Ağrı (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Koordinatlar: 39°40′K 43°10′D / 39.667°K 43.167°D / 39.667; 43.167

Ağrı
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
İdare
 • Vali Süleyman Elban
Yüzölçümü
 • Toplam 11,376 km² (4.392 mil²)
Nüfus
 • Toplam 549.435
 • Kır
249.807
 • Şehir
299.628
Zaman dilimi UTC+03.00 (UDAZD)
İl alan kodu 472
İl plaka kodu 04
Resmî site
agri.gov.tr

Ağrı (Kürtçe: Agirî), Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde bulunan bir ildir. Adını kısmen sınırları içerisinde bulunan Ağrı Dağı'ndan almıştır. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il olmuştur. İlin doğusunda İran, kuzeyinde Kars, kuzeybatısında Erzurum, güneybatısında Muş ve Bitlis, güneyinde Van ve kuzeydoğusunda Iğdır bulunmaktadır.

İl Nüfusu: 539.657'dir. Bu nüfusun %58,3'ü şehirlerde yaşamaktadır. (2018).[2] İlin yüzölçümü 11.099 km²'dir. İl merkezi Ağrı'nın denizden yüksekliği: 1630 m.'dir. İlin rakımı en yüksek ilçesi Diyadin'dir (1933 m.).

2017 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 97 mahalle ve ayrıca 562 köyü vardır.[2]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Orta Asya'dan gelen kavimlerin Anadolu'ya girişleri sırasında Ağrı, bir geçiş oluşturmuş, dolayısıyla birçok medeniyete sahne olmuştur. Ancak bu medeniyetler Ağrı'yı bir giriş kapısı olarak gördüklerinden burada çok köklü bir uygarlık oluşturamamışlardır.

Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititler'in güçlerini yitirmeleri üzerine, MÖ 1340 - MÖ 1200 tarihleri arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Hurriler krallık merkezi olan Urfa'dan uzak olan Ağrı'yı ellerinde tutamamışlardır.

En köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartu'nun Van Gölü'nün kuzey ve kuzeydoğusundaki ülkeler üzerine, Kral İspuini döneminde (MÖ 825 - MÖ 810) seferlere başlamış, Kral Menua döneminde (MÖ 810 - MÖ 786) ise bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir. Ağrı Dağı'nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köylerinin arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua'nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır.

MÖ 712 yıllarında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı'da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler (MÖ 708 - MÖ 555) Asur Devleti'nin yıkılması ile birlikte bir yayılma sürecine girmiş, bunun sonucu olarak da Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır.

Medler'in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender'in Pers Kralı lll. Darius'u MÖ 331'de yenerek Anadolu'yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender'in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler ve Gürcüler bölgeyi ele geçirmişlerdir.

Murat Nehri ve Doğubayazıt çevrelerine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur.

Bölge, Halife Osman zamanında İslam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasiler'in kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans'ın kontrolüne geçmiştir.

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti'nin sınırları içine girmiştir. 1027 - 1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239'da Cengizliler, 1256 - 1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celaliler Ağrı'da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı'nda yapmış, Anadolu ve İran'ı buradan yönetmişlerdir. 1393'te Moğol hakanı Aksak Timur, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir. 1405 - 1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular'ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, 1514'te yapılan Çaldıran Muharebesi sonrası Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermeniler zamanında Karakilise olarak değiştirilmiştir. Kâzım Karabekir Paşa zamanında ise Karakilise ismi değiştirilerek Karaköse diye adlandırılmıştır.[kaynak belirtilmeli]

Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı Tevrat'ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu sanılması dolayısıyla Ağrı'ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir. 5165 m. yüksekliğiyle Türkiye'nin en büyük dağı olan Ağrı Dağı da il sınırlarındadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağrı il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Sıra Fark Şehir - Kır
1965[3] 246.961 56
  %22     53.420
193.541     %78  
1970[4] 290.311 51 %18Dark Green Arrow Up.svg
  %25     72.573
217.738     %75  
1975[5] 330.201 50 %14Dark Green Arrow Up.svg
  %28     92.386
237.815     %72  
1980[6] 368.009 45 %11Dark Green Arrow Up.svg
  %29     108.414
259.595     %71  
1985[7] 421.131 45 %14Dark Green Arrow Up.svg
  %34     141.852
279.279     %66  
1990[8] 437.093 43 %4Dark Green Arrow Up.svg
  %36     158.758
278.335     %64  
2000[9] 528.744 40 %21Dark Green Arrow Up.svg
  %48     252.309
276.435     %52  
2007[10] 530.879 39 %0Dark Green Arrow Up.svg
  %53     282.361
248.518     %47  
2008[11] 532.180 39 %0Dark Green Arrow Up.svg
  %50     265.714
266.466     %50  
2009[12] 537.665 39 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %50     269.147
268.518     %50  
2010[13] 542.022 38 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %51     275.785
266.237     %49  
2011[14] 555.479 38 %2Dark Green Arrow Up.svg
  %52     290.904
264.575     %48  
2012[15] 552.404 38 -%1Red Arrow Down.svg
  %53     292.525
259.879     %47  
2013[16] 551.177 38 -%0Red Arrow Down.svg
  %53     294.705
256.472     %47  
2014[17] 549.435 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %55     299.628
249.807     %45  
2015[18] 547.210 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %56     306.352
240.858     %44  
Güncel Nüfus Değerleri Tablosu (2018):[2][değiştir | kaynağı değiştir]

Ağrı ili nüfusu: 539.657'dir. Bu nüfusun %58,3'ü şehirlerde yaşamaktadır (2018 sonu). İlin yüzölçümü 11.099 km2'dir. İlde km2'ye 49 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 88’dir.) İlde yıllık nüfus artış oranı % 0,63 olmuştur. 

01 Şubat 2019 TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 97 mahalle ve ayrıca 562 köy vardır.

Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Hamur  (% 4,47), Tutak (-% 0,64)

İlçelerin Nüfusu ve Artış Oranları-Belediye, Mahalle, Köy Sayıları-Şehir ve Köy Nüfusları ve Oranları-Km2 ye Düşen Kişi Sayısı
İlçe Nüfus 2018 Nüfus Artışı % Belediye S. Mah.Say. Şehir nüfus Köy Say. Köy Nüfus Şehirli % Alanı km2 Yoğunluk
Diyadin 42.123 -0,52 1 7 20.190 62 21.933 47,9 1.351 31
Doğubayazıt 121.263 0,78 1 14 79.493 85 41.770 65,6 2.250 54
Eleşkirt 34.180 0,70 4 20 16.753 55 17.427 49,0 1.307 26
Hamur 19.115 4,47 1 4 3.456 45 15.659 18,1 873 22
Merkez 149.188 -0,26 1 18 115.285 106 33.903 77,3 1.695 88
Patnos 122.833 1,77 2 25 65.776 92 57.057 53,5 1.394 88
Taşlıçay 20.450 -0,20 1 4 6.729 37 13.721 32,9 822 25
Tutak 30.505 -0,64 1 5 6.747 80 23.758 22,1 1.407 22
AĞRI   539.657 0,63 12 97 314.429 562 225.228 58,3 11.099 49

Konum[değiştir | kaynağı değiştir]

Konum Bilgileri
İlçe Kuruluş Yılı[19] Alanı km²[20] Rakım mt. Merkeze Uzaklık km[21] Ulaşan Yollar[21]
Ağrı Merkez 1.695 1.630 E E80/ -31, -07
Diyadin Cumh.önce 1.351 1.933 59 E E80/ -32=>04-26
Doğubayazıt Cumh.önce 2.250 1.594 94 E E80/ -33, E E99/ -02
Eleşkirt Cumh.önce 1.307 1.810 33 E E80/ -31
Hamur 1958 873 1.690 14 -08
Patnos 1936 1.394 1.639 79 -08=> -02
Taşlıçay 1954 822 1.762 31 E E80/ -32
Tutak Cumh.önce 1.407 1.567 40 -08, -03
AĞRI Cumh.önce 11.099

Kültürel ve doğal zenginlikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Spor[22][değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ağrı'da spor

2018-2019 Sezonu sonunda, Ağrı 1970 Spor, BAL'dan 3.lige çıktı. BAL' daki diğer takım Ağrı Gençlerbirliği ise küme düştü. Futbol Kadınlar ligindeki 2 takım liglerinde kaldılar.

Futbol Türkiye Kupası 'nda Ağrı 1970 Spor 1.turda elendi.       

İlin önemli spor tesisleri: 10.000 kişi kapasiteli Vali Lütfü Yiğenoğlu Stadyumu (2010), 2500 kişilik Ağrı Kapalı Spor Salonu (2017), Güneykaya ve Küpkıran Kayak Merkezleridir.

İlin valileri[değiştir | kaynağı değiştir]


Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  2. ^ a b c TÜİK 1 Şubat 2019 verileri
  3. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  4. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  5. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  6. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  7. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  8. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  16. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  17. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  18. ^ "2015 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
  19. ^ İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü
  20. ^ Milli Savunma Bakanlığı-Harita Genel Komutanlığı
  21. ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü
  22. ^ TFF, TBF, TVF, THF

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]