Farsça

Farsça فارسی, دری, تاجیکی, Farsî, Porsî'
Konuşulduğu ülkeler	Îran, Afganistan, Tacikistan ve Özbekistan çevresi
Konuşan kişi sayısı	Ana dil olarak: 62 milyon
Dil grubu sınıflandırması	Farsça
Resmî durum
Resmî dil olduğu ülkeler	İran Afganistan Tacikistan
Dili düzenleyen kurum	-
Alfabe	İran ve Afganistan'da Fars alfabesi, Tacikistan'da Kiril alfabesi
Dil kodları
ISO 639-1	fa
ISO 639-2	per, fas
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir. Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız.
Vikipedi'nin Farsça sürümü
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

Farsça ya da Acemce (Farsça: فارسی Farsî veya اللغة الفارسية Farsyh), İran, Afganistan, Tacikistan, Özbekistan ve Basra Körfezi ülkelerinde konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup dildir. Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olan Hint-İran dillerinin İran öbeğine bağlıdır. Antik Pers halkının konuştuğu dilden türemiştir.

Farsça ve lehçeleri İran, Afganistan ve Tacikistan'da resmî dil statüsündedir. CIA World Factbook'a göre İran, Afghanistan, Tacikistan ve Özbekistan'da yaklaşık 100 milyon kişinin anadili Farsçadır. Hindistan ve Pakistan başta olmak üzere diğer ülkelerde de bir o kadar daha kişinin bu dili konuştuğu tahmin edilmektedir. 2006 yılında UNESCO'ya Farsçayı da "Uluslararası Ana Dil" statüsündeki dillerden biri olarak seçmesi önerildi.

Farsça, komşu ülkelerin dillerini, özellikle Orta Asya, Kafkasya ve Anadolu'daki Türk dillerini etkilemiştir. Arapça ve Mezopotamya dilleri ^{[kaynak belirtilmeli]} üzerindeki etkisi ise daha azdır. Farsça, İslam Dünyası'nın ikinci kültür dilidir.^{[kaynak belirtilmeli]} İslam klasiklerinin (özellikle tasavvufla ilgili olanları) bu dilde yazılmıştır. Şiirsel ve melodik ağırlığı olan bir dildir. İngiliz sömürgeciliğinden beş yüzyıl önce, Hindistan ve civarında ikinci dil olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktaydı. Güney Asya'da kültür ve edebiyat dili kabul edilmişti. Moğol İmparatorluğu zamanında ise resmî dil oldu. Farsça'nın bölgedeki tarihsel etkilerinin kanıtı Hindustani, Kaşmiri, Punjabi, Sindhi, Gujarati, Bengali ve hatta Telugu dilleri üzerindeki süregelen etkisinden ve bölgede Îran edebiyatının hâlâ sevilmesinden anlaşılabilir. Özellikle Urdu Farsça'nın Arapça, Türkçe ve Güney Asya'nın bölgesel dillerinin kombinasyonudur, Hindistan Moğol İmparatorluğu'nun müslüman bölgelerinde yoğun bir şekilde kullanılmıştır.

Etimolojisi

Farsça, İ.Ö. 550-330 yılları arasında Îran'da hüküm süren Parsa halkının konuştuğu dilden gelmektedir. Osmanlı'da da Fârisî, Farsî, Parsça, Parsî olarak adlandırılmıştır. Pers İmparatorluğunun resmî dili olduğu dönemde, imparatorluk sınırları içerisinde çok geniş bir bölgede konuşulmaktaydı. 18. yüzyılda İngilizler yasaklayana kadar Hindistan'da mahkemelerde resmî dildi. Delhi' deki Kızıl Kale' nin duvarlarında şu cümle yer alır:

"Agar ferdôs dar cahân ast hamîn ast o hamîn ast o hamîn ast"

(Eğer dünyada cennet varsa; buradadır, buradadır, buradadır!)

Arapça' da "p" harfi olmadığından Farsî şeklinde telaffuz edilmeye başlanmıştır. Farsça büyük değişime uğrayarak günümüzdeki halini almasına rağmen, şu şekilde kategorize edilebilir:

• Eski Farsça
• Orta Farsça
• Klasik Farsça
• Çağdaş Farsça

Orta Farsça

Sasaniler döneminde konuşulan ve "Pehlevice" olarak da bilinen Farsça' dır. Zerdüştlükle ilgili birçok yazılı belge bu dildedir. Bundahish, Arda Virafname, Mainu Khared, Pandnameh Adorbad Mehresfand bu belgelerden bazılarıdır......

Klasik Farsça

Klasik Farsça'nın orijini çok belirgin değildir. Kelime kökleri ülkenin değişik kesimlerinde konuşulan dillerden alıntıdır, ama kelimelerin çoğunluğunun kökü "Eski Farsça", "Pahlavi" ve Avesta' dandır. Klasik yazımlarda ve şiirlerde kendini gösterir. Firdevsi (Ferdovsi) bu dili Arap istilacılardan korumak için 30 yıl acı çektiğini ve neredeyse dilin kaybolma noktasında olduğunu söyler. Daha sonraları, Moğollar İran'ı işgal ettiği zaman, Fars kültürünü, dilini ve edebiyatını geniş bir alana yaydılar. Hindistan'da mahkeme dilini Farsça yaptılar.

Avrupa dillerinden gelen kelimeler Farsça'da tam karşılığı olmadığı için bir durumu ya da ürünü betimlemek için aynen alınmıştır. Teknik olmayan bâzı kelimeler de, örneğin; mersi (teşekkür) dile yerleşmiştir.

Farsça'nın Lehçeleri

Anadilleri Farsça olan insanların çoğunlukta yaşadıkları bölgeler

Standard Farsça'nın üç çağdaş varyasyonu vardır:

1. Farsça : İran'da konuşulan Çağdaş Farsça
2. Tacikçe: Tacikistan, Özbekistan ve Rusya'da konuşulan Farsça. Kiril alfabesiyle yazılır.
3. Darice: Afganistan, Özbekistan ve Pakistan'da konuşulan Farsça

Ayrıca İran, Afganistan ve Tacikistan'da standart Farsça'dan biraz farklı olan yerel lehçeler de vardır. Lari (Îran), Hazaragi (Afganistan), ve Darwazi (Afghanistan ve Tacikistan) bunlardan bazılarıdır.

The Ethnologue, konuşulduğu yerlere göre şu sınıflandırmayı önermektedir:

• Batı Farsça'sı veya İranca (Îran)
• Doğu Farsça'sı (Afganistan)
• Tacikçe (Tacikistan, Özbekistan)
• Hazaragi (Afganistan)
• Aimaq (Afganistan)
• Bukharice (İsrail, Özbekistan)
• Darwazi (Afganistan, Tacikistan)
• Dzhidi (İsrâil, Îran)
• Pahlavani ( Sistan eyaletinin bazı yerlerinde ve Afganistan)

Çağdaş İran'da veya sınıra yakın bazı yerlerde etnik grupların konuştuğu bağlantılı diller şunlardır:

• Luri (veya Lori), Îran'ın güneybatısında Lorestan ve Khuzestan eyâletlerinde.
• Taliş (veya Talişi), Kuzey Îran ve Azerbaycan'ın güney bölgelerinde
• Tat (veya Tati veya Eştehardi), Doğu Azarbaycan, Zancan ve Qazvin'de. Ayrıca Azerbaycan ve Rusya bazı yerlerinde konuşulur, Musevi ve Hristiyan Tat olarak ayrılır.
• Darice (veya Gabri) Îran'ın Yazd ve Kerman bölgelerinde bâzı Zerdüştiler tarafından konuşulur. Yezdî olarak da adlandırılır.

Tacikler'in konuştuğu Farsça, Sovyet döneminde ayrı bir edebiyat dili haline gelmiş olup geneli ile Farsça' nın bir lehçesi olmasına karşın ayrı bir dil sayılır. Îran'da ve Afganistan'da Arap kökenli Fars alfabesi kullanılırken, Tacikistan'da Kiril alfabesi kökenli Tacik alfabesi kullanılır.

Üç lehçe karşılaştırılacak olursa, birbirinden çok farklı olmadığı görülür. Afganistan Farsçası'nda kelimeler farklı söylense de, Îran Farsçası'nda yazıldıkları gibi yazılırlar. Tacik Farsçası'nda ise telaffuzdaki farklar yazıya da yansır.

Farsça'nın doğuşu

• Farsça da Türkçe gibi Orta Asya civarlarında (güney batısında) doğmuştur. İslâm'ın doğuşundan sonra Arapça, Türkçe gibi dillerinden çok az da olsa etkilenmiştir. Farsça, Hint-Avrupa dilleri sınıfında yer alır. Dil bilgisi ve dil yapıları başlıca sebepleridir. Dillerinin eklemeli bir dil olması ve Proto-Hint Avrupa dilinden gelmiş olması buna bir nedendir.

Farsça ve diğer diller

Farsça Îrânî diller grubundaki diğer dillerle doğal olarak benzerlik gösterir:

Farsça	Darice	Tacikçe	Zazaca	Kürtçe	Farsî harf	Türkçe	Mazandaran dili
Ab	Ov	Ob	Awe	Av	آب	Su	ئو
Yek	Yak	Yak	Yew / Ju /Jew	Yek	يک	Bir	ات
Şab	Şov	Şeb	Şewe	Şev(bıhêrk)	شب	Gece	شو
Xāstan	Xastan	Xostan	Waştene	Xwestin/Wiştin	خواستن	İstemek	بخاستن
İstādan	Sitonidan	Stondan	Vindetene	Sekinîn/Rawestin	ایستادن	Durmak	اِسائن
Gereftan	Giriften	Giriften	Pé Gırewtene	Pê girtin/Zeftkirin	گرفتن	Tutup almak, Tutmak	بَیتِن
Xarīdan	Xariden	Hardiden	Hérînayene	Kirîn	خریدن	Satın almak, Parayla almak	بخری‌ین
Çand	Çand	Çand	Çend	Çend	چند؟}}	Kaç?	چَن؟
Kū	Ku	Ku	Koti / Ku	Ku/Kuder/Kuva	کو؟‎	Nere?	کاجه؟
Çetor	Çitu	Çitur	Se / Çiturî / Çıto	Çawa/Çilo/Çer/Çitan/Çiton/Çito/Çitu/Çitol	چطور؟	Nasıl?	چِتی؟

Farsça sözcükler

Daha çok bilgi için: Farsça Sözcükler

Dış bağlantılar

• Aryanpour sözlük
• Farsça-Türkçe Sözlük
• Lisan-ı farisi
• Navid Fazel, Descriptive Grammar of New Persian
• Wikibic