Elâzığ (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Elazığ (il) sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara

Koordinatlar: 38°40′03″K 39°21′35″D / 38.6675°K 39.35972°D / 38.6675; 39.35972

Elâzığ
—  İl  —
İlin Türkiye'deki konumu
Elâzığ haritası
Elâzığ haritası
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
İl merkezi Elâzığ
Yönetim
 - Vali Murat Zorluoğlu
Yüzölçümü [1]
 - Toplam 9,881 km2 (3,8 mi2)
Nüfus (2014)[2]
 - Toplam 568.753
 - Yoğunluk 55,72/km² (144,3/sq mi)
 - Kır 143.759
 - Şehir 424.994
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAYZD (+3)
İl alan kodu 424
İl plaka kodu 23
İnternet sitesi: elazig.gov.tr

Elâzığ, (eski adı: Mamüret'ül Aziz, Elaziz), Türkiye Cumhuriyeti'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde on ilçeden oluşan il.

Konumu itibariyle; İli, doğudan Bingöl, kuzeyden Keban Baraj Gölü aracılığıyla Tunceli, batı ve güneybatıdan Karakaya Baraj Gölü vasıtasıyla Malatya, illerinin arazileri çevrelemektedir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Mahalli müzik konusunda Osmanlı sarayının hemen arkasında yer almışlardır ve bugün hala müzik geleneği kürsübaşı denilen geleneksel etkinliklerle icra edilir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Konum[değiştir | kaynağı değiştir]

Elâzığ Doğu Anadolu Bölgesi'nin güneybatısında, Yukarı Fırat Bölümü'nde yer almaktadır. Toplam alanı 9151 km2'yi bulan ve bu alanı ile Türkiye topraklarının %0,12'sini kaplayan il sahası, 40º 21 ile 38º 30 doğu boylamları, 38º 17 ile 39º 11 kuzey enlemleri arasında kalmaktadır. Şekil olarak kabaca bir dikdörtgene benzeyen Elâzığ topraklarının doğu-batı doğrultusundaki uzunluğu yaklaşık 150 km, kuzey-güney yönündeki genişliği ise yaklaşık 65 km civarındadır. İli, doğudan Bingöl, kuzeyden Keban Baraj Gölü aracılığıyla Tunceli, batı ve güneybatıdan Karakaya Baraj Gölü vasıtasıyla Malatya, güneyden ise Diyarbakır illerinin arazileri çevrelemektedir.

Elâzığ, doğusundan, batısından ve güneyinden, Güneydoğu Torosların batı uzantıları ile çevrilidir.

Elâzığ ilinin 8.455 km2'si kara, 826 km2'si baraj ve doğal göl[1]. İl Sınırları içindeki en önemli akarsu Fırat ve kollarıdır. 86 km² yüzölçümü olan Hazar Gölü, il merkezine 30 km. mesafededir. Ayrıca Elâzığ Keban, Karakaya, Kralkızı ve Özlüce gibi önemli baraj gölleri ile çevrilidir. İlin rakımı-1067

İlin önemli dağları: Akdağlar 2450 m, Hazarbaba 2347 m, Mastar dağı 2148 m, Haşto dağı 2069 m, Asker dağı 1768 m, Hasan dağı 2118 m, Yaylım dağı 2097 m, Taşkele dağı 1430 m, Meryem dağı 1490 m.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Elâzığ, karasal iklimin etkisindedir. Son zamanlarda Elâzığ çevresine yapılan barajlar nedeniyle iklimde sapmalar gözlenmiştir.

İlçeler[değiştir | kaynağı değiştir]

2010 TUIK verilerine göre ilimizde merkez ilceyle beraber 11 ilce, 15 belde ve 546 köy vardir.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Toplumsal yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

11.yüzyıldan günümüze kadar Elâzığ'da hüküm süren Türk Devletleri:Selçuklular(Türk), Memlükler(Türk) Çubukoğulları(Türk), Artuklular(Türk), Dulkadiroğulları(Türk), Akkoyunlular(Türk), Eretna(Kadı Burhaneddin Ahmet) Devleti(Türk), Osmanlı İmparatorluğu(Türk), Türkiye Cumhuriyeti(Türk)[Elâzığ'da hüküm sürmüş Türk Devletleri [3]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Elazığ il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Değişim Sıra Oran Kır - Şehir Erkek - Kadın
1965[4] 322.727 42  %1.03 216.547  
  %67
%33  
 106.180 165.636  %51.3  %48.7 157.091
1970[5] 376.915 %17 Dark Green Arrow Up.svg 40  %1.06 225.360  
  %60
%40  
 151.555 191.283  %50.8  %49.3 185.632
1975[6] 417.924 %11 Dark Green Arrow Up.svg 40  %1.04 242.249  
  %58
%42  
 175.675 216.639  %51.8  %48.2 201.285
1980[7] 440.808 %5 Dark Green Arrow Up.svg 42  %0.99 253.783  
  %58
%42  
 187.025 221.116  %50.2  %49.8 219.692
1985[8] 483.715 %10 Dark Green Arrow Up.svg 42  %0.95 250.094  
  %52
%48  
 233.621 242.277  %50.1  %49.9 241.438
1990[9] 498.225 %3 Dark Green Arrow Up.svg 41  %0.88 225.435  
  %45
%55  
 272.790 247.321  %49.6  %50.4 250.904
2000[10] 569.616 %14 Dark Green Arrow Up.svg 39  %0.84 205.342  
  %36
%64  
 364.274 287.687  %50.5  %49.5 281.929
2007[11] 541.258 -%5 Red Arrow Down.svg 38  %0.77 151.484  
  %28
%72  
 389.774 266.284  %49.2  %50.8 274.974
2008[12] 547.562 %1 Dark Green Arrow Up.svg 37  %0.77 163.528  
  %30
%70  
 384.034 271.330  %49.6  %50.5 276.232
2009[13] 550.667 %1 Dark Green Arrow Up.svg 37  %0.76 157.945  
  %29
%71  
 392.722 273.212  %49.6  %50.4 277.455
2010[14] 552.646 %0 Dark Green Arrow Up.svg 37  %0.75 151.971  
  %28
%73  
 400.675 272.500  %49.3  %50.7 280.146
2011[15] 558.556 %1 Dark Green Arrow Up.svg 37  %0.75 147.931  
  %26
%74  
 410.625 277.151  %49.6  %50.4 281.405
2012[16] 562.703 %1 Dark Green Arrow Up.svg 37  %0.74 143.712  
  %26
%74  
 418.991 279.599  %49.7  %50.3 283.104
2013[17] 568.239 %1 Dark Green Arrow Up.svg 37  %0.74 162.108  
  %29
%71  
 406.131 282.049  %49.6  %50.4 286.190

Değişim, bir önceki nüfus sayımına göre artış veya azalış yüzdesidir. Sıra, Elazığ il nüfusunun Türkiye illeri arasındaki sıralamasıdır. Oran, Elazığ il nüfusunun, Türkiye nüfusuna oranıdır.

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Elâzığ İli, Doğu Anadolu Bölgesi’nin geçiş merkezi konumundadır. Elâzığ Türkiye’nin dört bir yanına ana yollarıyla bağlı olup, ayrıca demiryolu ve havayolu ulaşımına da sahiptir. Keban Barajı’nın yapımıyla Elâzığ’ın bazı ilçeleri ve komşu illere bağlı ilçeleriyle Keban Baraj Gölü’nden feribotla yapılmaktadır.

Karayolu ulaşımı[değiştir | kaynağı değiştir]

İlin en önemli karayolu bağlantısı; AnkaraKayseriMalatya üzerinden gelerek, Tunceli ve Erzurum’a giden devlet yoludur. Bu karayolunun 156 km'si Elâzığ İl sınırları içindedir. Yolun Elâzığ – Palu kesiminin 87. km sindeki Kovancılar yöresinden kuzeydoğuya ayrılan bir kol; Bingöl ve Muş üzerinden Van’a kadar ulaşmaktadır.

İlin ikinci önemli devlet yolu Diyarbakır ve Mardin üzerinden Suriye sınırında Nusaybin ve Cizre, Irak sınırında Habur sınır kapılarına kadar ulaşır.

Havayolu ulaşımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kara ve demiryollarının yanında Elâzığ’a hava yolu ile de ulaşmak mümkündür. Elâzığ’a Türkiye’nin bütün illerinden her gün Ankara ve İstanbul bağlantılı olarak ulaşım imkânı mevcuttur.

Elâzığ hava meydanın yapımına 1938 yılında başlanmış, 1940 yılında hizmete sunulmuştur. Meydanın, 1720 x 30 m ebadında, 13/31 numaralı 1 adet pisti, 120 x 18 m ebadında taksirut ve 200 x 42 m ebadında 1 adet uçak park apronu mevcuttur.

Yüzeyi asfalt kaplama olan pistin özel aydınlatma sistemi 1996 yılında yapılarak hizmete sunulmasıyla meydandan gece uçuşları da gerçekleştirilebilmektedir.

Meydana bağlı Harput VOR istasyonu, yurt içi ve yurt dışına sefer yapan hava araçlarına (transit uçuşlara) hizmet veren VOR / DME cihazlarıyla meydan içerisi de NDB cihazıyla donatılmıştır.

15 Mart 2009 itibariyle kullanıma açılacak olan 3000*45 metre boyutlarındaki yeni pist ile birçok özel havayolu şirketi de Elâzığ'a sefer düzenlemeye başlayacaktır. Bu pistin kullanıma açılmasıyla ilin birçok açıdan gelişmesi de beklenmektedir.Elâzığın yabancı ülkelere de hava yolu ulaşımı sağlanmaktadır

Meydanın şehirden uzaklığı 12 km olup, ulaşım otobüs ve taksi işletmeciliği ile sağlanmaktadır. Meydanda, otopark, kafeterya, VIP / CIP salonları da bulunmaktadır. Ayrıca yeni yapılan pistle bölgede en büyük havaalanı konumunda bulunmaktadır.

Demiryolu ulaşımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Elâzığ İl merkezi Malatya’dan gelerek Maden ve Ergani üzerinden Diyarbakır’a giden demiryoluna 1934 yılında bağlanmıştır. Bu hat Elâzığ İli’nden geçerek Tatvan’a ulaşır. 1998 yılından beri Elâzığ – Ankara arasında Mavi Tren hizmete girmiştir.

Gardan her gün karşılıklı olarak, MalatyaGaziantepAdana ve Mersin’e Fırat Ekspresi, haftanın 4 günü 4 Eylül Mavi Treni karşılıklı Ankara – Elâzığ, Elâzığ – Ankara, haftanın 3 günü posta yolcu treni, haftanın 2 günü Vangölü Ekspresi, haftanın 1 günü Şam Ekspresi, haftanın 1 günü Transasya Ekspresi seferleri yapılmaktadır.

MalatyaSivasKayseriAnkaraEskişehirBilecikİstanbul (Haydarpaşa), KütahyaBalıkesirManisaİzmirKonyaAfyon illerine ekspres treni ile yolcu taşımacılığı gerçekleştirilmektedir.

Elâzığ – Malatya arasında günlük ortalama 3 – 4 seferin yapıldığı gardan ortalama 75 – 100 adet yolcu, 450 – 500 ton yük taşımacılığı yapılmaktadır.

İl sınırları içerisindeki demiryolu uzunluğu 272 km olup, İl sınırları dahilinde Kuşsarayı, Pınarlı, Baskil, Şefkat, Yolçatı, Uluova, Kürk, Gezin, Maden, Yurt, Çağlar, Konak, Murat bağı, Palu, Beyhan ve Suveren istasyonları mevcuttur.

Su yolu taşımacılığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Keban Baraj Gölü üzerinde Elâzığ – Pertek, Elâzığ – Çemişgezek, Elâzığ – Ağın ve BaskilMalatya arasında ulaşım feribotlarla sağlanmaktadır.Ayrıca Elâzığda turizm sektöründe son yıllarda gelişmeye başlamıştır.Mavi bayraklı Sivrice gölü kıyısındaki turistik tesisleri ayrıca kış turizminin bölgedeki en güzel örneği olan Hazarbaba kayak merkezi göl manzarasına sahip bir kayak merkezidir.Özellikle Harput'daki yazın serin kışın ise sıcak olma özelliğine sahip Buzluk Mağaraları, Keban Barajı, gezilip görülmesi gereken yerler arasında yer alır.

Cami ve Türbeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulu Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Harput’ta Artuklu Hükümdarı Fahrettin Karaaslan tarafından H. 551 (M. 1156-1157) yılında yaptırılan camii, Anadolu'daki en eski ve en önemli yapılardan birisidir. Cami; dikdörtgen planlı, dışa kapalı görünümlü olup, minaresinin eğri durumda oluşu ve tuğlalarının süsleme öğesi olarak kullanılması bakımından ilgi çekicidir. Harim son cemaat ve avlu olmak üzere üç bölümden yapılmıştır. Caminin iç duvarları kemerlerle birbirine bağlanmıştır. Cami halen ibadete açıktır.caminin minaresi yaptırılmasına rağmen eğri duruma geri dönmüştür.

Sarahatun (Sarayhatun) Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Akkoyunlu devrine ait cami, Akkoyunlu Hükümdarı Bahadır Han’ın (Uzun Hasan) annesi Sara Hatun tarafından 1465 yılında mescit olarak yaptırılmıştır. 1585 yılında tamir edilmiş, 1843 yılında da yapılan onarımla bugünkü halini almıştır. Cami, kare planlı olup orta kısmının üzeri dört kalın sütuna dayanan kubbe ile kenarları ise tonozla örtülüdür. Mihrap sade bir iniş halindedir. Minberi, taş işçiliğinin güzel örneklerindendir. Minaresi iki renk kesme taştan yapılmıştır.

Kurşunlu Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Harput’ta Osmanlı devri camilerinin en güzel örneklerinden biridir. 1738-1739 yıllarında yapılmıştır. Cami, kare yapılı, üzeri büyük bir kubbe ile örtülü ve kubbeye giriş trompludur. Kubbe kasnağında dört penceresi olup, mihrabı sade bir niş biçimindedir. Son cemaat mahalli üç kubbelidir. Kubbelerin üzeri kurşunla kaplıdır. Harim kapısı yonca şeklinde olup, minaresi kesme taştan yapılmıştır.

Alacalı Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Harput’ta Kitapçıgil parkının girişinde bulunan camide çeşitli yapı devirlerinin izleri görülmektedir. Küçük ebatta ve dikdörtgen planlıdır. Artukoğulları döneminde yapılmasına karşılık, 19. yüzyılda büyük bir onarım görmüştür. Tavandaki ahşap işçiliği, bu devrin onarımına aittir. Caminin kapısı batıda yer almakta olup, bir yonca yaprağı şeklindedir. Kapı üzerinde merdiven ve minare bulunmaktadır. Minare, şerefeye kadar sıra ile siyah-beyaz taşla, şerefe ise dama şeklinde, siyah-beyaz kesme taşla örülüdür.

Ağa Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Harput’a girişte ana yolun solunda yer alan cami’nin kubbesi çökmüş olup, yalnızca zarif minaresi ayaktadır. Minare kare kaideli ve sekizgen gövdelidir. Harput Müzesindeki kitabesine göre 967 H. (1559 M.) yılında Pervane Ağa tarafından inşa edilmiştir. Cami aslına uygun olarak restore edilerek ibadete açılmıştır.

Merkez Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Palu ilçesindedir. Dikdörtgen planlı ve düz damlıdır. İçten sütunlarla ve payelerle üç nefe ayrılmıştır. Mihrap taş işçiliği yönünden ilgi çekicidir. Yeşil sırlı tuğla ile örülmüştür. Palu kalesi özelliğini kaybetmeden günümüze gelmiş ender kalelerden biridir.

Arap Baba Mescidi ve Türbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Selçuklu hükümdarlarından IV. Kılıçarslan’ın oğlu, III. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında H. 678 yılında inşa edilmiştir. Minaresi dıştan türbe ile mescidin tam orta kısmına gelen bölümde yapılmıştır. Kapısı mescidin içindedir. Kaidesi alttan beş sıra taş üstünde alçı ve sıva izi görülen ve hemen hiçbir Selçuklu Mescidinde bulunmayan, emsalsiz sırça bordürlüdür. Mescit kare planlıdır. Selçuk üçgenleri ile kubbeye geçilir. Kubbe içinin kornişlerinin çinili olduğu bilinmektedir. Korniş ve çinilerle düzenlenen mihrabın üst kısmı, beş dişlidir. Büyük kemeri vardır. Arabesk plament ve su yolludur.

Türbenin alt kısmında ise Mumyalı bir ceset mevcuttur. Halk arasında Arap Baba diye anılır. Arap Baba ile ilgili çeşitli rivayetler anlatılmaktadır.Şimdi ise Arap Baba'nın cesedinin neden çürümediği araştırılıyor.

Fetih Ahmet Baba Türbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Harput’a 2 km uzaklıkta olup, kaya üzerine inşa edilmiş türbenin yanında mescidi bulunmaktadır. Türbe altıgen planlı, üst kısmı sonradan yapılmış, yalnız cenazelik kısmı mevcuttur. İçinde büyük bir sanduka bulunmaktadır.

Mansur Baba Türbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Harput’ta kaleye giden yolun solunda bulunan türbe, sekizgen planlı olup, kesme taşlardan yapılmış kaide kısmı vardır. İki katlı anıtsal bir yapı olduğu bilinen türbenin üst örtü sistemi sonradan yapılmıştır. İçerisinde Mansur Baba, zevcesi, oğlu ve kızına ait olduğu bilinen dört sanduka bulunan türbenin Artukoğulları devrine ait olduğu ihtimali kuvvetlidir.Halen yaşamakta olan torunu araştırmacı yazar M.Avnullah Özmansur İstanbul'da yaşamaktadır.

İlin milletvekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Enver Erdem, Şuay Alpay, Zülfü Demirbağ, Sermin Balık, Faruk Septioğlu.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Elâzığ Valiliği
  2. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFCr5S95. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  3. ^ Türk Tarih Kurumu Yayınları
  4. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bspeg1Rd. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  5. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btn8NDzV. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  6. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtpanxFy. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  7. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtuV5WHV. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  8. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtwTdMag. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bty9d3Wj. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu0CQuQT. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu1qM9g3. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu3eGM9h. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuCqLTMu. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuEvEzqX. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuGmzpNz. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZxW6bg3. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  17. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPUnhKLS. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]