Farsça

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Farsça فارسی Farsi',Porsi
Konuşulduğu ülkeler	İran, Afganistan, Tacikistan, Özbekistan çevresi
Konuşan kişi sayısı	Ana dil olarak: 62 milyon[1] İkinci dil olarak: 41 milyon toplam 103 milyon kişi
Dil grubu sınıflandırması	Farsça
Resmî Durum
Resmî dil olduğu ülkeler	Iran Afganistan Tacikistan Birleşik Arap Emirlikleri Özbekistan
Dili düzenleyen kurum	-
Dil kodları
ISO 639-1	fa
ISO 639-2	per,fas
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış IPA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Vikipedi'nin Farsça sürümü
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

İranca (فارسی), İran İslâm Cumhuriyeti, Afganistan, Tacikistan, Özbekistan ve Basra Körfezi ülkelerinde konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup dildir. Farsî (Parsi) ya da Acemce de denir. Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olan Hint-İran dillerinin İran öbeğine bağlıdır. Antik Pers halkının konuştuğu dilden türemiştir.

Farsça ve lehçeleri İran, Afganistan ve Tacikistan'da resmî dil statüsündedir. CIA World Factbook'a göre İran, Afghanistan, Tacikistan ve Özbekistan'da yaklaşık 64 milyon kişinin anadili Farsça'dır. Hindistan ve Pakistan başta olmak üzere diğer ülkelerde de bir o kadar daha kişinin bu dili konuştuğu tahmin edilmektedir. 2006 yılında UNESCO'ya Farsça'yı da dillerinden biri olarak seçmesi önerildi.

Farsça, komşu ülkelerin dillerini, özellikle Orta Asya, Kafkasya ve Anadolu'daki Türk dillerini etkilemiştir. Arapça ve Mezopotamya dilleri ^{[kaynak belirtilmeli]} üzerindeki etkisi ise daha azdır. Farsça İslamdünyasının ikinci kültür dilidir.İslam klasiklerinin (özellikle tasavvufla ilgili olanları) bu dide yazılmıştır.şiirsel ve melodik ağırlığı olan bir dildir. İngiliz sömürgeciliğinden beş yüzyıl önce, Hindistan ve civarında ikinci dil olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktaydı. Güney Asya'da kültür ve edebiyat dili kabul edilmişti. Moğol İmparatorluğu zamanında ise resmî dil oldu. Farsça'nın bölgedeki tarihsel etkilerinin kanıtı Hindustani, Kaşmiri, Punjabi, Sindhi, Gujarati, Bengali ve hatta Telugu dilleri üzerindeki süregelen etkisinden ve bölgede İran edebiyatının hala sevilmesinden anlaşılabilir. Özellikle Urdu Farsça'nın Arapça, Türkçe ve Güney Asya'nın bölgesel dillerinin kombinasyonudur, Hindistan Moğol İmparatorluğu'nun müslüman bölgelerinde yoğun bir şekilde kullanılmıştır.

Konu başlıkları 1 Etimolojisi: 1.1 Orta Farsça: 1.2 Klasik Farsça: 2 Farsça'nın Lehçeleri 2.1 Farsça'nın doğuşu 2.2 Farsça ve diğer diller 3 Farsça Sözcükler 4 Dış bağlantılar 5 Kaynakca

[değiştir] Etimolojisi:

Farsça, İ.Ö. 550-330 yılları arasında İran' da hüküm süren Parsa halkının konuştuğu dilden gelmektedir. Osmanlı' da da Farisi, Farsi, Parsça, Parsi, Farsî olarak adlandırılmıştır. Pers İmparatorluğunun resmî dili olduğu dönemde, imparatorluk sınırları içerisinde çok geniş bir bölgede konuşulmaktaydı. 18. yüzyılda İngilizler yasaklayana kadar Hindistan'da mahkemelerde resmi dil idi. Delhi' deki Kızıl Kale' nin duvarlarında şu cümle yer alır:

"Eger firdevs der cehan est hemin est o hemin est o hemin est"; - 'Eğer dünyada cennet varsa, buradadır, buradadır, buradadır"

Arapça' da "p" harfi olmadığından Farsi şeklinde telaffuz edilmeye başlanmıştır. Farsça büyük değişime uğrayarak günümüzdeki halini almasına rağmen, şu şekilde kategorize edilebilir:

• Eski Farsça
• Orta Farsça
• Klasik Farsça
• Çağdaş Farsça

[değiştir] Orta Farsça:

Sasaniler döneminde konuşulan ve "Pehlevice" olarak da bilinen Farsça' dır. Zerdüştlükle ilgili birçok yazılı belge bu dildedir. Bundahish, Arda Virafname, Mainu Khared, Pandnameh Adorbad Mehresfand bu belgelerden bazılarıdır.

[değiştir] Klasik Farsça:

Klasik Farsça' nın orijini çok belirgin değildir. Kelime kökleri ülkenin değişik kesimlerinde konuşulan dillerden alıntıdır, ama kelimelerin çoğunluğunun kökü "Eski Farsça", "Pahlavi" ve Avesta' dandır. Klasik yazımlarda ve şiirlerde kendini gösterir. Firdevsi (Ferdovsi) bu dili Arap istilacılardan korumak için 30 yıl acı çektiğini ve neredeyse dilin kaybolma noktasında olduğunu söyler. Daha sonraları, Moğollar İran' ı işgal ettiği zaman, Fars kültürünü, dilini ve edebiyatını geniş bir alana yaydılar. Hindistan' da mahkeme dilini Farsça yaptılar.

Avrupa dillerinden gelen kelimeler Farsça' da tam karşılığı olmadığı için bir durumu ya da ürünü betimlemek için aynen alınmıştır. Teknik olmayan bazı kelimeler de, örneğin; mersi (teşekkür) dile yerleşmiştir.

[değiştir] Farsça'nın Lehçeleri

Standard Farsça'nın 3 çağdaş varyasyonu vardır:

1. Farsça : İran'da konuşulan Çağdaş Farsça
2. Tacikçe: Tacikistan, Özbekistan ve Rusya'da konuşulan Farsça. Kiril alfabesiyle yazılır.
3. Darice: Afganistan, Özbekistan ve Pakistan'da konuşulan Farsça

Ayrıca İran, Afganistan ve Tacikistan'da standard Farsça'dan biraz farklı olan yerel lehçeler de vardır. Lari (Iran), Hazaragi (Afganistan), ve Darwazi (Afghanistan veTacikistan) bunlardan bazılarıdır.

The Ethnologue, konuşulduğu yerlere göre şu sınıflandırmayı önermektedir:

• Batı Farsça'sı veya İranca (İran)
• Doğu Farsça'sı (Afganistan)
• Tacikçe (Tacikistan, Özbekistan)
• Hazaragi (Afganistan)
• Aimaq (Afganistan)
• Bukharice (Israil, Özbekistan)
• Darwazi (Afganistan, Tacikistan)
• Dzhidi (Israil, İran)
• Pahlavani ( Sistan eyaletinin bazı yerlerinde ve Afganistan)

Çağdaş İran'da veya sınıra yakın bazı yerlerde etnik grupların konuştuğu bağlantılı diller şunlardır:

• Luri (veya Lori), İran'ın güneybatısında Lorestan ve Khuzestan eyaletlerinde.
• Taliş (veya Talişi), kuzey İran ve Azerbaycan'ın güney bölgelerinde
• Tat (veya Tati veya Eştehardi), Doğu Azarbaycan, Zancan ve Qazvin'de. Ayrıca Azerbaycan ve Rusya bazı yerlerinde konuşulur, Musevi ve Hristiyan Tat olarak ayrılır.
• Darice (veya Gabri) İran'ın Yazd ve Kerman bölgelerinde bazı Zerdüştiler tarafından konuşulur. Yezdi olarak da adlandırılır.

Tacikler'in konuştuğu Farsça, Sovyet döneminde ayrı bir edebiyat dili haline gelmiş olup geneli ile Farsça' nın bir lehçesi olmasına karşın ayrı bir dil sayılır. İran' da ve Afganistan'da Arap kökenli Fars alfabesi kullanılırken, Tacikistan'da Kiril alfabesi kökenli Tacik alfabesi kullanılır.

Üç lehçe karşılaştırılacak olursa, birbirinden çok farklı olmadığı görülür. Afganistan Farsçası'nda kelimeler farklı söylense de, İran Farsçası'nda yazıldıkları gibi yazılırlar. Tacik Farsçası'nda ise telaffuzdaki farklar yazıya da yansır.

[değiştir] Farsça'nın doğuşu

• Farsça'da Türkçe gibi Orta Asya civarlarında doğmuştur.İslam'ın

doğuşundan sonra Arapça,Fransızca,Türkçe ve Asya dillerinden türemiştir.Farsça,Kürtçe ve Türkçe'ye benzemesine rağmen Avrupa dilleri sınıfında yer alır.Gramatik ve dil farklılıkları başlıca sebepleridir.

[değiştir] Farsça ve diğer diller

Farsça	Darice	Tacikçe	Zazaca	Farsî harf	Türkçe	Kürtçe
Ab	Ov	Ob	Owe/awı	آب	Su	Av
Yek	Yak	Yak	Yew	يک	Bir	Yek
Şab	Şov	Şeb	Şew	شب	Gece	Şev
Khāsten	Khwastan	Khostan	Waştene/wazeno/waşta	خواستن	İstemek	Xwestin
İstāden	Sitonidan	Stondan	Vındetene/vındeno	ایستادن	Durmak	Wastîn
Gereftan	Giriften	Giriften	Pe Guretene/tewşeno(gino)	گرفتن	Tutup almak, Tutmak	Girtin
Kharīdan	Khariden	Hardiden	Pey pero gino	خریدن	Satın almak, Parayla almak	Kirrîn
Çand	Çand	Çand	Çond/çınd	چند؟	Kaç?	Çend
Kū	Ku	Ku	Koti/KURA	کو؟	Nere?	Ku
Çetor	Çitu	Çitur	Çıtur/Çıqedı/Sıni	چطور؟	Nasıl?	Çer/Çawa/Çetil

[değiştir] Farsça Sözcükler

[değiştir] Dış bağlantılar

• Aryanpour sözlük
• Doğu ve Batı Edebiyatı
• Navid Fazel, Descriptive Grammar of New Persian

[değiştir] Kaynakca

1. ^ 2006 CIA Factbook: Iran 39 M (58%), Afghanistan 15 M (50%), Tajikistan 5.8 M (80%), Uzbekistan 1.2 M (4.4%)