Bingöl

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Bingöl
Bingöl'den bir görünüm
Bingöl'den bir görünüm
İlçenin Bingöl'de ki konumu
İlçenin Bingöl'de ki konumu
Bingöl Turkey Provinces locator.gif
Ülke Türkiye
İl Bingöl
Coğrafi bölge Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Belediye başkanı Erdal Arıkan AK Parti[1]
Nüfus
 (2018)
 • Toplam 160,165
 • Kır
-
 • Şehir
-
Zaman dilimi UTC+03.00 (TSİ)
Posta kodu 12000
İl alan kodu 0426
İl plaka kodu 12
Dosya:Bingol Municipality.jpg
Bingöl Belediyesi Logosu
Hesarek Kayak Tesisleri
Bingöl şehir merkezinden bir görünüm
Dosya:Çapakcur viyadüğü.jpg
Çapakçur Viyadüğü
Dosya:Isfahanbeycami.jpg
İsfahan Bey Cami

Bingöl (eski adı: Çapakçur, Zazaca: Çolik/Çolig[3], Kürtçe: Çewlîg[4] Ermenice: Ճապաղջուր[5] romanize: Chapaghjur), Bingöl ilinin merkezi olan şehirdir. Doğusunda Solhan, güneyinde Genç, kuzeyinde Adaklı kuzeydoğusunda Karlıova, kuzeybatısında Kiğı ilçeleri, batısında ise Elazığ ile ile çevrilidir.

Bingöl merkez ilçe nüfusu 2020 istatistiklerine göre 165,867 kişidir.[6]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Bingöl'ün bilinen en eski adı Cebel-cur olup Cebel dağ, Cur ise akan anlamına gelmektedir. Zaman ile 'Çapakçur' ismi ile telaffuz edildiği düşünülmektedir. Çapakçur ismi de akan temiz su anlamına gelmektedir. Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi; seyahatnâmesinde bu ismin Büyük İskender tarafından verildiği belirtmektedir; Seyahatnâmede; Büyük İskender'in vücudundaki dayanılmaz ağrılar için 'Ab-ı Hayat' suyunu aramaya başladığı ve nihayet kaynağın kendisi olmasa da ondan beslenen bir pınardan içip ağrılarından kurtulduğunda söz eder. İskender, bu suya 'Makdis lisanı' üzerine cennet suyu anlamına gelen 'Çapakçur' adını verir. Hekimlerine, sizlerin çare bulmadığınız ağrılarıma Allah cennet ırmaklarından deva verdi demiş ve burada kendi adına bir kale yapılmasını ve adının Çapakçur konulmasını istemiştir.[7] [8] Bazı kaynaklarda "Mingöl" olarak yani "göller bölgesi" olarak geçmektedir. Mingöl, isminin zamanla halk tarafından Bingöl şeklinde telaffuz edilmiş olup bin tane göl anlamına geldiği öne sürülmektedir.[9] Orta Asya'da Bingöl ismine benzer Mink Köl kullanımlarına rastlanılmaktadır. Bingöl, için kullanılmakta olan diğer bir isim ise Çevlik, Çorlik veya Çolik'tir. Bingöl'ün yerleşim alanı Çapakçur kale ve çevresi sarp kayalıklar üzerine inşa edildiği için iskâna elverişli olmadığından, dere yatağındaki Çorlik'e nakledilmiştir Çevlik veya Çolik, bağ ve bahçe anlamında olup bu isim günümüzde hala ahali tarafından kullanılmaktadır. 1944'e kadar Çapakçur ismi resmi olarak kullanılmıştır. Devlet Şurası İkinci Dairesi’nin 10.9.1944 tarihli ve 2490/1783 sayılı ve Umumi Heyetinin 28.8.1944 tarihli ve 44.148.143 sayılı mütalaalarını havi mazoştalar İcra Vekilleri Heyetince 13.12.1944 tarihinde tetkik edilerek; adı geçen vilayet merkezi olan Çapakçur adının "Bingöl" olarak değiştirilmesi, 1580 sayılı Belediye Kanununun 9. maddesine kabul olunmuştur. [10]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Bingöl eski adıyla Çapakçur, ilkçağlarda Urartuların sınırı içinde olduğu bilinmektedir. Tarihi Urartu Yoluda şehirden geçmektedir. Şehir, daha sonra, sırasıyla Asurlular, Persler, Büyük İskender'in hakimiyetine geçmiştir.

651 yılında, Halife Osman zamanında İslâm orduları hâkimiyetine girdi. Bu hâkimiyet, Bizans ile Müslümanlar arasında sık sık el değiştirdi. Malazgirt Zaferiyle, Büyük Selçuklu İmparatorluğu hakimiyetine altına giren Çapakçur, Daha sonra; Eyyûbîler , Celâleddin Harezmşah, Timur, Safevîler’in hâkimiyetine geçti. 9. Osmanlı padişahı I. Selim döneminde Çapakçur, Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katıldı. Eyaletlerin kaldırılmasından sonra Çapakçur, Genç Sancağının merkezi oldu. Vital Cuinet; 19. yüzyılın sonlarında Çapakçur'un 450 hane, 8 dükkan ve 1 fırına sahip, üzüm bağları ve meyve bahçeleriyle çevrilmiş küçük bir yerleşim yeri olup nüfusu 1075 kadar olduğunu ve şayak ismi verilen dokuma üretilip çevre yerlere gönderildiğini belirtmektedir.

I. Dünya Savaşı'nda 1915-1917 yıllarında Ruslar ile yapılan muharebeye sahne olan Çapakçur, 1924 yılında sancaklar vilayet olarak dönüştürülürken Genç sancağı da il oldu ve Çapakçur ilçe merkezi olarak buraya bağlandı. Daha sonra 1927’de Genç vilâyeti lağvedilince Çapakçur Elazığ’a bağlı bir kaza merkezi oldu. 4 Ocak 1936 tarihinde Bingöl iline merkez olmuştur. [11]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Bingöl, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat bölümünde yer alır. Bingöl il Merkezi, denizden 1151 m. yükseklikte Çapakçur Ovasının kuzeybatı köşesinde Murat Nehrine Genç ilçesi civarında kavuşan Göynük suyunun bir koluna hakim olan düzlük üzerinde kurulmuştur. İran transit yolu üzerinde yer alan Bingöl, daha önceden burada vadi içinde kurulu durumda iken şehrin 1950'li yılardan sonra hızla gelişmesi sonucu üzerine hakim olan düzlüğe taşınır. İl merkezi, Diyarbakır-Bingöl-Erzurum yol güzergahında da bulunmaktadır. Bingöl ilinin yüz ölçümünün yüzde 22.82'si merkez ilçeye aittir.[12]

Depremler[değiştir | kaynağı değiştir]

22 Mayıs 1971 tarihinde merkez üssü Bingöl merkeze 10 km mesafedeki Göynüksuyu Vadisi ile Çapukçur Ovası'nın kesiştiği yerde 6,8 Ms büyüklüğünde deprem meydana geldi. Depremde 878 kişi öldü, 700 kişi yaralandı, 9111 bina hasar gördü veya yıkıldı.[13] 1 Mayıs 2003 tarihinde Merkezi Bingöl olan yerel saatle 03.27'de (00:27 UTC) gerçekleşen, Türkiye'nin doğusunu etkileyen, 6,4 büyüklüğündeki deprem meydana gelmiştir. Depremden etkilenen bölgede en az 176 kişi öldü, 625 bina çöktü veya ağır hasara uğradı.[14] 8 Mart 2010'da merkez üssü Bingöl'ün 45 km (28 mil) batısındaki Elazığ ilinin Karakoçan ilçesi olmak üzere 5.9 büyüklüğünde bir deprem daha yaşadı.[15]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıl Toplam Şehir Kır
1965[16] 43.883 11.727 32.156
1970[17] 53.808 17.220 36.588
1975[18] 64.810 22.047 42.763
1980[19] 75.520 28.146 47.374
1985[20] 86.988 34.024 52.964
1990[21] 95.445 41.590 53.855
2000[22] 116.411 68.876 47.535
2007[23] 129.885 86.511 43.374
2008[24] 131.666 86.113 45.553
2009[25] 134.854 89.224 45.630
2010[26] 133.916 87.918 45.998
2011[27] 140.753 95.669 45.084
2012[28] 142.455 98.424 44.031
2013[29] 143.624 99.260 44.364
2014[30] 147.087 103.441 43.646
2015[31] 150.626 108.267 42.359
2016[32] 153.011 111.364 41.647

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bingöl Üniversitesi - Hayvan Hastanesi

Tarım ve hayvancılığın ön planda olduğu şehirde Sütaş'ın kurduğu dördüncü entegre tesisleri bulunmaktadır.[33] Bingöl, Türkiye'de arıcılığın yapıldığı önemli illerdendir. 84.269 adet kovandan 1263 ton bal elde edilir. 14,9 kg ile kovan başına verim Türkiye ortalamasının (14,5 kg) az üzerindedir. Türkiye'deki kovan sayısı ve bal üretiminin %1,5'ini Bingöl gerçekleştirir.[34] Bingöl balı 120 ülkeden 600 yarışmacının katıldığı 45. Apimondia Uluslararası Arıcılık Kongresinde, Dünya 2.'si seçilmiştir.[35] Bingöl Üniversitesi bünyesinde arı ölümlerine sebep olan hastalık ve zararlar için Arı ve Doğal Ürünler Uygulama ve Araştırma Merkezi ve Veterinerlik Fakültesine bağlı Hayvan Hastanesi de bulunmaktadır.[36][37]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Dosya:Bingölkampus.jpg
Bingöl Üniversitesi, Merkez Kampüsünden bir kare

2007 yılında kurulan Bingöl Üniversitesi 9 fakülte, 5 enstitü, 1 yüksekokul, 6 meslek yüksekokulu, 3 rektörlüğe bağlı bölüm, 21 araştırma ve uygulama merkezi ve hayvan hastanesi ile faaliyetlerini sürdürmektedir. Fakülteler merkez kampüs içerisinde yer almaktadır.[38]

İlk ve orta seviyede eğitim-öğretim, Millî Eğitim Müdürlüğüne ne bağlı okullarda yapılmaktadır. Yaygın eğitim ise Halk Eğitim Merkezi aracılığıyla yürütülmektedir.

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Dosya:Bingölhavalimanı.jpg
Bingöl Havalimanı

Bingöl'e hava yolu, demir yolu ve kara yolu ile ulaşım mümkündür. Bingöl Havalimanı Haziran 2013 tarihinden itibaren uçuşlara açıktır. İstanbul ve Ankara'ya direkt uçuşlar mevcuttur. Elâzığ, Erzurum, Diyarbakır Havaalanı veya Muş Havaalanı üzerinden ulaşmak da mümkündür. Bu havaalanlarından otobüs yolculuğu yaklaşık 2 saat sürer. TCDD Genç istasyonu şehir merkezine 20 km. mesafededir.

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Bingöl şehir merkezini futbolda Bölgesel Amatör Lig'de 12 Bingölspor temsil etmektedir. 2020-2021 sezonu Voleybol Efeler Liginde mücadele eden maçlarını Bingöl Karşıyaka Spor Salonunda oynayan Solhanspor, ligi 9. sırada tamamlamıştır.

Bingöl'ün önemli spor tesisleri: Bingöl Şehir Stadyumu (3.000), Merkez Karşıyaka Spor Salonu (5.000), Merkez Kapalı Yarı-Olimpik Yüzme Havuzu (500), Çok Amaçlı Spor Salonu, Sporcu Eğitim Merkezi, Atletizm Sahası, Hesarek ve Yolçatı Kayak merkezleri.[39]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Bingöl Belediye Başkanı
  2. ^ "İl ve İlçe Yüz Ölçümleri" (PDF). Harita Genel Komutanlığı. 28 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2015. 
  3. ^ "Zazaca Bingöl:Çolig/Çolik" (PDF). 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2020. 
  4. ^ Çolig Zazalarından tepki
  5. ^ Ermenice isim
  6. ^ 2020 Bingöl Merkez Nüfusu
  7. ^ Evliya Çelebi Seyahatnamesi, İstanbul 1999, c. III, s. 225.
  8. ^ Bingöl adının kaynağı
  9. ^ "Bingöl Belediyesi 0426 213 12 18". www.bingol.bel.tr. Erişim tarihi: 8 Eylül 2021. 
  10. ^ Bingöl Vilayetinin kurulması ve idari yapılandırması
  11. ^ "Çapakçur Şehri". www.sabah.com.tr. Erişim tarihi: 8 Eylül 2021. 
  12. ^ İl merkezi coğrafi yapısı
  13. ^ 22 Mayıs 1971 Bingöl Depremi
  14. ^ THE BİNGÖL EARTHQUAKE OF MAY 1, 2003
  15. ^ Bingöl'de Deprem Paniğinden Altı Yaralı
  16. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  18. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  19. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  20. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  21. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  22. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  23. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  24. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  25. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  26. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  27. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  28. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  29. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  30. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  31. ^ "2015 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
  32. ^ "2016 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 7 Mart 2017. 
  33. ^ Sütaş Bingöl Entegre Tesisleri
  34. ^ SANDAL, Ersin Kaya; KAN, Celal (2013). "Bingöl İli'nde Arıcılık Faaliyetleri". Türk Coğrafya Dergisi. 21 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Kasım 2016. 
  35. ^ Bingöl balı Türkiye 1. si, Dünya 2. seçildi.
  36. ^ Bingöl Üniversitesi Arı ve Doğal Ürünler Uygulama ve Araştırma Merkezi
  37. ^ Hayvan hastanesi hazır
  38. ^ Bingöl Üniversitesi, Akademik birimler
  39. ^ Spor Tesisleri

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]