Ağrı (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Koordinatlar: 39°40′K 43°10′D / 39.667°K 43.167°D / 39.667; 43.167

Ağrı
—  İl  —
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
Yönetim
 - Vali Musa Işın
Yüzölçümü
 - Toplam 11,376 km2 (4,4 mi2)
Nüfus (2015)[1]
 - Toplam 549.435
 - Yoğunluk 49/km² (126,9/sq mi)
 - Kır 249.807
 - Şehir 299.628
Zaman dilimi UDAZD (+3)
İl alan kodu 472
İl plaka kodu 04
İnternet sitesi: agri.gov.tr

Ağrı (Kürtçe: Agirî), Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde bulunan bir ildir. Adını kısmen sınırları içerisinde bulunan Ağrı Dağı'ndan almıştır. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il olmuştur. İlin doğusunda İran, kuzeyinde Kars, kuzeybatısında Erzurum, güneybatısında Muş ve Bitlis, güneyinde Van ve kuzeydoğusunda Iğdır bulunmaktadır.

İl Nüfusu: 542.255'dir. Bu nüfusun %58,2'si şehirlerde yaşamaktadır. (2016). İlin yüzölçümü 11.099 m²'dir. İl merkezi Ağrı'nın denizden yüksekliği: 1630 m.'dir. İlin rakımı en yüksek ilçesi Diyadin'dir (1933 m.).

2016 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 98 mahalle ve ayrıca 562 köyü vardır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Orta Asya'dan gelen kavimlerin Anadolu'ya girişleri sırasında Ağrı, bir geçiş oluşturmuş, dolayısıyla birçok medeniyete sahne olmuştur. Ancak bu medeniyetler Ağrı'yı bir giriş kapısı olarak gördüklerinden burada çok köklü bir uygarlık oluşturamamışlardır.

Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititler'in güçlerini yitirmeleri üzerine, MÖ 1340 - MÖ 1200 tarihleri arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Hurriler krallık merkezi olan Urfa'dan uzak olan Ağrı'yı ellerinde tutamamışlardır.

En köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartu'nun Van Gölü'nün kuzey ve kuzeydoğusundaki ülkeler üzerine, Kral İspuini döneminde (MÖ 825 - MÖ 810) seferlere başlamış, Kral Menua döneminde (MÖ 810 - MÖ 786) ise bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir. Ağrı Dağı'nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köylerinin arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua'nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır.

MÖ 712 yıllarında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı'da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler (MÖ 708 - MÖ 555) Asur Devleti'nin yıkılması ile birlikte bir yayılma sürecine girmiş, bunun sonucu olarak da Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır.

Medler'in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender'in Pers Kralı lll. Darius'u MÖ 331'de yenerek Anadolu'yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender'in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler ve Gürcüler bölgeyi ele geçirmişlerdir.

Murat Nehri ve Doğubayazıt çevrelerine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur.

Bölge, Halife Osman zamanında İslam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasiler'in kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans'ın kontrolüne geçmiştir.

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti'nin sınırları içine girmiştir. 1027 - 1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239'da Cengizliler, 1256 - 1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celaliler Ağrı'da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı'nda yapmış, Anadolu ve İran'ı buradan yönetmişlerdir. 1393'te Moğol hakanı Aksak Timur, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir. 1405 - 1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular'ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, 1514'te yapılan Çaldıran Muharebesi sonrası Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermeniler zamanında Karakilise olarak değiştirilmiştir. Kâzım Karabekir Paşa zamanında ise Karakilise ismi değiştirilerek Karaköse diye adlandırılmıştır.[kaynak belirtilmeli]Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı Tevrat'ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu sanılması dolayısıyla Ağrı'ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir. 5165 m. yüksekliğiyle Türkiye'nin en büyük dağı olan Ağrı Dağı da il sınırlarındadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağrı il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Sıra Fark Şehir - Kır
1965[2] 246.961 56
  %22     53.420
193.541     %78  
1970[3] 290.311 51  %18Dark Green Arrow Up.svg
  %25     72.573
217.738     %75  
1975[4] 330.201 50  %14Dark Green Arrow Up.svg
  %28     92.386
237.815     %72  
1980[5] 368.009 45  %11Dark Green Arrow Up.svg
  %29     108.414
259.595     %71  
1985[6] 421.131 45  %14Dark Green Arrow Up.svg
  %34     141.852
279.279     %66  
1990[7] 437.093 43  %4Dark Green Arrow Up.svg
  %36     158.758
278.335     %64  
2000[8] 528.744 40  %21Dark Green Arrow Up.svg
  %48     252.309
276.435     %52  
2007[9] 530.879 39  %0Dark Green Arrow Up.svg
  %53     282.361
248.518     %47  
2008[10] 532.180 39  %0Dark Green Arrow Up.svg
  %50     265.714
266.466     %50  
2009[11] 537.665 39  %1Dark Green Arrow Up.svg
  %50     269.147
268.518     %50  
2010[12] 542.022 38  %1Dark Green Arrow Up.svg
  %51     275.785
266.237     %49  
2011[13] 555.479 38  %2Dark Green Arrow Up.svg
  %52     290.904
264.575     %48  
2012[14] 552.404 38 -%1Red Arrow Down.svg
  %53     292.525
259.879     %47  
2013[15] 551.177 38 -%0Red Arrow Down.svg
  %53     294.705
256.472     %47  
2014[16] 549.435 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %55     299.628
249.807     %45  
2015[17] 547.210 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %56     306.352
240.858     %44  
Güncel Nüfus Değerleri Tablosu (2016):[18][değiştir | kaynağı değiştir]
İlçelerin Nüfusu ve Artış Oranları-Belediye, Mahalle, Köy Sayıları-Şehir ve Köy Nüfusları ve Oranları-Km2 ye Düşen Kişi Sayısı
İlçe Nüfus '16 Nüfus Artışı % Belediye S. Mah.Say. Şehir nüfus Köy Say. Köy Nüfus Şehirli  % Alanı km²[19] Yoğunluk
Ağrı Merkez 149.994 0,89 1 18 117.213 106 32.781 78,1 1.695 88
Diyadin 43.154 -1,80 1 7 20.515 62 22.639 47,5 1.351 32
Doğubayazıt 120.408 -0,92 1 14 78.616 85 41.792 65,3 2.250 54
Eleşkirt 35.098 -1,27 4 20 16.550 55 18.548 47,2 1.307 27
Hamur 18.724 -5,06 1 4 3.210 45 15.514 17,1 873 21
Patnos 122.672 -1,68 2 26 66.198 92 56.474 54,0 1.394 88
Taşlıçay 20.906 -1,61 1 4 6.202 37 14.704 29,7 822 25
Tutak 31.299 -1,54 1 5 6.829 80 24.470 21,8 1.407 22
AĞRI   542.255 -0,91 12 98 315.333 562 226.922 58,2 11.099 49

Konum[değiştir | kaynağı değiştir]

Konum Bilgileri
İlçe Kuruluş Yılı[20] Alanı km²[19] Rakım mt. Merkeze Uzaklık km[21] Ulaşan Yollar[21]
Ağrı Merkez 1.695 1.630 E80/ -31, -07
Diyadin Cumh.önce 1.351 1.933 59 E80/ -32=>04-26
Doğubayazıt Cumh.önce 2.250 1.594 94 E80/ -33, E99/ -02
Eleşkirt Cumh.önce 1.307 1.810 33 E80/ -31
Hamur 1958 873 1.690 14 -08
Patnos 1936 1.394 1.639 79 -08=> -02
Taşlıçay 1954 822 1.762 31 E80/ -32
Tutak Cumh.önce 1.407 1.567 40 -08, -03
AĞRI Cumh.önce 11.099

Kültürel ve doğal zenginlikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Spor[22][değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Liglerindeki Kulüpleri:[değiştir | kaynağı değiştir]

2016-2017[değiştir | kaynağı değiştir]
Ağrı İli'nin Türkiye Liglerindeki (Takım Sporları) Kulüpleri (2016-2017)
İlçe İlçesi Takımın Adı Branş Ligi Sezon Sonu
AĞRI Merkez AĞRI 1970 SPOR Futbol BAL BAL'da kaldı
Ağrı Merkez AĞRI BİRLİK SPOR Futbol Kadın 2.Lig 3.lige düştü
Ağrı Doğubeyazıt BAYAZITSPOR Futbol Kadın 3.Lig Grup 11.si
Ağrı Merkez AĞRI SPOR LİSESİ SPOR Futbol Kadın 3.Lig Grup 12.si
2017-2018[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağrı ilinin Türkiye Liglerindeki (Takım Sporları) Kulüpleri (2017-2018)

İlçe İlçesi Takımın Adı Branş Ligi Gelişi/Avrupa Kupaları
AĞRI Merkez AĞRI 1970 SPOR Futbol BAL Baraj maçlarıyla kaldı

Futbol dışındaki branşların Bölgesel Amatör Lig ve Kadınlar Futbol takımları kesinleşince, listeye eklenecektir.

İlin valileri[değiştir | kaynağı değiştir]


Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFCRnj7q. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  2. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BspR09U1. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  3. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtmgVOeZ. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  4. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtoLJwYR. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  5. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtuGgTjZ. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  6. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btw9Ge39. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  7. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtxHi6l2. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  8. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtzkkHFX. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu1b5IxY. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu3PW2g9. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuCcDk2w. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuEg9SK6. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuGI2pyT. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZxMExAa. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  15. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPUXP4WR. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  16. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFCRnj7q. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  17. ^ "2015 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
  18. ^ TÜİK
  19. ^ a b Milli Savunma Bakanlığı-Harita Genel Komutanlığı
  20. ^ İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü
  21. ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü
  22. ^ TFF, TBF, TVF, THF

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]