Afyonkarahisar (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Koordinatlar: 38°39′06″K 30°40′12″D / 38.65167°K 30.67°D / 38.65167; 30.67

Afyonkarahisar
—  İl  —
Ülke Türkiye
İlçe sayısı
Belde sayısı 89
Köy sayısı 388
Yönetim
 - Vali Aziz Yıldırım[1]
Yüzölçümü
 - Toplam 14.237 km2 (5.496,9 mi2)
Nüfus (2015)[2]
 - Toplam 706.371
 - Yoğunluk 48/km² (124,3/sq mi)
 - Kır 304.130
 - Şehir 402.241
Zaman dilimi UDAZD (+3)
İl alan kodu 272
İl plaka kodu 03
İnternet sitesi: afyonkarahisar.gov.tr afyon-bld.gov.tr

Afyonkarahisar, Türkiye'nin Ege Bölgesi'nde İç Batı Anadolu Bölümü'nde yer alan bir ildir. 2014 yılı verilerine göre ilde; merkez ilçe ile beraber 18 ilçe, 41 belde ve 412 köy vardır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilindiği kadarıyla ilk olarak Hitit egemenliğinde olan Afyonkarahisar toprakları, sonra sırası ile Frigya ve Lidya egemenliğine geçti.[1] Daha sonra MÖ 6. yüzyılda Pers egemenliğine giren Afyonkarahisar'ı Büyük İskender fethetti. Onun ölümünden sonra Selevkos ve Bergama Krallıkları'nın egemenliğine giren topraklar, daha sonra Roma İmparatorluğu topraklarına katıldı. Alparslan'ın Malazgirt Savaşı'ndan sonra Türklerin Anadolu'yu fethiyle Sultan I. Mesut'un emri ile Akronium Kalesi'nin eteklerine Karaşar Türkleri yerleşmiş ve daha sonra kaleye Karahisar adı verilmiştir. Karahisar ve yöresi, Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahrettin Ali'nin "Sahip" unvanı nedeniyle "Karahisar-ı Sahip" olarak anılmıştır. Karahisar-ı Sahip "Vezirin Karahisarı" anlamına gelmektedir. Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın fethiyle ilk kez Türk egemenliğine giren topraklar, I. Haçlı Seferi sırasındaki Hristiyan egemenliğinden sonra Alaaddin Keykubat tarafından yeniden Türk yönetimine alındı. 12. yüzyılda Germiyanoğullları'nın egemenliğinde olan bölge, sonra Osmanlı İmparatorluğu yönetimine girdi.

Afyon'da Batı Anadolu ağzı kullanılmaktadır.[3]

Kente hâkim bir konumda bulunan tarihî Afyonkarahisar Kalesi
Gelincik tepesi Sultandağı

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Cumhuriyeti'nin 81 ilinden biri olan Afyonkarahisar ili, Anadolu yarımadasının batıya yakın ortasında ve Ege Bölgesi'nin iç kesiminde yer alır. İç Anadolu yaylasının Ege kıyılarına açılan bir eşiği, bir geçidi durumundadır. Çevresinde Eskişehir, Konya, Isparta, Denizli, Uşak ve Kütahya illeri bulunur. Kuzey doğudan güney batıya uzandıkça alçalan ovaları ile hem Orta Anadolu'dan ve hem de Ege Bölgesi'nden sayılır. En kuzeyde Eskişehir sınırından, en güneyde Denizli sınırına kadar kuzey doğudan güney batıya uzunluğu 210 kilometredir. Eni ise Kütahya sınırından Isparta sınırına kadar kuzey batıdan güney doğuya 112 kilometredir. Denizli'ye doğru incelerek eni 20 kilometreye kadar düşer, bir parça halindedir.

İlin diğer komşu illerle sınırlarının toplam uzunluğu 616 kilometredir.

Afyonkarahisar ilinin 2014 yılı TÜİK verilerine göre toplam nüfusu 706.371'dir. Bu nüfusun 350.370'i erkek, 356.001' i kadındır. Aynı tarih verilerine göre Afyonkarahisar'ın genç bir şehir olduğu anlaşılmaktadır. Nüfusun % 39,6'sını (279.947) 25 yaş altı nüfus oluşturmaktadır.

Coğrafi konum[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar, Türkiye'nin Batı anadoluda Tüm yolların birleştiği Kavşak noktasıdır. İlin bazı illere olan karayolu uzaklıkları şöyledir:

İller Ankara İstanbul İzmir Antalya Bursa Eskişehir Denizli Konya Adana Gaziantep Samsun Kocaeli Isparta Erzurum Uşak Kütahya Manisa Aydın Muğla
Uzaklık (Km) 257 461 328 293 274 145 226 223 573 779 676 350 170 1133 117 101 310 352 371
Afyonkarahisar Bayat Türkmen Kilimi
Afyon Türk lokumu Afyonkarahisar
Baharatlar ve sarımsakla zenginleştirilen sığır ve koyun eti ile yapılmış el yapımı bir kangal Afyon Türk sucuğu.

İlçelere Olan Mesafeler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Başmakçı > 132 km [4]
  • Bayat > 45 km [4]
  • Bolvadin > 48 km [4]
  • Çay > 47 km [4]
  • Çobanlar > 25 km [4]
  • Dazkırı > 144 km [4]
  • Dinar > 111 km [4]
  • Emirdağ > 69 km [4]
  • Evciler > 137 km [4]
  • Hocalar > 101 km [4]
  • İhsaniye > 35 km [4]
  • İscehisar > 22 km [4]
  • Kızılören > 90 km [4]
  • Sandıklı > 64 km [4]
  • Sinanpaşa > 34 km [4]
  • Sultandağı > 67 km [4]
  • Şuhut > 27 km [4]

Dağlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Akarsu ve göller[değiştir | kaynağı değiştir]

Akarsular[değiştir | kaynağı değiştir]

Göller[değiştir | kaynağı değiştir]

Barajlar ve Göletler[değiştir | kaynağı değiştir]

İlde; Selevir, Seyyidler, Örenler, Akdeğirmen barajları ile Dinar-Yeşilçat, Bayat, Merkez-Erkmen, Şuhut-Kayabelen, Sincanlı-Tınaztepe, Sincanlı-Serban, Dinar-Pınarlı, Sincanlı-Taşoluk, Sincanlı-Kırka, Sandıklı-Karacaören, İhsaniye-Üçlerkayası, Şuhut-Ağzıkara, İhsaniye-Ayazini, İscehisar-Seydiler, Bolvadin-Özburun, Şuhut-Ortapınar, Sinanpaşa-Kuruçay, Sinanpaşa-Nuh, Şuhut-Akyuva, Sandıklı-Kestel, Sincanlı-Gezler, Kurucuova, Bozhüyük, Kızılören, Bayramaliler, Döğer Emre, Yedikapı, Derbent, Çepni, Bostanlı Çiftlik, Kızıldağ, Çıkrık, Karaağaç, Şehit Uzm. Çvş. Nurullah Oymak, Kırca, Yıprak, Haydarlı Şht. Yavuz Öztürk, Dutağaç, Kargın, Koçgazi, Örenkaya, Çayhisar 27 Ağustos, Nuh-Taşoluk Ortak, Yaka ve Göynük göletleri bulunmaktadır.[5].

Ovalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyon mermeri
2002 yılında oluşan Sultandağı Deprem diyagramı

Afyon Ovası, Çamur ova, Gül Ovası, Sandıklı Ovası, Şuhut Ovası gibi birikinti ovaları bulunur.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyon'da iklim oldukça sert ve or­ta derecede yağışlıdır (466 mm). En çok yağış kışın ve ilkbaharda olur. Ortalama sıcaklık en soğuk ayda 3 derece, en sıcak ayda 22 derecedir Ama sıcaklığın yazın 38 dereceye çıktığı, kışın sıfırın altında 27 dereceye düştüğü de görülmüştür.

Sıcaklık[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar ili içerisinde bulunan hava bilgisi istasyonlarının uzun yıllık verilerine göre yıllık ortalama sıcaklık 11.1 °C dir. En soğuk ay olan Ocak ayında ortalama sıcaklık 0.2 °C dir. En sıcak ay olan Temmuz ayında ise ortalama sıcaklık değeri 22.1 °C dir.

Yağış[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar ili İç Anadolu Karasal İklim bölgesinde yer alması nedeniyle bu yağış düzeninin etkileri altında bulunmaktadır ve ilde yıllık yağış ortalaması 407 mm dir. Yazları sıcak ve kurak kışları ise soğuk ve kar yağışlı geçer.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar İli Nüfusu: 714.453'dür. Bu nüfusun %75,7'si şehirlerde yaşamaktadır (2016 sonu). İlin yüzölçümü 14.016 km2'dir. İlde km2'ye 51 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 231'dir.) İlde yıllık nüfus artış oranı %0,78 olmuştur. 2016 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 18 İlçe, 59 belediye, bu belediyelerde 436 mahalle ve ayrıca 423 köy vardır.

Güncel Nüfus Değerleri tablosu (2016):[6][değiştir | kaynağı değiştir]
İlçelerin Nüfusu ve Artış Oranları-Belediye, Mahalle, Köy Sayıları-Şehir ve Köy Nüfusları ve Oranları-Km2 ye Düşen Kişi Sayısı
İlçe Nüfus '16 Nüfus Artışı % Belediye S. Mah.Say. şehir nüfus Köy Say. Köy Nüfus Şehirli  % Alanı km2[7] Yoğunluk
Afyon Merkez 290.706 2,68 15 110 278.441 22 12.265 95,8 1.261 231
Başmakçı 10.152 -1,30 1 8 5.363 14 4.789 52,8 361 28
Bayat 7.945 -1,37 1 4 4.267 12 3.678 53,7 411 19
Bolvadin 44.539 -0,02 3 64 36.409 14 8.130 81,7 944 47
Çay 31.723 -1,15 3 26 19.888 20 11.835 62,7 803 40
Çobanlar 14.227 1,12 2 13 11.951 3 2.276 84,0 165 86
Dazkırı 10.936 -0,67 1 6 5.011 16 5.925 45,8 408 27
Dinar 47.292 -0,04 3 41 30.113 60 17.179 63,7 1.254 38
Emirdağ 37.045 -0,54 3 20 22.982 69 14.063 62,0 2.103 18
Evciler 7.455 -0,96 1 6 3.522 7 3.933 47,2 252 30
Hocalar 9.784 -3,07 1 3 2.371 15 7.413 24,2 506 19
İhsaniye 27.709 -0,52 5 20 16.081 27 11.628 58,0 849 33
İscehisar 24.313 0,01 2 12 14.563 11 9.750 59,9 489 50
Kızılören 2.409 -2,19 1 2 1.548 4 861 64,3 111 22
Sandıklı 55.770 0,10 2 14 34.980 56 20.790 62,7 1.238 45
Sinanpaşa 40.119 -1,43 10 52 27.106 26 13.013 67,6 889 45
Sultandağı 15.399 -0,91 3 18 9.856 11 5.543 64,0 928 17
Şuhut 37.000 -0,19 2 17 16.298 36 20.702 44,0 1.044 35
AFYON 714.523 0,78 59 436 540.750 423 173.773 75,7 14.016 51

Konum[değiştir | kaynağı değiştir]

Konum Bilgileri
İlçe Kuruluş Yılı[8] Alanı km2[7] Rakım mt. Merkeze Uzaklık km[9] Ulaşan Yollar[9]
Afyon Merkez 1.261 1.012 E96/ -01, -07, -02
Başmakçı 1987 361 858 132 Dinar=>03-53, Dazkırı=>03-53
Bayat 1987 411 698 45 E96/ -01
Bolvadin Cumh.önce 944 990 48 -03, 03-25
Çay 1958 803 1.038 47 -06, -03
Çobanlar 1990 165 992 25 -08=>03-25
Dazkırı 1959 408 894 144 -05, 03-53
Dinar Cumh.önce 1.254 865 111 -05, -02, 03-53
Emirdağ Cumh.önce 2.103 965 69 -03, 03-01, 03-02
Evciler 1990 252 909 137 -05=>03-61
Hocalar 1990 506 1.077 101 Sandıklı=>03-55, Banaz=>64-01
İhsaniye 1959 849 1.099 35 -02=>03-77
İscehisar 1987 489 1.081 22 E96/ -01
Kızılören 1990 111 1.112 90 -10=>03-60
Sandıklı Cumh.önce 1.238 1.094 64 -10=>03-54
Sinanpaşa 1953 889 1.118 34 -07=>03-57
Sultandağı 1958 928 1.012 67 -09
Şuhut 1946 1.044 1.145 27 Afyonkarahisar=>03-26, 03-54
AFYON Cumh.önce 14.016

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonun temel sanayi ürünleri mermer ve gıda üzerinedir. Afyon sanayisi Mermer ve Traverten taşında dünyanın önde gelen üreticilerindendir.

Et, tavuk ve yumurtacılıkta son derece gelişmiştir. Türkiye et ve yumurta borsasına yön vermektedir.

Türkiye içinde ise Afyon deyince akıla bunlar gelir:

Milli mücadele: Cumhuriyetin kazanıldığı topraklar; Anadolu'nun kilidi Afyonkarahisar. Kurtuluş savaşında çok önemli savaşlara sahiplik yapmıştır (Kocatepe, Dumlupınar), Yunanlar burada hüsrana uğratılıp İzmir'e kadar püskürtülüp denize dökülmüştür. Günümüzde utku anıtı ve anıt park'ta bunu simgelemektedir.

Termal: Türkiye'nin termal başkentidir; en fazla termal yatak kapasitesine sahip ildir. Türkiye'de kişi başına düşen beş yıldızlı otel sayısında en fazla tesise sahip ildir.Yurt dışından ve çevre illerden turlarla bu termallerden böbrek taşı,cilt hastalıkları,romatizma,safra kesesi,solunum yolları gibi hastalıklardan yararlanmak için gelen kişi sayısı çok fazladır.İzmir yolu üzerinde 20`nin üzerinde 5 yıldızlı oteller ile termal turizm gelişmiştir.En önemli merkezleri: Gazlıgöl, Ömer, Gecek, Hüdai, Heybeli, Anemon, İkbal, Korel, Oruçoğlu,Güral

Mermer: İscehisar ilçesinden dünyanın en kaliteli beyaz mermeri çıkmaktadır. Antik çağlarda birçok yerde kullanılmıştır; örneğin Efes antik tiyatro. Günümüzde birçok yerli ve yabancı ünlünün evini süslemektedir. Amerikadaki Beyaz Saraya'da döşenmiştir. Türkiye`nin bütün illerine ve bazı ülkelere ihraç edilir.

Haşhaş:İsminden belli olduğu gibi haşhaş'ın ana vatanıdır. Türkiyenin tek alkaloid (morfin)fabrikası Bolvadin ilçesindedir.

Kaymak: En iyi Kaymak, Manda sütünden elde edilir ve fiyat olarak pahalıdır.Ancak günümüzde pek bulunmamaktadır ve inek sütünden imal edilmektedir.

Sucuk: Afyon sucuğu Kayseri sucuğundan lezzet bakımından daha farklıdır. Türkiye çapında 5-6 ulusal markası vardır.

Sucuk döneri: Afyonkarahisar mutfağına özgü lezzetli sucuktan yapılan döner türüdür.

Lokum: Afyon'un lokumu her damak zevkine hitap eden tiplerde üretilir. Özellikle Kaymaklı lokumu son derece popülerdir ve sultan lokumu`da denilmektedir.

Afyon ev ekmeği: Patates ezmesi ilave edilen meşhur ev ekmeği, 1 haftalık dayanma süresi ile çok sevilen ve besleme değeri normal ekmeklerden daha yüksek olan bir ekmek türüdür.

Yumurta: Türkiye'nin yumurta borsasıdır, ayda 40.000.000 üretimi vardır

Et: Türkiyenin et borsası. İstanbul etinin 60 % temin ediyordur.

Ekmek kadayıfı: Afyon orijinli bir tatlı türü olup, tüm Türkiyede sevilerek yenen bir tatlı türüdür. Özellikle Süt kaymağı ile beraber yenilmesi tercih edilmektedir. Ekmek kadayıfı çeşitleri ise vişneli, cevizli, olmak üzere birçok çeşit içermektedir.

Yün: Dünyanın yün borsası Bolvadin ilçesindedir.

Sandıklı ve Şuhut Patatesi: Sandıklı ve Şuhut bölgesinde sınırlı miktarda yetişen bir tür tatlı patetesi(agrie) ile, Türkiye`nin her yerinde aranan ve tercih edilen değerli bir patates türüdür.

Napolyon kirazı: Sultandağı ilçesi ve Erkmen beldesinde yetiştirilmektedir. İhracata gitmektedir. Türkiye`nin besin değeri en yüksek kirazıdır, tescillidir.Her yıl kiraz festivalleri yapılır.

Kızılay Maden Suyu: İhsaniye ilçesi Gazlıgöl beldesinde çıkmaktadır.1924`den beri üretime devam etmektedir.Dünyanın en iyi maden suyudur; defalarca uluslararası ödüller kazanmıştır (1934 Paris fuarı), tesis dünyanın en modern dolum tesisidir, dakikada 100.000 şişe dolum yapılmaktadır. Sade ve meyveli olarak dünyanın dört bir yanına ihraç edilmektedir. Osmanlı döneminde padişahlar Afyonkarahisar'dan İstanbul'a getirtirlermiş.1926 yılında Atatürk gelirini Kızılay`a devrettirmiştir.

Arpa: Türkiye'nin en kaliteli arpası burada üretilmektedir. Bu yüzdendir ki Efes Pilsen yıllar önce buraya bira fabrikasını kurmuştur.

Buğday:Türkiye'deki en önemli buğday üretim merkezlerinden olup, Konya ve Ankara'dan sonra başı çekmektedir.

Bayat Kök boya kilimi: Dünyaca ünlüdür ve Bayat ilçesinde dokunmaktadır.

Ulaşım: Türkiye'nin İstanbul'dan sonraki en işlek kavşağıdır. Yaz günlerinde günde 100-150.000 araç geçmektedir.Bayram gidiş ve dönüşlerinde otoyollarda kilometrelerce trafik sıkışıklığı meydana gelmektedir.Türkiye`nin 4 istikametine demiryolu olan tek ilidir. Türkiye demiryollarının 7 bölgesinden biridir.

Karahisar Kalesi: Afyonkarahisar'a adını vermiştir.

Kaplıcalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar ilinde,

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Frig Vadisi Turizmi[değiştir | kaynağı değiştir]

Termal turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar, Türkiye'de kaplıca ve ılıca yönünden sayılı iller arasındadır. Bu sebeple son yıllarda fertler ve şirketler ve kooperatifler termal turizme yönelik yatırımlara yönelmişlerdir. Yapılan ve yapılacak olan bu yatırımların sonunda Afyonkarahisar turizmde hak ettiği yerini alacaktır. Kaplıcaları, zengin Tabiat yapısı, tarihî eserleri, alternatif turizm çeşitliliği, kültür ve inanç turizmi festival ve şenlikler gibi çeşitli turizm değerlerine sahip olan Afyonkarahisar, Anadolu'nun batı yakasında bir kavşak noktası olup, doğuyu batıya, kuzeyi güneye bağlayan tabiî bir kapı konumundadır. Bu yüzden turizm potansiyeli yönüyle Türkiye'nin sayılı illeri arasındadır.

Spor[10][değiştir | kaynağı değiştir]

Afyonkarahisar İli'nin Türkiye Liglerindeki (Takım Sporları) Kulüpleri (2016-2017)
İlçe Takımın Adı Branş Ligi
Merkez Afjet Afyonspor Futbol Spor Toto 3.Lig
Şuhut Hisar Belediye Spor Futbol Bölgesel Amatör Lig
Sandıklı Sandıklıspor Futbol Bölgesel Amatör Lig
Merkez Afyon Belediye Basketbol Basketbol 1.Ligi
Merkez Afyon Bld. Yüntaş Voleybol Efeler Ligi
Merkez Afyon Bld.Yüntaş Voleybol Erkekler Bölgesel Lig
Merkez Afyon Bld.Yüntaş Voleybol Kadınlar Bölgesel Lig

İlin milletvekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İlin valileri[değiştir | kaynağı değiştir]


Resim galerisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ntv.com.tr, Valiler Kararnamesi Yayımlandı, Erişim:01 Haziran 2016
  2. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFCR7KBp. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  3. ^ Prof. Dr. Leyla Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması (Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara 1996)
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q * Türkiye Karayolları Atlası. Doğan Burda Dergi Yayıncılık. 2014. s. 14. 
  5. ^ DSİ 18. Bölge Müdürlüğü
  6. ^ TÜİK 31 Ocak 2017 verileri
  7. ^ a b Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; :0 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü
  9. ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü
  10. ^ TFF, TBF, TVF, THF

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]