Halay

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Yallı dansının nota yazısı

Halay, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi, Orta Karadeniz ve Çukurova bölgesinde oynanan halk oyunlarının genel ismidir.

Etimoloji ve isimlendirme[değiştir | kaynağı değiştir]

"Halay" kelimesinin saptanmış en eski Türkçe yazılı örneği 1932 yılından Hamit Zübeyr Koşay ve İshak Işıtman'ın Anadilden Derlemeler adlı kitabındadır. Burada halay, Orta Anadolu bölgesinden "el ele tutarak zurna ve davul karşısında yapılan oyun" olarak nitelenmiştir.[1] Buna paralel olarak kökeni Çorum, Kayseri, Sivas ve Kuzey Kapadokya'ya dayanan Rumlar tarafından halay veya χαλάι bilinmekteydi.[2][3][4]

Kelimenin kökeni kesin olmamakla birlikte birkaç fikir ileri sürülmektedir.

Nişanyan Sözlük'te kelimenin etimolojik kökeni Kürtçenin Kurmanci lehçesindeki "oynamak, zıplamak" anlamına gelen hildan fiilinden türetildiği iddia edilen hilayi tabiri olarak bahsedilmektedir.[1] Ancak 24 Temmuz 2022'deki bir yayınında, Sevan Nişanyan "halay" kelimesinin kökenini bilmediğini söylemiştir.[5]

Kubbealtı Lugatı'nda geçen kökensel açıklama ise, kelimenin "topluluk, kalabalık” anlamına gelen alay sözünden “h-" türemesiyle oluştuğuna yöneliktir.[6] Türkçedeki "alay" kelimesinin kökeni Yunanca alágion (αλάγιον) olup Türkçeye Farsça yoluyla girmiş bir kelimedir.[7][8]

Türklerden başka halklarda da yer alan halay, Kürtçe 'Govend' veya 'Dîlan', Süryanice 'Ḥeggāʾ' (ܚܓܐ), Azerice 'Yallı', Ermenice šurǰpar (Շուրջպար),[kaynak belirtilmeli] ve Yunanca Chaláï (Χαλάϊ) olarak isimlendirilmiştir.

Oynanış[değiştir | kaynağı değiştir]

Halay, kişilerin el ele, parmak parmağa veya omuz omuza geçerek yan yana dizilmeleriyle oynanır. Grubun sıranın sonunda bulunan bir lideri bulunur. Lider açıkta duran eliyle mendil tutar veya sallar. Genellikle dans yavaş başlar, bir süre sonra hızlanır. Halay koreografisi genel olarak ayak hareketlerine dayanır. Her ilin özel halay oyunları bulunmaktadır. Halay, davul ve zurna ile çalınan müzikler eşliğinde oynanır.[kaynak belirtilmeli]

Ülke ve kültürlere göre halay[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de halay[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk ve Kürt kültüründe halay, bir halk oyunudur. Türkiye'de farklı yörelerde icra edilen halaylar arasında büyük çeşitlilik bulunur ve halay türleri üç genel gruba ayrılmaktadır:

  • Çukurova (Güney) Halayları: Adana ile Gaziantep arasında oynanan halaylardır.
  • Doğu Halayları: Antep'in doğusunda kalan bölgeler genelde aynı karakteriste sahiptir.
    Diyarbakır yöresi oyunları
  • Bozkır Halayları: İç Anadolu bozkırlarında ve Orta Karadeniz'de oynanan halay oyunlarıdır.[kaynak belirtilmeli]


Azerbaycan kültüründe "Yallı"[değiştir | kaynağı değiştir]

Yallı, Azerbaycan halk kültüründe mühim yer tutan mitolojik kaynaklı bir oyundur. Oynayanlar, bir halka oluşturacak şekilde yan yana geçerler.[9][sayfa belirt]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Nişanyan, Sevan. "halay". NişanyanSözlük. 16 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2022. 
  2. ^ "Ο Ποντιακός χορός Χαλάι του Ακ Νταγ Ματέν". pontosnews (Yunanca). 7 Şubat 2014. 27 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2022. 
  3. ^ "Χορός Χαλάι". karamanlidika.gr. 13 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2022. 
  4. ^ "Χαλάι". kallitexnikistegipontion.gr. 9 Haziran 2018. 1 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2022. 
  5. ^ Sevan Nişanyan (2022). Pazar Sohbeti 138 - 24 Temmuz 2022 (YouTube). Erişim tarihi: 25 Temmuz 2022. 
  6. ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2016. 
  7. ^ "alay". nisanyansozluk.com. 15 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2020. 
  8. ^ "Arşivlenmiş kopya". 18 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2020. 
  9. ^ Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]