Kars (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Koordinatlar: 40°27′17″K 43°03′37″D / 40.45472°K 43.06028°D / 40.45472; 43.06028

Kars
—  İl  —
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
Yönetim
 - Vali Rahmi Doğan[1]
Yüzölçümü
 - Toplam 9,442 km2 (3,6 mi2)
Nüfus (2015)[2]
 - Toplam 296.466
 - Yoğunluk 35/km² (90,6/sq mi)
 - Kır 165.310
 - Şehir 131.156
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAYZD (+3)
İl alan kodu 474
İl plaka kodu 36
İnternet sitesi: kars.gov.tr
Kars kalesinden genel bir görünüm

Kars, Doğu Anadolu Bölgesi'nin kuzeydoğusunda yer alan il. İdari merkezi aynı adlı Kars şehridir. Kars ilinin 7 ilçesi, 10 belediyesi ve 384 köyü vardır. Yüz ölçümü 9.442 km²'dir[3].

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Paleolitik Dönemden Selçuklulara[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili topraklarının tarihi, yapılan birçok arkeolojik kazı çalışmalarında yaklaşık iki milyon yıl öncesinde yaşanan Yontma Taş Devri'ne uzandığı görünmektedir[4]. Bu devirdeki dönemlerden kalma şölyen-aşölyen tipte işlenmiş el baltalarına Susuz ilçesinde, Cilavuz Deresi düzlüklerinde rastlanmıştır. Ağzıaçık Suyu'nun batısında kalan düzlüklerde ve Ani şehrinde el baltaları ve büyük yongalar bulunmuştur. Özellikle, Yazılıkaya mağaralarında bulunan duvar resimleri insanların yörede avcılık ve toplayıcılıkla uğraştıklarını ortaya koymaktadır. Bu resimlerde dağ keçileri, geyik ve eşek figürleri çizilmiştir[5]. MÖ. 9. yüzyılda Urartu Krallığı'nın sınırları dahilinde olan il, MÖ. 7. yüzyılda Kimmerler ve İskitler'in istilalarına uğradı. Bu asrın ardından önce Medler'in daha sonra da Persler'in egemenliğine geçen topraklarda, MÖ. 1. yüzyılda Ermeni Tigranlar´ın hakimiyeti sürdü. Daha sonra Roma İmparatorluğu´nun yönetimine giren yöre sonra sırasıyla; Partlar, Arakslılar, Sasaniler, Bizanslılar ve Araplar'ın eline geçti. Bu topraklar 11. yüzyılda tekrar Bizanslılar daha sonra Selçuklular ve Gürcüler'in yönetimine geçti. Anadolu Selçukluları ve Gürcüler arasında el değiştiren yöre, 1239'da Moğollar'ın, daha sonra sırayla İlhanlılar, Altınordu Devleti, Karakoyunlu, Timur ve yine Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi yönetiminde kaldı[6].

Osmanlı Devleti dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1534 yılında Kanuni Sultan Süleyman tarafından Osmanlı Devleti´ne katıldı. Kars 19. yüzyıla kadar birçok kez Ruslar ve İranlılar'ın saldırısına uğradı. Bu yüzyılda Ruslar ve Osmanlılar arasında el değiştiren yöre, 1877 yılında Ruslar tarafından alındı. 1917'de Bolşevik İhtilali'nin ardından önce Ermenilerin eline geçen ve 7 Nisan 1918'de kurtarılan Kars, Brest-Litovsk Antlaşması ile Osmanlılara bırakıldı. Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti'nin merkezi olan Kars'ı İngilizler ele geçirdi. Kars'ı daha sonra Ermeniler'e ve Gürcüler'e bırakan İngilizler buradan çekildi[7].

Türkiye Milli Mücadelesi esnasında Kars[değiştir | kaynağı değiştir]

İngilizlerin çekilmesiyle Ermenistan'ın eline geçen Kars, Kurtuluş Savaşı'yla 30 Ekim 1920'de Türklerin eline geçmiştir. 1921 yılında yapılan Moskova ve Kars Antlaşması ile yeni sınırlarına kavuşan Kars, Cumhuriyet'in ilanından sonra il yapıldı[8].

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Coğrafi konumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili, Doğu Anadolu Bölgesi'nin, Erzurum - Kars Bölümü'nde yer alır. Kuzeyinde; Ardahan, doğusunda; Ermenistan'la, güneyinde; Iğdır ve Ağrıyla, batısında ise Erzurum'la çevrilidir[9].

Coğrafi şekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Rakımı ortalama 2000 m'yi bulan Kars ili topraklarının büyük bölümü yaylalardan oluşur. Akarsu vadileriyle yer yer parçalanan ilde yaylalar dalgalı düzlüklerden oluşur. Kars ilinde yer alan önemli yükseltiler şunlardır: Allahuekber Dağları, Kısır dağı, Akbaba, Aladağ ve Aşağıdağ. Aras Nehri ve Kura Nehri şehir topraklarından geçerek Hazar Denizi´ne dökülmektedir[10].

İklimi ve bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ilinde karasal iklim hakimdir. Kışları kurak, yazları ise yağışlı geçen ilde kışın sıcaklıklar -39 °C'ye kadar düşer. Karla kaplı gün sayısı 120'den fazladır. Bu ildeki iklim tipi diğer doğu illerine göre farklılıklar göstermektedir. Örnek olarak en çok yağışın yaz mevsiminde yağdığı gösterilebilir. Kars ili dahilinde yaz aylarında ilçeden ilçeye sıcaklık farklılıkları gözlemlenmektedir. Örneğin Akyaka, Arpaçay, Digor ve Kağızman ilçeleri, merkez ilçe başta olmak üzere Sarıkamış, Selim ve Susuz'dan daha sıcak olur[11].

Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Arl
Ort.En Yüksek °C -4.6 -2.6 3.3 11.6 16.5 21.1 25.7 26.3 22.2 15.0 6.4 -1.4
Ort.En Düşük °C -15.9 -14.3 -7.5 -0.1 3.8 6.8 10 9.9 5.4 0.6 -5.0 -11.7
Bu şema merkez ilçe bilgilerini kapsamaktadır. Kaynak:[12]

Yaşanan sert iklim koşullarından ötürü il genelinin doğal bitki örtüsü bozkırdır. Ormanlar, dağların yüksek kesimlerine kadar çıkar. 'Sarıkamış Ormanları' buna bir örnektir. İl genelindeki yayla ve platoların çayırlarla kaplanması sayesinde yayla hayvancılığı büyük önem taşımaktadır. Yörede Dünya'nın başka hiçbir yerinde yetişmeyen nadir bitki türleri bulunmaktadır[13].

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarım ve hayvancılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili ekonomisi büyük bir oranda tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Kars ili arazisinin %34,7'si tarım arazisidir[14]. İl genelinde başta hububat (buğday, arpa) üretimi olmak üzere yem bitkileri ve endüstri bitkileri yetiştirilmektedir. En çok üretilen ürün buğdaydır. Yıllık üretim 234.631 tonun üzerindedir. Bunu 170.984 tonla arpa ve 74.400 tonla şeker pancarı izlemektedir. İl genelinde en çok üretilen ürünlerden olan tahıllardır. Bunda ilin iklim yapısı, yer şekilleri ve coğrafi konumunun büyük etkisi vardır. Bu ürünlerin dışında başta Digor ve Kağızman ilçeleri olmak üzere meyve ve sebze üretimi de yapılmaktadır. Meyve üretiminde başı kayısı, elma ve ceviz çekmektedir. İl genelinde en çok yetişen sebzeler ise sırasıyla beyaz lahana, soğan ve taze fasulyedir.

Kars ili kırsalındaki en temel ekonomik sektör hayvancılıktır. Çayır ve mera arazileri %39,2 ile tarımsal araziden daha geniştir. Bu oranın büyük oluşu ilde özellikle küçük ve büyükbaş hayvancılığının gelişimine büyük katkı sağlamaktadır. 2005 yılı itibarı ile il genelinde 350.969 koyun, 332.071 sığır, 28.751 keçi, 19.107 tek tırnaklılar ve 202 manda bulunmaktadır. Bunun dışında özellikle arıcılık başta olmak üzere kümes hayvancılığı ve bu hayvanların sayısı ve ürettikleri bal ve yumurta sayılarıda il halkının geçimine katkı sağlamaktadır[14]. Kaşar ve bal haricinde üretilen hayvansal ürünler pazarlanmamaktadır. Bu ürünler sadece aile ihtiyaçlarını karşılamaktadır[15].

Sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ilindeki yatırım azlığı sebebiyle bu il 1968 tarihinde Birinci Derecede Kalkınmada Öncelikli Yöre olarak ilan edilerek bundan sonraki on yıl içersinde sanayi tesislerinin açılması gerçekleşmiştir. Bugün il genelinde altı büyük sanayi tesisi mevcuttur. Bu tesisler şunlardır:

  • Kağızman Kristal Tuz Rafinerisi
  • Kars Şeker Fabrikası A.Ş.
  • Kars Yem Fabrikası A.Ş.
  • Kars Et Kombinası
  • Kars Çimento Sanayi Ticaret A.Ş.
  • Üçyıldız Değirmen Taşı Fabrikası

Bunun dışında Kars Organize Sanayi Bölgesi'nde ve Küçük Sanayi Sitesi'nde irili-ufaklı işletmeler vardır[16]. Elde edilen sütten yapılan süt ürünlerinden en önemlisi olan kaşar Zavod[17] adı verilen mandıralarda işlenir. Kars Kaşarı adı verilen bu ürün İzmir Enternasyonal Fuarı'nda 1937 yılından 1950'ye kadar gravyer ve beyaz peynir ile birlikte Türkiye Birincilik Ödülü'nü almıştır[18].

Ticaret[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars halkının büyük bir kısmı geçimini tahıl tarımı ve geleneksel mera hayvancılığı ile sağlamaktadır. Hayvancılık genellikle küçük aile işletmeciliği şeklinde ve aile ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılmaktadır. Bu üretimden doğan ürünlerin büyük kısmı bu aileler tarafından tüketilmektedir.

Kars ili genelinde 2005 yılı itibarı ile yüzbinlerce büyük ve küçükbaş ve binlerce tek tırnaklı hayvan bulunmaktadır. Bunun dışında 44.296 arı kovanı olup yıllık ortalama 1058,63 ton bal üretilmektedir.[19] 3000 ton beyaz peynir, 5000 ton kaşar peyniri ile 112.000 ton süt üretilmektedir. Bitkisel üretimde ise tahıl ürünleri başta gelmektedir. Kars'ta sanayi kesimi Gayri Safi Yurtiçi Hasılasından yaklaşık binde 6 pay almaktadır. İl genelindeki sanayi tesisleri ağırlıklı olarak hayvansal ve tarımsal ürünleri işletmektedir. İl geneli mevcut sanayi kuruluşları; şeker, ayakkabı, yem, çimento, et, değirmen taşı, süt ürünleri, mobilya, tuz, bordür ve parke gibi alanlarda faaliyet göstermektedir[20]. Son zamanlarda ildeki turizm sektörü de gelişmektedir[21].

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Sıra Fark Şehir - Kır
1965[22] 606.313 13
  %19     117.363
488.950     %81  
1970[23] 660.018 13  %9Dark Green Arrow Up.svg
  %23     153.241
506.777     %77  
1975[24] 707.398 17  %7Dark Green Arrow Up.svg
  %24     170.777
536.621     %76  
1980[25] 700.238 22 -%1Red Arrow Down.svg
  %25     172.119
528.119     %75  
1985[26] 722.431 25  %3Dark Green Arrow Up.svg
  %27     196.700
525.731     %73  
1990[27] 662.155 30 -%8Red Arrow Down.svg
  %32     209.463
452.692     %68  
2000[28] 325.016 57 -%51Red Arrow Down.svg
  %44     142.145
182.871     %56  
2007[29] 312.205 58 -%4Red Arrow Down.svg
  %43     134.726
177.479     %57  
2008[30] 312.128 58 -%0Red Arrow Down.svg
  %42     130.625
181.503     %58  
2009[31] 306.536 58 -%2Red Arrow Down.svg
  %41     126.127
180.409     %59  
2010[32] 301.766 58 -%2Red Arrow Down.svg
  %41     123.452
178.314     %59  
2011[33] 305.755 59  %1Dark Green Arrow Up.svg
  %42     129.047
176.708     %58  
2012[34] 304.821 59 -%0Red Arrow Down.svg
  %43     131.235
173.586     %57  
2013[35] 300.874 59 -%1Red Arrow Down.svg
  %43     129.458
171.416     %57  
2014[36] 296.466 59 -%1Red Arrow Down.svg
  %44     131.156
165.310     %56  
2015[37] 292.660 59 -%1Red Arrow Down.svg
  %46     133.334
159.326     %54  

Altyapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, Kuzeydoğu Anadolu'da ulaşım ağının kesiştiği noktada yer almaktadır. İle kara, demir ve havayolu ile ulaşmak mümkündür.

Kars ilinin merkez ilçesinde uluslararası statüye sahip bir de havaalanı vardır (IATA: KSY). 1988 yılında açılan havalimanı, 2007 yılında büyük onarımdan geçmiştir. Yeniden uçuşlara açılan havalimanına İstanbul'daki Sabiha Gökçen Havalimanı ve Atatürk Havalimanı'ndan günde iki uçuş ve Ankara Esenboğa Havalimanı'ndan bir uçuş yapılır. Ayrıca Aralık 2007'den itibaren SunExpress'in karşılıklı Kars-İzmir seferleri de başlamıştır[38]. Temmuz 2008'de Kars'tan Azerbaycan'ın başkenti Bakü'ye karşılıklı seferler düzenlenmeye başlandı. 10 Haziran 2009 tarihinden itibaren Çarşamba günleri haftada bir olmak üzere karşılıklı Köln-Kars uçuşları Öger Tours-Hamburg International ortaklığı ile başlatıldı ve bu uçuşlar iki yıl devam etti (Sadece yaz mevsiminde).

Medya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili genelinde sadece Serhat TV adlı bir tane yerel televizyon yayın yapmaktadır. Bunun dışında ulusal bazda hizmet veren bazı haber ajanslarınında -İhlas Haber Ajansı, Cihan Haber Ajansı ve Doğan Haber Ajansı- il temsilcilikleri bulunmaktadır. Ayrıca, il genelinde yayımlanıp basılan birçok gazete ve radyo hizmeti veren istasyonlar bulunmaktadır.

Yerel gazeteler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kardelen Haber
  • Serhat Kars
  • Hüryurt
  • Denge
  • Ölçek
  • Bora
  • Önder
  • Çağdaş Kars
  • Kars Postası
  • Siyasal Birikim

Radyo istasyonları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Serhat FM
  • Kafkas FM
  • Radyo Kars
  • Kralım FM
  • Kaya FM(Kapandı)
  • Seviye FM(Kapandı)

Yerel yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Milletvekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapılan son Genel Seçimler´de yani 1 Kasım 2015 gününde Kars halkı üç milletvekilini Türkiye Büyük Millet Meclisi´ne gönderdi. Bu milletvekilleri ve partileri şöyledir[39]:

Kars Valisi ve belediye başkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Vali: Günay Özdemir
  • Merkez ilçe ve diğer ilçelerin Belediye Başkanları
    • Kars Bld. Bşk.: Murtaza Karaçanta (Milliyetçi Hareket Partisi)[40]
    • Akyaka Bld. Bşk.: Muhammet Toptaş (Cumhuriyet Halk Partisi)[41]
    • Arpaçay Bld. Bşk.: Erçetin Altay (Adalet ve Kalkınma Partisi)[42]
    • Digor Bld. Bşk.: Ekrem Bingül (Barış ve Demokrasi Partisi)[43]
    • Kağızman Bld. Bşk.: Nevzat YILDIZ (Milliyetçi Hareket Partisi)[44]
    • Sarıkamış Bld. Bşk.: Göksal Toksoy (Adalet ve Kalkınma Partisi)[45]
    • Selim Bld. Bşk.: Coşkun Altun (Adalet ve Kalkınma Partisi)[46]
    • Susuz Bld. Bşk.: Oğuz Yantemur (Demokratik Sol Parti)[47]
    • Dağpınar Bld. Bşk.: Ömer Vargün (Adalet ve Kalkınma Partisi)[48]
    • Koçköyü Bld. Bşk.: Esat Aydın (Milliyetçi Hareket Partisi)[49]

Dağpınar ve Koçköyü beldedir.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Gelenekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili gelenekleri il merkezindeki geleneklerle büyük benzerliğe sahiptir.

Festivaller[değiştir | kaynağı değiştir]

İl genelinde düzenlenen bazı festivaller aşağıda listelenmiştir.

  • Kars Kafkas Kültürleri Festivali [50]
  • Uluslararası Altın Kaz Film Festivali [51]
  • Avrupa Filmleri Festivali-Gezici Festival [52]
  • Murat Çobanoğlu Aşıklar Bayramı [53]
  • Kaşar Festivali [54]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ntv.com.tr, Valiler Kararnamesi Yayımlandı, Erişim:01 Haziran 2016
  2. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFD3iaOa. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  3. ^ http://www.kenthaber.com/dogu-anadolu/kars/Rehber/genel-bilgi/kars-genel-bilgi
  4. ^ Temel Britannica Ansiklopedisi, cilt 10, Kars maddesi. ISBN 975-7760-02-1
  5. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_toncesi.html
  6. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html/ Paleolitik Dönemi - Selçuklu Dönemi
  7. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html/ Osmanlı Yönetimi
  8. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html
  9. ^ http://fahriliman.wordpress.com/2011/04/18/il-komsulari/
  10. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_cografi_yapi.html
  11. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_cografi_yapi.html/ İklim ve Bitki Örtüsü başlığı
  12. ^ http://www.meteor.gov.tr/2006/tahmin/tahmin-iller.aspx?m=KARS meteor.gov.tr
  13. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=65
  14. ^ a b http://www.karstarim.gov.tr/taryapi.asp#arazi
  15. ^ http://tr.wikipedia.org/wiki/Kars#Tar.C4.B1m_ve_hayvanc.C4.B1l.C4.B1k_sekt.C3.B6r.C3.BC
  16. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_snycumd.htm
  17. ^ Temel Brittanica Ansiklopedisi, cilt 10, Kars maddesi, sayfa 75
  18. ^ http://www.karsardahanigdir.net/karskasari.htm
  19. ^ http://www.karstarim.gov.tr/taryapi.asp#hayvansal
  20. ^ http://tr.wikipedia.org/wiki/Kars Kars'taki fabrikalar
  21. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_ticaret.html
  22. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BsppMmFq. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  23. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtnXU5ct. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  24. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btq5p4kt. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  25. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtugPHE4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  26. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btwl6ql4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  27. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtyO6mTk. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  28. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu0WSF34. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  29. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu20fhBd. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  30. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu3oMhlB. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  31. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuD2Dn8E. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  32. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuFd7RP1. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  33. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuGvpvs5. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  34. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZxksANs. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  35. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPUwlgM0. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  36. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFD3iaOa. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  37. ^ "2015 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
  38. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2007/Aralik/27/Haber_308672.aspx
  39. ^ http://www.genelsecimsonuclari.com/index.asp?id=36&il=KARS/ 2007 Genel Seçim Sonuçları (Kars)
  40. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3605&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  41. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3601&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  42. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3602&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  43. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3603&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  44. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3604&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  45. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3606&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  46. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3607&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  47. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3608&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  48. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=360301&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  49. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=360201&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  50. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2006/Eylul/08/Haber_164050.aspx
  51. ^ http://www.haberler.com/kars-uluslararasi-altin-kaz-film-festivali-haberi/
  52. ^ http://www.festivalonwheels.org/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF71BE64510F6C8BC9782D5F4001E6D616
  53. ^ http://tr.wikipedia.org/wiki/Murat_%C3%87obano%C4%9Flu
  54. ^ http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=12495

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]