek olan ku- (ku-anda = kwanda) eki fiilerin önüne geliyor olup, bu ön ek ülke isimlerinde bu, ru hecelerinin yanı sıra u tanımlık hali eklenerek kullanılmaktadır.[3]

Köken -anda: u-Ru-anda = uRwanda ya da Rwanda (büyüyen/gelişen ülke, Ruanda)

Ülke engebeli yapısı nedeniyle bin tepeli ülke olarak da adlandırılmaktadır. Kelimenin Fransızca karşılığı olan Mille Collines terimi ülke genelinde de sık kullanılmakta olup, ülkede radyo ve televizyon yayını yapan Radio-Télévision Libre des Mille Collines bu ismi kullanmaktadır. Bu kelime günümüzde Ruanda'nın eş anlamlısı olarak günlük hayatta da sık olarak kullanılmaktadır.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin toplamda sahip olduğu 893 km sınırın 290 km'si Burundi, 217 km'si Demokratik Kongo Cumhuriyeti, 217 km'si Tanzanya ve 169 km'si Uganda ile oluşmaktadır.

Ülke genel olarak derin vadilerle yer yer kesilmiş dağlık ve yaylalık bir ülkedir. Ruanda'da ortalama yükseklik 1.500 m düzeyinde olup, ülke genelinde 1.000 m ile 4.507 m arasında yükseklikler görülebilmektedir. Ülkenin en yüksek noktasını 4.507 m ile Demokratik Kongo Cumhuriyeti sınırında bulunan ve Virunga volkanik dağların bir parçası olan Karisimbi Dağı oluşturmaktadır.

Ülke genel olarak üç arazi çeşitine ayrılmış konumdadır. Bu araziler güneydoğu vadileri, merkezi yüksek platolar ve Kongo-Nil havzasıdır. Ülkenin merkezinde yer alan yüksek platolar 1.500 m ile 2.000 m yüksekliği arasında bulunmakta olup, güneydoğu vadileri ile Kongo-Nil havzası arasında kalmaktadır. Bu bölgeler birçok su yolu ile bölünmüş olup, özellikle Kongo-Nil havzasına doğru ilerledikçe ülke için kullanılan bin tepeli ülke deyimi ile doğru orantılı birçok tepe gözlemlenebilmektedir. Bölgede yüzey su kaynaklarının bolluğu ile birlikte yıllık yağış ortalamalarının yüksek olması nedeniyle tarımsal faaliyetler yoğun bir şekilde gerçekleştirilmektedir. Geçmiş yıllarda bölgede çok sık bir şekilde bulunan ormanlık alanlar ise tamamen yok olmuş konumdadır.

Ülkenin kuzey kesimlerinde yer alan Virunga volkanik dağları Ruanda'nın en yüksek noktalarını oluşturmaktadır. Bu bölgede düşük sıcaklıklar ve yoğun yağışlar gözlemlenebilmektedir. Virunga dağlarının yanı sıra batıdan Kivu gölünün etrafından kuzey ve güney yönde ilerleyen Kongo-Nil havzası da ulaştığı 3.000 m' yakın yükseklik ile bir diğer yükseltiyi oluşturmaktadır. Kongo-Nil havzasında yükseltiler 1.200 m ile 2.700 m arasında değişim göstermektedir. 1990 yılların sonlarına kadar ülkede var olan yağmur ormanları özellikle 1994 yılından sonra iç savaş nedeniyle komşu ülkelere kaçan Ruandalıların geri gelmesi ile yeni yerleşim alanları oluşturulmak adına yok edilmiştir. Günümüzde sadece Nyungwe yağmur ormanları varlığını sürdürmekte olup, bu orman alanı doğu ve merkez Afrika genelinde bulunan en büyük dağ ormanı olarak kabul edilmektedir. Nyungwe ormanları 2012 yılında ulusal park ilan edilmiştir.

Ruanda'nın doğu ve güneydoğu bölgelerinde yer alan vadiler 1.000 ila 1.500 m arası yükseklikte bulunmaktadır. Coğrafi şartların yanı sıra iklim ve çeçe sineğinin varlığı bu bölgelerde tarımsal faaliyetlerin yapımını pek mümkün kılmamaktadır.

Ülkenin kıyısı bulunduğu Kivu gölü civarında derin koy ve dik yamaçlar mevcuttur. Ülkenin Tanzanya'ya sınırının olduğu doğu bölgelerde bulunan ve Akagera bataklıkları olarak adlandırılan bataklıklar ve göller iki ülke arasında doğal bir sınır oluşturmaktadır.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruanda konum olarak ekvatora yakın bir konumda olmasına rağmen yükseltilerin çok olması nedeniyle hafif nemli bir iklime sahiptir. Bölgede hakim olan sıcak ekvator iklimi dönemsel doğu Afrika iklimi ile üst üste gelmesi sonucu yükseltilerin de etkisi ile iklim yumuşamaktadır. Yıl genelinde ortalama sıcaklık yükseltiye bağlı olarak değişkenlik gösteriyor olsa da sıcaklık değerlerinde büyük değişimleri yaşanmamaktadır. yıllık sıcaklık değerleri en düşük 15 °C en yüksek 26 °C seviyesinde yaşanmaktadır. Ruanda genelinde yılda iki defa yağmur sezonları yaşanmaktadır. Muson yağmurları ülke içerisinde umuhindo olarak adlandırılan ve yıllık yağışların %27'sinin yağdığı Eylül-Aralık döneminde yağarken, itumba olarak adlandırılan muson yağmurları ise Şubat-Haziran döneminde yağmaktadır. Bu ikinci dönemde ise Mart-Mayıs aylarında yıllık yağışların %40'ı gerçekleşmektedir. Yıllık yağışlarda ki düzensizlik ve buna bağlı yaşanan kuraklık ve yoğun yağışların art arda gelebilmesi tarım ürünleri üzerinde olumsuz etki yaratmakta olup, dönem dönem kıtlık yaşanmasına neden olabilmektedir.

Nuvola apps kweather.svg Kigali iklimi Weather-rain-thunderstorm.svg
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
Ortalama en yüksek sıcaklık, °C 26,5 26,5 26,2 25,2 24,9 24,3 26,1 27,1 27,4 26,5 25,7 25,5 26,1
Ortalama en düşük sıcaklık, °C 15,1 15,2 15,2 15,1 15,3 14,5 14,3 15,3 15,1 15,2 14,9 15,0 15
Ortalama yağış, mm 69 100 106 183 92 20 9 34 86 102 127 100 1.028
Kaynak: wetterkontor.de[4]

Bitki örtüsü ve yaban hayat[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruanda'nın özellikle yüksek kesimleri burada yaşanan özel ekolojik sistemin de etkisi ile emsalsiz yaban hayatı ve bitki örtüsüne sahiptir. Bu bölgelerde mevcut olan nemli, sisli ve soğuk tropikal iklim bu ortamın oluşmasında başlıca etkenler arasında yer almaktadır. Özellikle Nyungwe yağmur ormanları ülkenin geriye kalan tek yağmur ormanları olarak benzersiz bir çeşitliliğe sahiptir.

Ülkenin orta kısımlarında alanlar genel olarak tarımsal faaliyetler gerçekleştirmek adına tarım alanı olarak kullanılmaktadır.

Ülkenin kurak ve sıcak doğu bölgelerinde ise çimin ve ağaçların hakim olduğu ovalar ağırlıkla bulunmakta olup, ayrıca bataklıklar ve göllerde bu bölgelerde yer yüzeyini şekillendirmektedir. Bölgede yer alan Akagera Ulusal Parkı 1994 yılına kadar bünyesinde birçok aslan, leopar,zebra, impala, antilop çeşitleri gibi hayvanların yanı sıra, az miktarda da olsa fil, zürafa mevcuttu. Sulak alanlarda birçok su aygırı ve timsah yaşamaktaydı. İç savaşın etkisi nedeniyle ülkede başta aslan ve zebralar olmak üzere yaban hayat neredeyse bitme noktasına gelmiştir.

Ülke yaban hayatının en önemli parçalarından birini oluşturan ve soyu tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olan ve koruma altında olan dağ gorilleri Virguna dağlarının yüksek kesimlerinde yaşamaktadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruanda'da son olarak 2012 yılında gerçekleştirilen resmi sayım sonuçlarına göre 10,515,973 nüfus tespit edilmiştir. Bu güncel olarak son resmi sayım konumunda olup, 2014 tahmin sayım sonuçlarına göre ülkede 10,996,895 nüfus belirlenmiştir. Ülke içerisinde 433 kişi/km² nüfus yoğunluğu ile Ruanda Afrika kıtasının nüfus yoğunluğu en fazla olan ülkesi konumundadır. Ülke nüfusunun çoğunluğu başkent Kigali'de yaşamaktadır.

Ruanda genç bir nüfusa sahip olup, 2014 tahmini verilerine göre nüfusun %61'i 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin sadece %2,5'i 65 yaş ve üzerindedir.[5]

0-14 yaş: %42.1 (erkek 2,617,472/kadın 2,575,429)
15-24 yaş: %18.9 (erkek 1,166,258/kadın 1,167,934)
25-54 yaş: %32.5 (erkek 2,010,034/kadın 1,994,582)
55-64 yaş: %4 (erkek 229,759/kadın 267,430)
65 yaş ve üzeri: %2.5 (erkek 125,862/kadın 182,378)

Etnik gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruanda genelinde aynı dile, kültüre sahip olan bir toplum yaşamaktadır. Günümüzde mevcut olan Tutsi, Hutu ve Twa etnik grupları Ruanda'nın sömürge bölgesi olarak ilk önce Almanya daha sonra da Belçika tarafından dolaylı yoldan yönetilmesi neticesinde bu ülkeler tarafından belli statüler verilerek ayrıştırılmıştır ve her biri etnik grup yerine kabile olarak konumlandırılmıştır. İlk olarak üst kademeyi oluşturan Tutsileri destekleyen sömürgeci ülkeler Tutsileri kendi amaçları doğrultusunda kullanmış, kabile olarak ayırdıkları grupları da genel olarak dış görünüşüne ve mesleği ile ilgili olarak sınıflandırarak Tutsi (büyükbaş hayvan sahipleri), Hutu (çiftçi) ve Twa (avcı, çömlekçi) ayrımını gerçekleştirmişlerdir. Bu ayrım neticesinde farklılıkları belirgin bir şekilde ortaya konulan gruplar ilerleyen yıllarda ülke genelinde daha büyük sorunların yaşanmasına neden olmuştur. Ruanda soykırımı olarak adlandırılan olayda Ruandalı Tutsi nüfusunun dörtte üçünün hayatını kaybetmesine neden olmuştur.

Sömürgeci Belçika devleti tarafından 1934/35 döneminde gerçekleştirilen nüfus sayımında, ailelerin hangi gruba dahil edilmesi gerektiği sahip oldukları büyükbaş hayvan sayısına göre kararlaştırılmış, buna göre on ve üzeri büyükbaş hayvana sahip olanlar Tutsi, ondan daha az büyükbaş hayvana sahip olanlar Hutu ve hiçbir büyükbaş hayvana sahip olmayanlar ise Twa olarak sayılmış ve sınıflandırılmıştır.

Günümüzde Hutu etnik grubu ülkede çoğunluğu oluşturmaktadır. Nüfusun %85'i bu etnik grubun üyesi konumundadır. Tutsi nüfusu toplam nüfusun %15'i seviyesinde olup, Twa etnik grubu %1 ile ülke içerisinde az bir nüfusa sahiptir.

Etnik Grup Oran
Tutsi  %85
Hutu  %14
Twa  %1

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin Belçika sömürgesi olması nedeniyle Fransızca bağımsızlık sonrası resmi dil olarak kullanılmıştır. Bunun yanı sıra nüfusun %88 düzeyinde büyük bir çoğunluğunun anadil olarak kullandığı Kinyarwanda dili de ülkenin resmi dilleri arasında yer almaktadır. Bu dillere ek olarak özellikle Tanzanya ve Uganda'dan geri dönen uzun süreli mültecilerin nüfusa katılması ile 1994 yılında İngilizce de resmi dil statüsü kazanmıştır.

Ekim 2008 yılında hükumet tarafından yapılan açıklamada ülkenin ilerleyen yıllarda eğitim dilinin İngilizce olacağı belirtilmiş ve bu da 2009 yılından itibaren uygulanmaya başlanmıştır. Ülke genelinde bulunan tüm okullarda eğitimler ve sınavlar İngilizce dilinde gerçekleştirilmiştir. Yapılan bu değişik ile İngilizce'nin hakim olduğu doğu Afrika ülkeleri ile daha sıkı ilişkiler hedeflenmiştir.

2003 yılı Ruanda anayasasının 5. maddesinde ülkenin ulusal dilinin Kinyarwanda, resmi dillerin İngilizce ve Fransızca olduğu belirtilmiştir.[6]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Benin genelinde hakim olan din hristiyan dinidir. Buna göre nüfusun %93,4'ü hristiyan inancına göre yaşamını sürdürmektedir. Bu oran içerisinde katolik mezhebine mensup hristiyanların oranı %49,5, protestan mezhebine mensup %39,4 ve diğer hristiyan mezheplerine mensupların oranı da %4,5 düzeyindedir. İslamiyet ülke içerisinde en yaygın ikinci din konumunda olmasına rağmen nüfusun sadece %1,8'i islami inancına göre yaşamlarını sürdürmektedir.Bu iki dinin haricinde yerel dinlere inanan çok küçük bir toplulukta mevcuttur.[5]

Sosyal durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Sağlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkede temiz su kaynaklarına ulaşabilen nüfusun oranı genel Afrika ortalamasına göre yüksek düzeyde olup, 2012 tahmini verilerine göre nüfusun %70,7'si temiz kaynaklardan su temin edebilmektedir. Bunun yanı sıra nüfusun %63,8'i tam teçhizatlı sağlık hizmetlerinden yararlandığı ülkede, nüfusun %36,2'si daha ilkel şartlarda sağlık hizmeti alabilmektedir. Ülke içerisinde ishal, hepatit, tifo, sıtma ,humma ve kuduz[5] çok sık görülen hastalıklar arasındadır. AIDS, Afrika kıtasının genelinin aksine düşük oranda görülmekte olup, bu oran 2012 verilerine göre %2,9 düzeyindedir.[5]

2014 tahmini verilerine göre ülke genelinde ortalam yaşam 59,26 düzeyinde gözlemlenmekte olup, bu oran erkeklerde 63,11, kadınlarda ise 55,96 seviyesindedir.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke genelinde 15 yaş ve üzerinde olan nüfusta okuma yazma bilenlerin oranı 2010 verilerine göre %71,1 düzeyindedir. Bu oran erkeklerde %74,8 iken, kadınlarda %67,5 seviyesindedir. Ruanda genelinde sekiz yıllık zorunlu ilkokul eğitimi herhangi bir ücrete tabi olmamakla birlikte, 2010 verilerine göre ilkokul çağındaki erkek çocuklarının %94'ü, kız çocuklarının da %97'si ilkokula gitmektedir. Bu sekiz yıllık eğitim bitiminde üç yıl süren lise eğitimi alınabilmektedir. Ruanda genelinde birçok üniversite de yer almakta olup, en önemlisi başkentte bulunan Université nationale du Rwanda'dır.[7][5]

Ülke genelinde 5-14 yaşa aralığında bulunan çocukların 2000 verilerine göre %35'i çocuk işçi olarak kullanılmaktadır.[5]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

15. asır başlarında bölgede iki etnik unsur vardı: Hutu ve Tutsi. Kuzeyde yaşayan Tutsiler zamanla yönetici sınıf oldular ve Hutuları katı bir feodal yapılanma içine ittiler.

Ülkeye ilk gelen Avrupalı John Speke oldu ve 1895'te Ruandalılar Alman Doğu Afrikası'nın bir parçası olarak Alman egemenliğine girdiler. Ancak burada bir Alman hükümeti kurulmadı ve Alman idaresi altında ülkeyi geliştirmek için hiçbir şey yapılmadı.

I. Dünya Savaşı'ndan sonra bölge Milletler Cemiyeti tarafından Belçika mandasına verildi ve Belçika idaresi öncekinden çok daha sert ve kesin olarak Ruanda'ya yerleşti. Belçikalılar Ruanda'da sömürge yönetimini kurumsallaştırmak amacıyla üst sosyal sınıf olan Tutsileri kullandılar. Yeni vergiler ve zorunlu çalışmalar getirildi. Birçok Ruandalı bu kötü koşullardan kurtulmak için ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruanda anayasa ile yönetilen bir cumhuriyettie. Günümüzde yürürlükte olan anayasa 2003 yılında gerçekleştirilen halk oylaması ile kabul edilerek yürürlüğe konulmuştur. Ruanda devlet başkanı genel seçimler ile halk tarafından seçilmektedir. Ruanda parlamentosu iki kanattan oluşmakta olup, bunlar ulusal meclis ile senato konumundadır. Tüm siyasi partiler Forum de concertation (Türkçe:Oylama forumu) adı verilen bir yapı içerisinde toplanarak tüm alınması gereken kararları bütünlük içerisinde ve herkes tarafından kabul edilmiş bir şekilde almaktadırlar. Ülke genelinde 2003 yılına kadar yasak olan siyasi partiler söz konusu yılın Ağustos ve Eylül aylarında gerçekleştirilen iç savaş sonrası ilk seçimlere katılarak meclis ve devlet başkanlığı seçimleri gerçekleştirilmiştir.

Ruanda'nın güncel olarak devlet başkanı görevinde bulunan Paul Kagame bu görevi 22 Nisan 2000 tarihinden bu yana sürdürmektedir. Ruanda devlet başkanları normal olarak halk tarafından seçilmesine rağmen Paul Kagame 17 Nisan 2000 tarihinde mecliste gerçekleştirilen özel bir oturum ile 86 oyun 81'ini alarak bu göreve getirilmiştir. Kagame 2003 ve 2010 yıllarında gerçekleştirilen genel seçimlerde de görevine yeniden seçilerek bu görevde kalmıştır.

1994 yılından 2003 yılına kadar geçici bir meclise sahip olan Ruanda'da başka bir yapı bulunmamaktaydı ve geçici meclis 70 sandalyeye sahipti. 12 Aralık 1994 tarihinde birçok partinin de katılımı ile varılan antlaşma neticesinde kurulan yeni yapının ilk üyeleri Arusha Mutabakatı kapsamında seçilmiştir. 2003 yılında yapılan seçimler ile birlikte iki kanatlı bir yapı oluşan Ruanda'da Chambre des Députés olarak adlandırılan ulusal mecliste 80 sandalye mevcutken, senatoda 26 sandalye bulunmaktadır.

Ulusal mecliste bulunan 80 sandalyenin 53 üyesi genel seçimler sonucunda belirlenmektedir. 24 sandalyeyi kadın üyelere ayıran Ruanda'da kadın üyeler başkent bölgesi Kigali'de dahil her bölgeden iki kadın üye olmak üzere belirlenmektedir. İki üyesi Ulusal Gençlik Meclisi tarafından belirlenen meclisin, bir üyesi de engelliler birliği olan Engelliler Derneği Federasyonu tarafından belirlenmektedir.

Senatoda bulunan 26 sandalyenin üye seçimi şu şekilde gerçekleştirilmektedir; 12 üye dolaylı yoldan her bir bölgeden ve Kigali şehrinden seçilirken, sekiz senatör bizzat devlet başkanı tarafından atanmakta, dört üye Forum of Political organizations olarak adlandırılan yapıdan, bir senatör devlet üniversitesi ve yüksek okullarında görevli doçent ve araştırmacılarından, bir üye de özel üniversiteler ve yüksek okullarında görevli doçent ve araştırmacılarından seçilerek belirlenmektedir.

Dış siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruanda birçok uluslararası organizasyonlarda üye olarak bulunmaktadır. Birleşmiş Milletler, Afrika Birliği, Doğu Afrika Birliği ile birlikte 2009 yılında bu yana İngiliz Milletler Topluluğu üyesi konumundadır. Ruanda, Mozambik ile birlikte bu birliğin geçmişinde kısmi de olsa hiçbir şekilde Büyük Britanya sömürgesi altına girmemesine rağmen üyesi olan iki ülkeden bir tanesidir.

Yönetim yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Northern Province, Rwanda Eastern Province, Rwanda Kigali Province, Rwanda Western Province, Rwanda Southern Province, RwandaRwanda Provinces 2006.png
Resim hakkında

Ruanda, 1 Ocak 2006 yılından beri intara adı verilen 5 yönetim bölgesine ayrılmıştır. İntaralar da kendi içinde akarere ve umujyi adı verilen alt yönetim bölgelerine ayrılmıştır. Ruanda ile ilgili maddelerde intara adı verilen yönetim bölgelerinin Türkçe birebir karşılığı bulunmadığı için yaklaşık karşılığı olan eyalet ismi kullanılmıştır. İntaraların 2002 yılına kadarki ismi prefegitura(İngilizce: prefecture) idi. Ruanda'nın 5 yönetim bölgesi ve bölgelerin ülke içindeki konumunu gösteren harita aşağıdadır:

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]