Kars (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 40°27′17″K 43°03′37″D / 40.45472°K 43.06028°D / 40.45472; 43.06028

Kars
—  İl  —
İlin Türkiye'deki konumu
İlin Türkiye'deki konumu
Kars haritası
Kars haritası
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
Yönetim
 - Vali Eyüp Tepe[1]
Yüz ölçümü
 - Toplam 9,442 km2 (3,6 mi2)
Nüfus (2013)[2]
 - Toplam 300.874
 - Yoğunluk 35/km² (90,6/sq mi)
 - Kır 171.416
 - Şehir 129.458
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAYZD (+3)
İl alan kodu 474
İl plaka kodu 36
İnternet sitesi: kars.gov.tr
Kars kalesinden genel bir görünüm

Kars, Doğu Anadolu Bölgesi'nin kuzeydoğusunda yer alan il. İdari merkezi aynı adlı Kars şehridir. Kars ilinin 7 ilçesi, 10 belediyesi ve 384 köyü vardır. Yüz ölçümü 9.442 km²'dir[3].

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Paleolitik Dönemden Selçuklulara[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili topraklarının tarihi, yapılan birçok arkeolojik kazı çalışmalarında yaklaşık iki milyon yıl öncesinde yaşanan Yontma Taş Devri'ne uzandığı görünmektedir[4]. Bu devirdeki dönemlerden kalma şölyen-aşölyen tipte işlenmiş el baltalarına Susuz ilçesinde, Cilavuz Deresi düzlüklerinde rastlanmıştır. Ağzıaçık Suyu'nun batısında kalan düzlüklerde ve Ani şehrinde el baltaları ve büyük yongalar bulunmuştur. Özellikle, Yazılıkaya mağaralarında bulunan duvar resimleri insanların yörede avcılık ve toplayıcılıkla uğraştıklarını ortaya koymaktadır. Bu resimlerde dağ keçileri, geyik ve eşek figürleri çizilmiştir[5]. İ.Ö. 9. yüzyılda Urartu Krallığı'nın sınırları dahilinde olan il, İ.Ö. 7. yüzyılda Kimmerler ve İskitler'in istilalarına uğradı. Bu asrın ardından önce Medler'in daha sonra da Persler'in egemenliğine geçen topraklarda, İ.Ö. 1. yüzyılda Ermeni Tigranlar´ın hakimiyeti sürdü. Daha sonra Roma İmparatorluğu´nun yönetimine giren yöre sonra sırasıyla; Partlar, Arakslılar, Sasaniler, Bizanslılar ve Araplar'ın eline geçti. Bu topraklar 11. yüzyılda tekrar Bizanslılar daha sonra Selçuklular ve Gürcüler'in yönetimine geçti. Anadolu Selçukluları ve Gürcüler arasında el değiştiren yöre, 1239'da Moğollar'ın, daha sonra sırayla Altınordu Devleti, Karakoyunlu, Timur ve yine Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi yönetiminde kaldı[6].

Osmanlı Devleti dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1534 yılında Kanuni Sultan Süleyman tarafından Osmanlı Devleti´ne katıldı. Kars 19. yüzyıla kadar birçok kez Ruslar ve İranlılar'ın saldırısına uğradı. Bu yüzyılda Ruslar ve Osmanlılar arasında el değiştiren yöre, 1877 yılında Ruslar tarafından alındı. 1918'de Bolşevik İhtilali'nin ardından yapılan Brest-Litovsk Antlaşması ile Osmanlılara bırakıldı. Kısa bir süre sonra, önce Ermeni egemenliğine giren yöreyi daha sonra İngilizler ele geçirdi. Kars'ı daha sonra Ermeniler'e ve Gürcüler'e bırakan İngilizler buradan çekildi[7].

Türkiye Milli Mücadelesi esnasında Kars[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, Kurtuluş Savaşı'yla 30 Ekim 1920'de Türklerin eline geçmiştir. 1921 yılında yapılan Moskova ve Kars Antlaşması ile yeni sınırlarına kavuşan Kars, Cumhuriyet'in ilanından sonra il yapıldı[8].

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Coğrafi konumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili, Doğu Anadolu Bölgesi'nin, Erzurum - Kars Bölümü'nde yer alır. Kuzeyinde; Ardahan, doğusunda; Ermenistan'la, güneyinde; Iğdır ve Ağrıyla, batısında ise Erzurum'la çevrilidir[9].

Coğrafi şekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Rakımı ortalama 2000 m'yi bulan Kars ili topraklarının büyük bölümü yaylalardan oluşur. Akarsu vadileriyle yer yer parçalanan ilde yaylalar dalgalı düzlüklerden oluşur. Kars ilinde yer alan önemli yükseltiler şunlardır: Allahuekber Dağları, Kısır dağı, Akbaba, Aladağ ve Aşağıdağ. Aras Nehri ve Kura Nehri şehir topraklarından geçerek Hazar Denizi´ne dökülmektedir[10].

İklimi ve bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ilinde karasal iklim hakimdir. Kışları kurak, yazları ise yağışlı geçen ilde kışın sıcaklıklar -39 °C'ye kadar düşer. Karla kaplı gün sayısı 120'den fazladır. Bu ildeki iklim tipi diğer doğu illerine göre farklılıklar göstermektedir. Örnek olarak en çok yağışın yaz mevsiminde yağdığı gösterilebilir. Kars ili dahilinde yaz aylarında ilçeden ilçeye sıcaklık farklılıkları gözlemlenmektedir. Örneğin Akyaka, Arpaçay, Digor ve Kağızman ilçeleri, merkez ilçe başta olmak üzere Sarıkamış, Selim ve Susuz'dan daha sıcak olur[11].

Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Arl
Ort.En Yüksek °C -4.6 -2.6 3.3 11.6 16.5 21.1 25.7 26.3 22.2 15.0 6.4 -1.4
Ort.En Düşük °C -15.9 -14.3 -7.5 -0.1 3.8 6.8 10 9.9 5.4 0.6 -5.0 -11.7
Bu şema merkez ilçe bilgilerini kapsamaktadır. Kaynak:[12]

Yaşanan sert iklim koşullarından ötürü il genelinin doğal bitki örtüsü bozkırdır. Ormanlar, dağların yüksek kesimlerine kadar çıkar. 'Sarıkamış Ormanları' buna bir örnektir. İl genelindeki yayla ve platoların çayırlarla kaplanması sayesinde yayla hayvancılığı büyük önem taşımaktadır. Yörede Dünya'nın başka hiçbir yerinde yetişmeyen nadir bitki türleri bulunmaktadır[13].

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarım ve hayvancılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili ekonomisi büyük bir oranda tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Kars ili arazisinin %34,7'si tarım arazisidir[14]. İl genelinde başta hububat (buğday, arpa) üretimi olmak üzere yem bitkileri ve endüstri bitkileri yetiştirilmektedir. En çok üretilen ürün buğdaydır. Yıllık üretim 234.631 tonun üzerindedir. Bunu 170.984 tonla arpa ve 74.400 tonla şeker pancarı izlemektedir. İl genelinde en çok üretilen ürünlerden olan tahıllardır. Bunda ilin iklim yapısı, yer şekilleri ve coğrafi konumunun büyük etkisi vardır. Bu ürünlerin dışında başta Digor ve Kağızman ilçeleri olmak üzere meyve ve sebze üretimi de yapılmaktadır. Meyve üretiminde başı kayısı, elma ve ceviz çekmektedir. İl genelinde en çok yetişen sebzeler ise sırasıyla beyaz lahana, soğan ve taze fasulyedir.

Kars ili kırsalındaki en temel ekonomik sektör hayvancılıktır. Çayır ve mera arazileri %39,2 ile tarımsal araziden daha geniştir. Bu oranın büyük oluşu ilde özellikle küçük ve büyükbaş hayvancılığının gelişimine büyük katkı sağlamaktadır. 2005 yılı itibarı ile il genelinde 350.969 koyun, 332.071 sığır, 28.751 keçi, 19.107 tek tırnaklılar ve 202 manda bulunmaktadır. Bunun dışında özellikle arıcılık başta olmak üzere kümes hayvancılığı ve bu hayvanların sayısı ve ürettikleri bal ve yumurta sayılarıda il halkının geçimine katkı sağlamaktadır[14]. Kaşar ve bal haricinde üretilen hayvansal ürünler pazarlanmamaktadır. Bu ürünler sadece aile ihtiyaçlarını karşılamaktadır[15].

Sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ilindeki yatırım azlığı sebebiyle bu il 1968 tarihinde Birinci Derecede Kalkınmada Öncelikli Yöre olarak ilan edilerek bundan sonraki on yıl içersinde sanayi tesislerinin açılması gerçekleşmiştir. Bugün il genelinde altı büyük sanayi tesisi mevcuttur. Bu tesisler şunlardır:

  • Kağızman Kristal Tuz Rafinerisi
  • Kars Şeker Fabrikası A.Ş.
  • Kars Yem Fabrikası A.Ş.
  • Kars Et Kombinası
  • Kars Çimento Sanayi Ticaret A.Ş.
  • Üçyıldız Değirmen Taşı Fabrikası

Bunun dışında Kars Organize Sanayi Bölgesi'nde ve Küçük Sanayi Sitesi'nde irili-ufaklı işletmeler vardır[16]. Elde edilen sütten yapılan süt ürünlerinden en önemlisi olan kaşar Zavod[17] adı verilen mandıralarda işlenir. Kars Kaşarı adı verilen bu ürün İzmir Enternasyonal Fuarı'nda 1937 yılından 1950'ye kadar gravyer ve beyaz peynir ile birlikte Türkiye Birincilik Ödülü'nü almıştır[18].

Ticaret[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars halkının büyük bir kısmı geçimini tahıl tarımı ve geleneksel mera hayvancılığı ile sağlamaktadır. Hayvancılık genellikle küçük aile işletmeciliği şeklinde ve aile ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılmaktadır. Bu üretimden doğan ürünlerin büyük kısmı bu aileler tarafından tüketilmektedir.

Kars ili genelinde 2005 yılı itibarı ile yüzbinlerce büyük ve küçükbaş ve binlerce tek tırnaklı hayvan bulunmaktadır. Bunun dışında 44.296 arı kovanı olup yıllık ortalama 1058,63 ton bal üretilmektedir.[19] 3000 ton beyaz peynir, 5000 ton kaşar peyniri ile 112.000 ton süt üretilmektedir. Bitkisel üretimde ise tahıl ürünleri başta gelmektedir. Kars'ta sanayi kesimi Gayri Safi Yurtiçi Hasılasından yaklaşık binde 6 pay almaktadır. İl genelindeki sanayi tesisleri ağırlıklı olarak hayvansal ve tarımsal ürünleri işletmektedir. İl geneli mevcut sanayi kuruluşları; şeker, ayakkabı, yem, çimento, et, değirmen taşı, süt ürünleri, mobilya, tuz, bordür ve parke gibi alanlarda faaliyet göstermektedir[20]. Son zamanlarda ildeki turizm sektörü de gelişmektedir[21].

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Değişim Sıra Oran Kır - Şehir Erkek - Kadın
1965[22] 606.313 13  %1.93 488.950  
  %81
%19  
 117.363 312.952  %51.6  %48.4 293.361
1970[23] 660.018 %9 Dark Green Arrow Up.svg 13  %1.85 506.777  
  %77
%23  
 153.241 335.249  %50.8  %49.2 324.769
1975[24] 707.398 %7 Dark Green Arrow Up.svg 17  %1.75 536.621  
  %76
%24  
 170.777 369.733  %52.3  %47.7 337.665
1980[25] 700.238 -%1 Dark Green Arrow Down.svg 22  %1.57 528.119  
  %75
%25  
 172.119 359.274  %51.3  %48.7 340.964
1985[26] 722.431 %3 Dark Green Arrow Up.svg 25  %1.43 525.731  
  %73
%27  
 196.700 367.269  %50.8  %49.2 355.162
1990[27] 662.155 -%8 Dark Green Arrow Down.svg 30  %1.17 452.692  
  %68
%32  
 209.463 334.065  %50.5  %49.6 328.090
2000[28] 325.016 -%51 Dark Green Arrow Down.svg 57  %0.48 182.871  
  %56
%44  
 142.145 169.027  %52  %48 155.989
2007[29] 312.205 -%4 Dark Green Arrow Down.svg 58  %0.44 177.479  
  %57
%43  
 134.726 161.787  %51.8  %48.2 150.418
2008[30] 312.128 -%0 Dark Green Arrow Down.svg 58  %0.44 181.503  
  %58
%42  
 130.625 163.678  %52.4  %47.6 148.450
2009[31] 306.536 -%2 Dark Green Arrow Down.svg 58  %0.42 180.409  
  %59
%41  
 126.127 159.411  %52  %48 147.125
2010[32] 301.766 -%2 Dark Green Arrow Down.svg 58  %0.41 178.314  
  %59
%41  
 123.452 154.817  %51.3  %48.7 146.949
2011[33] 305.755 %1 Dark Green Arrow Up.svg 59  %0.41 176.708  
  %58
%42  
 129.047 159.179  %52.1  %47.9 146.576
2012[34] 304.821 -%0 Dark Green Arrow Down.svg 59  %0.4 173.586  
  %57
%43  
 131.235 158.403  %52  %48 146.418
2013[35] 300.874 -%1 Dark Green Arrow Down.svg 59  %0.39 171.416  
  %57
%43  
 129.458 155.625  %51.7  %48.3 145.249

Değişim, bir önceki nüfus sayımına göre artış veya azalış yüzdesidir. Sıra, Kars il nüfusunun Türkiye illeri arasındaki sıralamasıdır. Oran, Kars il nüfusunun, Türkiye nüfusuna oranıdır.

Altyapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, Kuzeydoğu Anadolu'da ulaşım ağının kesiştiği noktada yer almaktadır. İle kara, demir ve havayolu ile ulaşmak mümkündür.

Kars ilinin merkez ilçesinde uluslararası statüye sahip bir de havaalanı vardır (IATA: KSY). 1988 yılında açılan havalimanı, 2007 yılında büyük onarımdan geçmiştir. Yeniden uçuşlara açılan havalimanına İstanbul'daki Sabiha Gökçen Havalimanı ve Atatürk Havalimanı'ndan günde iki uçuş ve Ankara Esenboğa Havalimanı'ndan bir uçuş yapılır. Ayrıca Aralık 2007'den itibaren SunExpress'in karşılıklı Kars-İzmir seferleri de başlamıştır[36]. Temmuz 2008'de Kars'tan Azerbaycan'ın başkenti Bakü'ye karşılıklı seferler düzenlenmeye başlandı[37]. 10 Haziran 2009 tarihinden itibaren Çarşamba günleri haftada bir olmak üzere karşılıklı Köln-Kars uçuşları Öger Tours-Hamburg International ortaklığı ile başlatıldı ve bu uçuşlar iki yıl devam etti (Sadece yaz mevsiminde)[38].

Medya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili genelinde sadece Serhat TV adlı bir tane yerel televizyon yayın yapmaktadır. Bunun dışında ulusal bazda hizmet veren bazı haber ajanslarınında -İhlas Haber Ajansı, Cihan Haber Ajansı ve Doğan Haber Ajansı- il temsilcilikleri bulunmaktadır. Ayrıca, il genelinde yayımlanıp basılan birçok gazete ve radyo hizmeti veren istasyonlar bulunmaktadır.

Yerel gazeteler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kardelen Haber
  • Serhat Kars
  • Hüryurt
  • Denge
  • Ölçek
  • Bora
  • Önder
  • Çağdaş Kars
  • Kars Postası
  • Siyasal Birikim

Radyo istasyonları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Serhat FM
  • Kafkas FM
  • Radyo Kars
  • Kralım FM
  • Kaya FM(Kapandı)
  • Seviye FM(Kapandı)

Yerel yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Milletvekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapılan son Genel Seçimler´de yani 12 Haziran 2011 gününde Kars halkı üç milletvekilini Türkiye Büyük Millet Meclisi´ne gönderdi. Bu milletvekilleri ve partileri şöyledir[39]:

Kars Valisi ve belediye başkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Merkez ilçe ve diğer ilçelerin Belediye Başkanları
    • Kars Bld. Bşk.: Nevzat Bozkuş (Adalet ve Kalkınma Partisi)[40]
    • Akyaka Bld. Bşk.: Turgut Turan (Demokrat Parti)[41]
    • Arpaçay Bld. Bşk.: Enver Akkaya (Cumhuriyet Halk Partisi)[42]
    • Digor Bld. Bşk.: Muzaffer Kutay (Barış ve Demokrasi Partisi)[43]
    • Kağızman Bld. Bşk.: Mehmet Alkan (Barış ve Demokrasi Partisi)[44]
    • Sarıkamış Bld. Bşk.: İlhan Özbilen (Adalet ve Kalkınma Partisi)[45]
    • Selim Bld. Bşk.: Muhittin Yücel (Adalet ve Kalkınma Partisi)[46]
    • Susuz Bld. Bşk.: Eli Yeğin (Cumhuriyet Halk Partisi)[47]
    • Dağpınar Bld. Bşk.: Ayhan Erkmen (Barış ve Demokrasi Partisi)[48]
    • Koçköyü Bld. Bşk.: Esat Aydın (Milliyetçi Hareket Partisi)[49]

Dağpınar ve Koçköyü beldedir.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Şive[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ilinde kullanılan Türk şivesinin Doğu Anadolu ağızları içindeki konumu Prof. Dr. Leyla Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması (Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara 1996) adlı çalışmasına göre, iki ayrı grupta yer alır:

1. Doğu Anadolu ağızları

1.1.1. Ağrı, Malazgirt
1.1.2. Muş, Bitlis
1.1.3. Ahlat, Adilcevaz, Bulanık, Van
1.1.4. Diyarbakır
1.1.5. Palu, Karakoçan, Bingöl, Karlıova, Siirt

1.2.1. Kars (yerli)
1.2.2. Erzurum, Aşkale, Ovacık, Narman
1.2.3. Pasinler, Horasan, Hınıs, Tekman, Karayazı, Tercan (kısmen)
1.2.4. Bayburt, İspir (güney), Erzincan, Çayırlı, Tercan (kısmen)
1.2.5. Gümüşhane
1.2.6. Refahiye, Kemah
1.2.7. Kars (Azeriler ve Terekemeler)

1.3.1. Posof, Artvin, Şavşat, Ardanuç, Yusufeli
1.3.2.1. Ardahan, Olur, Oltu, Şenkaya, İspir (Hunut grubu), Tortum
[50]

1.4.1. Kemaliye, İliç, Ağın
1.4.2. Tunceli, Hozat, Mazgirt, Pertek
1.4.3. Harput
1.4.4. Elazığ, Keban, Baskil

Gelenekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars ili gelenekleri il merkezindeki geleneklerle büyük benzerliğe sahiptir.

Festivaller[değiştir | kaynağı değiştir]

İl genelinde düzenlenen bazı festivaller aşağıda listelenmiştir.

  • Kars Kafkas Kültürleri Festivali [51]
  • Uluslararası Altın Kaz Film Festivali [52]
  • Avrupa Filmleri Festivali-Gezici Festival [53]
  • Murat Çobanoğlu Aşıklar Bayramı [54]
  • Kaşar Festivali [55]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://www.kentselhaber.com/V11/Pg/Vali/Vid/684/Kars-Valisi-Eyup--TEPE
  2. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPUwlgM0. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  3. ^ http://www.kenthaber.com/dogu-anadolu/kars/Rehber/genel-bilgi/kars-genel-bilgi
  4. ^ Temel Britannica Ansiklopedisi, cilt 10, Kars maddesi. ISBN 975-7760-02-1
  5. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_toncesi.html
  6. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html/ Paleolitik Dönemi - Selçuklu Dönemi
  7. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html/ Osmanlı Yönetimi
  8. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html
  9. ^ http://fahriliman.wordpress.com/2011/04/18/il-komsulari/
  10. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_cografi_yapi.html
  11. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_cografi_yapi.html/ İklim ve Bitki Örtüsü başlığı
  12. ^ http://www.meteor.gov.tr/2006/tahmin/tahmin-iller.aspx?m=KARS meteor.gov.tr
  13. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=65
  14. ^ a b http://www.karstarim.gov.tr/taryapi.asp#arazi
  15. ^ http://tr.wikipedia.org/wiki/Kars#Tar.C4.B1m_ve_hayvanc.C4.B1l.C4.B1k_sekt.C3.B6r.C3.BC
  16. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_snycumd.htm
  17. ^ Temel Brittanica Ansiklopedisi, cilt 10, Kars maddesi, sayfa 75
  18. ^ http://www.karsardahanigdir.net/karskasari.htm
  19. ^ http://www.karstarim.gov.tr/taryapi.asp#hayvansal
  20. ^ http://tr.wikipedia.org/wiki/Kars Kars'taki fabrikalar
  21. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_ticaret.html
  22. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BsppMmFq. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  23. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtnXU5ct. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  24. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btq5p4kt. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  25. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtugPHE4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  26. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btwl6ql4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  27. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtyO6mTk. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  28. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu0WSF34. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  29. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu20fhBd. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  30. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu3oMhlB. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  31. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuD2Dn8E. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  32. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuFd7RP1. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  33. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuGvpvs5. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  34. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZxksANs. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  35. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPUwlgM0. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  36. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2007/Aralik/27/Haber_308672.aspx
  37. ^ http://www.tumgazeteler.com/?a=3920528 20.07.2008 tarihli haber. Erişim tarihi: 21.06.2009
  38. ^ http://www.tumgazeteler.com/?a=5188317 11.06.2009 tarihli haber. Erişim tarihi: 21.06.2009
  39. ^ http://www.genelsecimsonuclari.com/index.asp?id=36&il=KARS/ 2007 Genel Seçim Sonuçları (Kars)
  40. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3605&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  41. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3601&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  42. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3602&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  43. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3603&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  44. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3604&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  45. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3606&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  46. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3607&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  47. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=3608&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  48. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=360301&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  49. ^ http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=36&ilce=0&belde=360201&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi
  50. ^ Türkiye Türkçesi ağızları - Vikipedi
  51. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2006/Eylul/08/Haber_164050.aspx
  52. ^ http://www.haberler.com/kars-uluslararasi-altin-kaz-film-festivali-haberi/
  53. ^ http://www.festivalonwheels.org/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF71BE64510F6C8BC9782D5F4001E6D616
  54. ^ http://tr.wikipedia.org/wiki/Murat_%C3%87obano%C4%9Flu
  55. ^ http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=12495

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
Kars (il) ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.