Ağrı (il)

Koordinatlar: 39°40′K 43°10′D / 39.667°K 43.167°D / 39.667; 43.167
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Ağrı
İlin Türkiye'deki konumu
İlin Türkiye'deki konumu
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
İdare
 • Vali Osman Varol
Yüzölçümü
 • Toplam 11,099 km² (4.285 mil²)
Nüfus
 • Toplam 549.435
 • Kır
249.807
 • Şehir
299628
Zaman dilimi UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu 472
İl plaka kodu 04

Ağrı Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde Yukarı Murat-Van Bölümü'nde bulunan bir ildir. Adını kısmen sınırları içerisinde bulunan Ağrı Dağı'ndan almıştır. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il olmuştur. İlin doğusunda İran, kuzeyinde Kars, kuzeybatısında Erzurum, güneybatısında Muş ve Bitlis, güneyinde Van ve kuzeydoğusunda Iğdır bulunmaktadır.

İlin nüfusu 524.644'tür. Bu nüfusun %60,58'i şehirlerde yaşamaktadır (2021 sonu).[2] Yüzölçümü 11.099 km2'dir, km2'ye 47 kişi düşmektedir. İl merkezi Ağrı'nın denizden yüksekliği: 1630 m.'dir. Rakımı en yüksek ilçesi Diyadin'dir (1933 m).

2021 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 ilçe, 12 belediye, bu belediyelerde 100 mahalle ve ayrıca 563 köy vardır.[2]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Orta Asya'dan gelen kavimlerin Anadolu'ya girişleri sırasında Ağrı, bir geçiş oluşturmuş, dolayısıyla birçok medeniyete sahne olmuştur. Ancak bu medeniyetler Ağrı'yı bir giriş kapısı olarak gördüklerinden burada çok köklü bir uygarlık oluşturamamışlardır.

Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititler'in güçlerini yitirmeleri üzerine, MÖ 1340 - MÖ 1200 tarihleri arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Hurriler krallık merkezi olan Urfa'dan uzak olan Ağrı'yı ellerinde tutamamışlardır.

En köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartu'nun Van Gölü'nün kuzey ve kuzeydoğusundaki ülkeler üzerine, Kral İspuini döneminde (MÖ 825 - MÖ 810) seferlere başlamış, Kral Menua döneminde (MÖ 810 - MÖ 786) ise bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir. Ağrı Dağı'nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köylerinin arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua'nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır.

MÖ 712 yıllarında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı'da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler (MÖ 708 - MÖ 555) Asur Devleti'nin yıkılması ile birlikte bir yayılma sürecine girmiş, bunun sonucu olarak da Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır.

Medler'in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender'in Pers Kralı lll. Darius'u MÖ 331'de yenerek Anadolu'yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender'in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler ve Gürcüler bölgeyi ele geçirmişlerdir.

Murat Nehri ve Doğubayazıt çevrelerine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur.

Bölge, Halife Osman zamanında İslam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasiler'in kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans'ın kontrolüne geçmiştir.

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti'nin sınırları içine girmiştir. 1027 - 1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239'da Cengizliler, 1256 - 1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celaliler Ağrı'da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı'nda yapmış, Anadolu ve İran'ı buradan yönetmişlerdir. 1393'te Türk kağanı Temir Küreğen, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir. 1405 - 1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular'ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, 1514'te yapılan Çaldıran Muharebesi sonrası Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermeniler zamanında Karakilise olarak değiştirilmiştir. Kâzım Karabekir Paşa zamanında ise Karakilise ismi değiştirilerek Karaköse diye adlandırılmıştır.[3]

Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı Tevrat'ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu sanılması dolayısıyla Ağrı'ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir. 5165 m. yüksekliğiyle Türkiye'nin en büyük dağı olan Ağrı Dağı da il sınırlarındadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 4 Şubat 2022 verileri)[2][değiştir | kaynağı değiştir]

Ağrı ili nüfusu 524.644'dir. Bu nüfusun %60,58'si şehirlerde yaşamaktadır (2021 sonu). İlin yüzölçümü 11.099 km2dir. İlde km2ye 47 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 89, Patnos'da 85'dir.) İlde yıllık nüfus% 2,02 oranında azalmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Merkez (% 0,05), Hamur (-% 4,48)

04 Şubat 2022 TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 100 mahalle ve ayrıca 563 köy vardır.

2021 yılı sonunda Ağrı ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri[4]
İlçe Nüfus

2020

Nüfus

2021

Nüfus

Artışı %

Belediye

Sayısı

Mahalle

Sayısı

Köy

Sayısı

Köy

Nüfusu

Şehir

nüfusu

Şehirde

oturan %

Alanı

 km2

 km2'ye

düşen kişi

Diyadin 41.789 40.286 -3,60 1 7 62 19.984 20.302 50,39 1351 30
Doğubayazıt 119.941 118.643 -1,08 1 14 85 38.582 80.061 67,48 2250 53
Eleşkirt 32.316 31.545 -2,39 4 20 55 15.935 15.610 49,48 1307 24
Hamur 17.908 17.106 -4,48 1 4 46 13.830 3.276 19,15 873 20
Merkez 150.263 150.335 0,05 1 18 106 29.945 120.390 80,08 1695 89
Patnos 123.203 118.481 -3,83 2 28 92 53.503 64.978 54,84 1394 85
Taşlıçay 20.028 19.321 -3,53 1 4 37 13.181 6.140 31,78 822 24
Tutak 29.987 28.927 -3,53 1 5 80 21.868 7.059 24,40 1407 21
Ağrı 535.435 524.644 -2,02 12 100 563 206.828 317.816 60,58 11.099 47

İlin yıllara göre nüfusları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağrı il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Sıra Fark Şehir - Kır
1965[5] 246.961 56
  %22     53.420
193.541     %78  
1970[6] 290.311 51 %18Dark Green Arrow Up.svg
  %25     72.573
217.738     %75  
1975[7] 330.201 48 %14Dark Green Arrow Up.svg
  %28     92.386
237.815     %72  
1980[8] 368.009 45 %11Dark Green Arrow Up.svg
  %29     108.414
259.595     %71  
1985[9] 421.131 45 %14Dark Green Arrow Up.svg
  %34     141.852
279.279     %66  
1990[10] 437.093 43 %4Dark Green Arrow Up.svg
  %36     158.758
278.335     %64  
2000[11] 528.744 40 %21Dark Green Arrow Up.svg
  %48     252.309
276.435     %52  
2007[12] 530.879 39 %0Dark Green Arrow Up.svg
  %53     282.361
248.518     %47  
2008[13] 532.180 39 %0Dark Green Arrow Up.svg
  %50     265.714
266.466     %50  
2009[14] 537.665 39 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %50     269.147
268.518     %50  
2010[15] 542.022 38 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %51     275.785
266.237     %49  
2011[16] 555.479 38 %2Dark Green Arrow Up.svg
  %52     290.904
264.575     %48  
2012[17] 552.404 38 -%1Red Arrow Down.svg
  %53     292.525
259.879     %47  
2013[18] 551.177 38 -%0Red Arrow Down.svg
  %53     294.705
256.472     %47  
2014[19] 549.435 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %55     299.628
249.807     %45  
2015[20] 547.210 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %56     306.352
240.858     %44  
2016[20] 542.255 39 -%1Red Arrow Down.svg
  %56     305.406
236.849     %44  
2017[20] 536.285 39 -%1Red Arrow Down.svg
  %57     305.531
230.754     %43  
2018[20] 539.657 40 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %56     304.543
235.114     %44  
2019[20] 536.199 41 -%1Red Arrow Down.svg
  %57     307.539
228.660     %43  
2020[20] 535.435 42 -%0Red Arrow Down.svg
  %58     310.896
224.539     %42  
2021[20] 524.644 43 -%2Red Arrow Down.svg
  %59     309.256
215.388     %41  

Konum[değiştir | kaynağı değiştir]

Konum Bilgileri
İlçe Kuruluş Yılı[21] Alanı km²[22] Rakım mt. Merkeze Uzaklık km[23] Ulaşan Yollar[23]
Ağrı Merkez 1.695 1.630 / -31, -07
Diyadin Cumh.önce 1.351 1.933 59 / -32=>
Doğubayazıt Cumh.önce 2.250 1.594 94 / -33, / -02
Eleşkirt Cumh.önce 1.307 1.810 33 / -31
Hamur 1958 873 1.690 14 -08
Patnos 1936 1.394 1.639 79 -08=> -02
Taşlıçay 1954 822 1.762 31 / -32
Tutak Cumh.önce 1.407 1.567 40 -08, -03
AĞRI Cumh.önce 11.099

Kültürel ve doğal zenginlikler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ahmed-i Hani Türbesi: Ahmed-i Hani 'nin türbesi İshak Paşa Sarayı'nın yanındadır. Ahmed-i Hani 17. yüzyılda yaşamış Kürt şair ve filozofudur. Türbesi her yıl birçok insan tarafından ziyaret edilir.[24]

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

İllerde protokolde ilk sırada yer alan Vali, merkezi yönetimi temsil eder ve Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. Belediye Başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. Ayni seçmen İlçe Belediye Meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclisleri oluşturur. İldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak, İl Genel Meclisinin oluşumunu sağlarlar.

İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt Sistemine göre belirlenir (Kanun:2972-Madde:23)

İl Genel Meclisi, İl Özel İdaresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. Ayrıca, İl Genel Meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik İl Encümenini seçer.[25][26]

Merkezi yönetim, Vali ve İl Müdürlerinden oluşur. İl Özel İdaresi (İl Genel Meclisi ve İl Encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak Vali başkanlığında görev yapar. Yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.

Ağrı Valisi, 1976-İzmir doğumlu Dr. Osman Varol’dur. 9.06.2020/274 sayılı kararla Amasya Valisi iken atanmıştır.[27]

Ağrı Belediye Başkanı, 1971 Tutak doğumlu Savcı Sayan(AK PARTİ), 31 Mart 2019 seçimlerinde %55,57 oy oranıyla seçilmiştir.[28]

2019 Türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre Ağrı İl Genel Meclisi üye sayısı, 13 AK Parti ve 15 HDP olmak üzere 28’dir. Ağrı Belediye meclisi ise 20 AK Parti ve 11 HDP olmak üzere 31 üyeden oluşur.[29]

2018 Türkiye genel seçimleri sonucuna göre Ağrı'nın  Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki üyelerinin siyasi partilere dağılımı: 3 HDP ve 1 AK Parti'dir[30]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Spor[31][değiştir | kaynağı değiştir]

2018-2019 Sezonu sonunda, Ağrı 1970 Spor, BAL'dan 3.lige çıktı. BAL' daki diğer takım Ağrı Gençlerbirliği ise küme düştü. Futbol Kadınlar ligindeki 2 takım liglerinde kaldılar.

Futbol Türkiye Kupası 'nda Ağrı 1970 Spor 1.turda elendi.       

İlin önemli spor tesisleri: 10.000 kişi kapasiteli Vali Lütfü Yiğenoğlu Stadyumu (2010), 2500 kişilik Ağrı Kapalı Spor Salonu (2017), Güneykaya ve Küpkıran Kayak Merkezleridir.

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  2. ^ a b c "Güncel Nüfus Değerleri". tuik.gov.tr. 17 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2021. 
  3. ^ "TUAS | Ağrı". 17 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ekim 2022. 
  4. ^ "Arşivlenmiş kopya". 4 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2020. 
  5. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  6. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  7. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  8. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  18. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  19. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  20. ^ a b c d e f g
    • "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
    • "Ağrı Nüfusu". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. 
    • "Ağrı Nüfusu". nufusune.com. 
  21. ^ İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü
  22. ^ Milli Savunma Bakanlığı-Harita Genel Komutanlığı
  23. ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü
  24. ^ "AHMEDİ HANİ TÜRBESİ | Kültür Portalı". 17 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ekim 2022. 
  25. ^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2020. 
  26. ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 18 Haziran 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2020. 
  27. ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Haziran 2020. 
  28. ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2020. 
  29. ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2020. 
  30. ^ "Arşivlenmiş kopya". 2 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2020. 
  31. ^ TFF, TBF, TVF, THF

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]