Sakarya

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Sakarya (il) sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Sakarya
—  İl & Büyükşehir  —
Sakarya'nın Türkiye'deki konumu
Sakarya'nın Türkiye'deki konumu
Ülke Türkiye
Bölge Marmara Bölgesi
İdari birimler 16 ilçe
Yönetim
 - Belediye Başkanı Zeki Toçoğlu (AK Parti)
 - Vali Hüseyin Avni Coş
Yüzölçümü
 - Toplam 4,878 km2 (1,9 mi2)
Nüfus (2013)
 - Toplam 917,373
 - Yoğunluk 190/km² (492,1/sq mi)
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAZD (+3)
Alan kodu (+90) 264
Plaka kodu 54
İnternet sitesi: www.sakarya.bel.tr
Taraklıdaki tarihi Hanımeli Konağı

Sakarya, Türkiye'nin bir ili ve en kalabalık yirmi ikinci şehri. 2013 itibarıyla 917.373 nüfusa sahiptir. 16 ilçesi vardır.[1] Marmara Bölgesi'nin Çatalca-Kocaeli Bölüm'ünde yer alır.

Sakarya'nın kuzeyinde Karadeniz, batısında Kocaeli, Bursa, doğusunda Düzce ve güneyinde de Bolu ve Bilecik bulunmaktadır. Sakarya Nehri, Sakarya'nın Karasu ilçesinde Karadeniz'e dökülür.

Sakarya'da ekonomi olarak tarım en başta gelmektedir. Hendek,Karasu ve Kocaali ilçelerinde fındık yetiştiriciliği mevcuttur.[2] Ayrıca mısır yetiştirimi de yapılmaktadır. Sakarya'da sanayi son zamanlarda gelişmeye başlamıştır. Son yıllarda kurulan sanayi kuruluşları bu sanayileşmeyi daha da artırmıştır. Sakarya, bir milyona yaklaşan toplam nüfusuyla İstanbul, Bursa, Kocaeli ve Balıkesir'in ardından Marmara Bölgesi'nin en büyük beşinci şehridir.

Kökenbilim[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya ilinin adını nereden aldığına ilişkin bilgiler Frigler dönemine değin uzanmaktadır. İle adını veren Sakarya Irmağı o dönemde en önemli Frig tanrılarından olan Sangari’nin adını taşıyordu. Bu ad, Helenistik Çağda Sangarios biçimine dönüştü ve uzun yıllar bu şekilde kullanıldı. Ayrıca eski Yunanların Sakarya Irmağı’na "Saldırgan" anlamına gelen Zakharion adını verdikleri de bilinmektedir.[3] Bu ad daha sonraki yıllarda dönüşüme uğrayarak Sakarya biçimini almıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk çağlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Bizans İmparatoru Jüstinianus'un yaptırdığı Beşköprü.

Yapılan kazılar ve bulgurların tarihi bilgileri sayesinde; bölgede MÖ 300 ile 395 yılları arasında başkenti Nikomedia (İzmit) olan Roma'lıların Bitinya eyaleti bulunmaktaydı.[4] Kandıra, Kaynarca, Hendek, Karapürçek ve Taraklı’da rastlanan bazı bulgularca da bölgenin miladın hemen öncesi ve sonrasında Bitinyalıların egemenliğinde yaşadığı kesinleşmektedir. Bölgede inşa edilen Seyifler, Harmantepe, Tersiye, Paşalar, Çobankale, Mekece kaleleriyle, I. Justinianos’un 562 yılında Sakarya Nehri’nin üzerine yaptırdığı Beşköprü’ çok sağlamdır.


Osmanlı dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

13. yüzyılın sonlarına doğru Konur Alp, bugünkü Adapazarı Havzası'nı fethetmiştir.[5] İlk olarak batı Türkistan ve Azerbaycan'dan gelen göçebe Türk boyları buralarda köyler ve kentler kurmuşlardır. Adapazarı, Sakarya Nehri ve Sapanca Gölü'nden çıkan Çark Suyu arasında kalan yarımada biçimindeki kara parçası üzerinde kurulmuştur. 1563 yılına ait bir vesika ve 1581 yılında Akyazı Ada Kadılığı'na yazılan ve bu yöreden nahiye diye bahseden bir ferman şehrin tarihini anlatan ilk belgelerdendir.[5]

Kurtuluş Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Atatürk, bir yandan iç işlerle uğraşıyor, bir yandan da yeni bir savaşın hazırlıklarını yapıyordu. Yunanlar Sakarya çevresinde saldırıya geçmişlerdi. Atatürk, 5 Ağustos 1921’de Büyük Millet Meclisi’nden başkomutan olarak yetki aldıktan sonra, 12 Ağustos’ta Polatlı’daki cephe karargâhına gitti. Savaş 23 Ağustos’ta başladı. Geceli-gündüzlü üç hafta sürdü.

Bu savaşın kazanılmasında Atatürk’ün sarsılmaz isteminin çok büyük payı oldu. Savaşın ilk günlerinde cephemiz zaman zaman bozuluyordu. Atatürk, Sakarya Savaşı’nın bu çetin günlerini şöyle anlatıyor:

“Meydan muharebesi 100 kilometrelik cephe üzerinde cereyan ediyor, sol cenahımız Ankara’nın 50 kilometre cenubuna kadar çekilmişti. Ordumuzun cephesi garba iken cenuba döndü, arkası Ankara’ya iken şimale verildi. Tebdil-i cephe edilmiş oldu. Bunda hiç beis görmedik. Hatt-ı müdafaalarımız kısım kısım kırılıyordu. Fakat derhal kırılan her kısım en yakın bir mesafede yeniden tesis ediliyordu. Hatt-ı müdafaaya çok rapt-ı ümit etmek ve onun kırılmasıyla ordunun büyüklüğü ile münasip uzun mesafe geriye çekilmek nazariyesini kırmak için, memleket müdafaasını başka bir tarzda ifade ve bu ifademde ısrar ve şiddet göstermeyi faydalı ve müteessir buldum. Dedim ki: Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh, bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanı ile ıslanmadıkça terk olunamaz. Onun için, büyük, küçük her cüz-i tam bulunduğu mevziden atılabilir fakat küçük, büyük her cüz-i tam ilk durabildiği noktada tekrar düşmana karşı cephe teşkil edip, muharebeye devam eder!”

Cumhuriyet dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya, 1954'te il oldu. 14 Ocak 2000'de çıkarılan 593 sayılı kanun hükmünde karaname[6] ile büyükşehir unvanı kazandı. 2004 yılında çıkarılan 5216 sayılı kanun ile büyükşehir belediyesinin sınırları valilik binası merkez kabul edilerek yarıçapı 20 kilometre olan dairenin sınırlarına genişletildi.[7] 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanun ile 2014 Türkiye yerel seçimlerinin ardından büyükşehir belediyesinin sınırları il mülki sınırları oldu.[8]

Adaköy'den Sakarya'ya[değiştir | kaynağı değiştir]

  • 1324: Orhan Gazinin fethiyle kurulan Ada Karyesi (Adaköy).
  • 16.yy: Ada nahiyesi
  • 18. yy: Ada kazası, Kocaeli vilayetine bağlı.
  • 1868: Adapazarı Belediyesi Kocaeli'ye bağlı ilçe.
  • 1954: Adapazarı merkez ilçesi yeni kurulan Sakarya ilinin merkezi.
  • 2000: Adapazarı Büyükşehir Belediyesi kurulur.
  • 2008: Adapazarı ilçe belediyesi, Sakarya Büyükşehir Belediyesinin alt kademe belediyesi olur. Kentin adı Sakaryadır artık[9].

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

İlin topoğrafyası üç ana kısımda incelenir: 1.Kuzeydeki alçak tepelik alanlar, 2.Orta kısımda Adapazarı ovası düzlüğü, 3. Güneyde engebeli dağlık alanlar. Kuzey Anadolu Fay hattının kuzeyinde olmak üzere, batıdan Kocaeli platosu Sakarya nehrine kadar ilerler. Çamdağı kütlesi hariç kuzey Kısımlar Kocaeli platosunun devamı durumundadır.

Adapazarı ovası (Akova) Sakarya nehrinin taşıdığı alüvyonlarla oluşmuştur. İzmit körfezi ve Sapanca Gölünün devamı olarak Adapazarı ve Düzce ovaları tektonik oluşumlu ovalardır. Ovada 400 metreye kadar alüvyon çökeller yer alır.[10]. İl topraklarının %34'ü dağlar, %44'ü platolar, %22'si dağlar tarafından oluşturulur.

Dağlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Samanlı Dağları, Bolu dağlarının devamı olarak il topraklarından Marmara denizine kadar uzanır. Köroğlu dağları ile Samanlı dağları Geyve Boğazı tarafından sınırlandırılır. Çok yüksek olmayan Samanlı dağları İzmit körfezi ile Gemlik körfezi arasında uzanır. İlin en yüksek dorukları Keremali dağı (1543 m) ve Karadağdır(1467 m).

Çam Dağı: Düzce ovasında kesintiye uğrayan Akçakoca ve Bolu Dağlarının il topraklarındaki uzantısıdır. Hendek, Karasu, Kocaali ileçeleri arasında yer alır. Ortalama 880 m olan yüksekliği Fındıklıtepede 900m'yi bulur.

İlde başka dağlık alan yoktur. Kocaeli platosu üzerindeki tepelikler en fazla 250 metreye kadar çıkarlar.

Yaylalar:İldeki Samanlı dağları, Karadağ, Oflak Dağı ve Keremali dağı üzerinde yer alan yaylalar şunlardır: Dikmen Yaylası (Hendek), Çiğdem Yaylası (Hendek), Turnalık Yaylası (Hendek), Keremali Yaylası (Akyazı), Sultanpınar Yaylası (Akyazı), Karagöl Yaylası (Taraklı), Soğucak Yaylası (Sapanca).

Ovalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Adapazarı Ovası, Akovada denilen alan Sakarya nehrinin biriktirdiği verimli alüvyonlarla kaplıdır. 620 km² büyüklüğüyle Marmaranın büyük ovalarındandır. Ova Sakarya ekonomisine önemli katkı sağlar. Yaklaşık 30 m yüksekliğe sahiptir ve merkezi kısmına Sakarya şehri kurulmuştur. Mısır, şekerpancarı, buğday, kabak, patetes ekimi yapılır.

Pamukova, Sakarya nehrinin Adapazarı ovasından önce, Geyve boğazının güneyinde oluşturduğu, 170 km² büyüklüğündeki ovadır. Akdeniz iklimi etkisi altındaki ovada çoğunlukla meyvecilik ve sebzecilik yapılır. Sakarya'nın içinden aktığı ovada sulanan tarlalarda; buğday, şeker pancarı, soğan, salçalık biber, domates, bağ, ayva ,şeftali, çilek, armut yetiştirilir.[11]

Söğütlü Ovası, 30km uzunluk 20 km genişliğindeki ova ilin en çukur kısmıdır. Sakarya sık taşkın yapar, yeraltısuyu seviyeside yüksektir. Ova dranaj kanalları açıldıktan sonra tamamen kullanılmaya başlanmıştır.

Akarsular[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya, Kocaali, Maden Deresi şelalesi,

Sakarya Nehri: Kaynağını Eşkişehir topraklarından alan nehrin uzunluğu 824 kmdir. İl sınırlarında 159 kmlik kısmı yer alır. Sakarya merkezin 4 km doğusundan geçen nehir önce Mudurnu Çayını, Seyifler Kalesi yanında Çark suyunu alır, Karasu Yenimahalle'den Karadenize dökülür.

Çark Suyu: Sapanca gölünün fazla sularını taşıyan Çark 45 km uzunluğundadır. Sapanca gölünden doğar, Ferizli-Seyifler köyünde Sakarya Nehri ile birleşir. Son yıllarda Sapanca Gölünün suları insan faliyetleri amaçıyla yoğun kullanıldığı için fazla bir akışı yoktur. Belediyenin akışı sağlamak amacıyla Sakarya Nehrinden su taşıma projesi gerçekleşmiş, Kent içindeki Çark deresi çorak görünümden kurtulmuştur.

Dinsiz Çayı:Mudurnu çayının koludur, uzunluğu 34 kmdir. Hendek sınırlarından doğar, Fabrika dere, Balıklı dere, Bıçkıdere ve Gürcüdereyi alarak Mudurnu Çayıyla birleşir.

Mudurnu Çayı: Ardıç dağının güney yamaçlarından doğar, Bolatça Çayı ve Dinsiz çayını alarak Hendekte Sakarya Nehri ile birleşir.

Darıçayırı Deresi: Hendek'in Kocadöngel Köyünden bu isimle doğar, Darıçayırı (Karasu) beldesinden geçtikten sonra Tuzla Mahallesinde Sakarya ile birleşir.

Maden Deresi:Çamdağının Hendek kısmından doğar, Kuzeye doğru akışa geçer. Uzunluğu 30 km olan Maden Deresinin aşağı kısmında oluşan kanyon vadi özellikle yazın turist çeker.

Melen Çayı: Yığılcadan Küçük Melen olarak doğar, Efteni gölüne döküldükten sonra diğer kollarını alarak gölden Büyük Melen adıyla çıkar. Efteni gölüne kadar 61 km, gölden sonra 63 km uzunluğundadır. 30 km'si Düzce-Sakarya sınırını oluşturan çay, Melenağzı köyünde Karadenize ulaşır. Cumayeri Dokuzdeğirmen köyü ile Kocaali Beyler Köyü arasında 12 kmlik kısmında rafting yapılmaktadır. Üzerinde baraj yapılmakta olan çaydan İstanbula içme suyu gönderilmektedir.

Göller[değiştir | kaynağı değiştir]

Sapanca Gölünün K-G yönlü hava fotoğrafı.

Sapanca Gölü:Sakarya ile Kocaeli illeri arasında uzanan tektonik oluşumlu tatlı su gölüdür. Kuzey Anadolu Fay Hattı etkisiyle oluşan göl,16 km uzunluk, 5 km genişliğe sahiptir. Denizden yüksekliği 33 m olan gölün en derin yeri 53 m, ortalama derinliği 36 m'dir. Göl suları Kocaeli'de sanayide, Sakarya'da içme suyu olarak kullanılmaktadır.

Acarlar Longozu: Karasu ve Kaynarca ilçeleri sınırlarında yer alan kıyı set gölüdür. Uzunluğu 7.5 km, genişliği 0.9 km olan göl, 1976'da Yaban hayatı Koruma sahası, 2004 yılında Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ilan edilmiştir. Doğası, bitki ve kuş türleriyle ziyaretçi çekmektedir.

Poyrazlar Gölü: Sakarya kent merkezinde 7-8km uzaklıkta, Karasu yolu üzerindedir. Sakarya nehrinin biriktirdiği alüvyonlar sebebiyle oluşmuş alüvyal set gölüdür. Doğal sit alanı olan göl çevresi mesire yeri olarak kullanılmaktadır.

Akgöl: Karasu ve Ferizli ilçeleri arasında kalan alüvyal set gölüdür. Balık açısından zengin olan gölün kıyılarından torf çıkarılır. Fazla sularını Sakarya nehrine boşaltır.

Küçük Akgöl(Çatlıcak gölü): Sakarya merkezin 12 km kadar uzakta eski Karasu yolu üzerindedir. Göl yakınlarına doğalgaz çevrim santrali yer alır.

Küçükboğaz gölü:Karasu-Kocaali yolu üzerinde oluşmuş kıyı set gölüdür. Çevresi mesire yeri olarak değerlendirilir.

Gökçeören Gölü: 25 ha alana sahip olan göl, merkezin 7-8 km KB yönünde yer almaktaydı. Fazla derin olmayan ve kışın genişleyip yazın çekilen göl 1967 yılında kurutularak tarım arazisine çevrilmiştir.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya ilinin Karadeniz kıyılarında Karadeniz iklimi, güney kısmında Marmara tipi Akdeniz iklimi etkilidir. Kuzeyde Fıdık yetiştirilirken, güney ilçelerinde bir kısmı zeytin bahçesi olan meyve bahçeleri yaygın olması bunun göstergesidir. İl merkezinin güneyinde yer alan Samanlı dağları ve devamı olan dağlar Karadeniz iklim etkisinin güneye ulaşmasına engel olur. İlin güney bölümüne İznik Gölü yönünden Akdeniz hava kütleleri ulaşır. Yağış Kuzeyden güneye doğru azalır:Karasu: 1000 mm, Merkezde 840 mm, Geyvede 600 mm'ye düşer. Hakim rüzgar yönü KKB'dır.Bağıl nem ortalaması %72'dir [12]. Yıılık sıcaklık ortalaması 14,2 C'dir.Ocak ayının fazla soğuk olmaması (5.9°C), Temmuz sıcaklıklarının yüksek olamaması (23.3°C), yıllık sıcaklık farkının düşük olması (17.4°C), Karadeniz iklimi etkisindendir.Yağışın mevsimlere dağılışı: %31 kışın, %26 sonbahar, %22 ilkbahar, %21 yaz.Bu dağılım Karadeniz yağış rejiminin özeliklerini yansıtır.Yağışın %95.9'u normal, %3,7'si sağanak şeklindedir. Yıllın 133 günü yağışlıdır[13].


Ortalama Veriler
Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Arl
Ortalama °C 5.9 6.4 8.4 12.8 17.2 21.4 23.3 23.0 19.5 15.5 11.4 8.2
Ort.En Yüksek °C 9.5 10.6 13.5 18.6 23.3 27.5 29.2 29.1 26.2 21.3 16.6 11.9
Ort.En Düşük °C 2.8 3.0 4.4 8.1 12.1 15.6 17.8 17.7 14.2 11.1 7.4 5.0
Ort. Güneşlenme Süresi (saat) 2.3 3.1 3.6 5.0 6.4 8.2 8.5 8.3 7.6 4.3 3.2 2.2
Yağışlı Gün Sayısı 15.7 14.4 13.8 11.8 10.1 8.3 6.0 6.0 7.2 11.2 12.2 15.9
Aylık Toplam Ort.Yağış (kg/m2) 92.8 75.3 75.0 60.7 48.1 67.7 50.1 46.7 50.5 80.3 81.7 107.4
Kaynak: meteor.gov.tr


Bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya'da iklimin etkisiyle nemcil Karadeniz Ormanları hakimdir. İl topraklarının %37'si (179.516,5 ha) korunmuş, %5'i (23.191,5 ha) bozulmuş olmak üzere %42'si (202.708,0 ha) orman alanıdır[14]. Ağaç türlerinden; kayın, gürgen, meşe, dışbudak, kestane, ıhlamur, kavak, kızılağaç, bulunur. Ağaççık ve çalı türlerinden; taflan, defne, üvez, kızılcık, orman gülü, şimşir, yabani fındık, mürver, kocayemiş bulunur. Orman alanının dışında azda olsa makiler bulunur. Maki türlerinden; kocayemiş, şimşir, akdiken, ardıç, çoban püskülü, kermez meşesi, böğürtlen, dikenli mersin, ayı üzümü ve orman gülü yetişir[12].

Sakarya ormanlarında yaban hayvanlarından; geyik, karaca, ayı, kurt, domuz, tilki, çakal, sansar, porsuk, tavşan, sülün, keklik, bıldırcın, üveyik, güvercin, sığırcık, kirpi, saksağan, şahin, doğan, baykuş, yaban kazı, ördek yaşar.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Değişim Sıra Oran Kır - Şehir Erkek - Kadın
1965[15] 404.078 34  %1.29 279.142  
  %69
%31  
 124.936 203.896  %50.5  %49.5 200.182
1970[16] 459.052 %14 Dark Green Arrow Up.svg 32  %1.29 306.775  
  %67
%33  
 152.277 228.431  %49.8  %50.2 230.621
1975[17] 495.649 %8 Dark Green Arrow Up.svg 32  %1.23 323.439  
  %65
%35  
 172.210 253.371  %51.1  %48.9 242.278
1980[18] 548.747 %11 Dark Green Arrow Up.svg 32  %1.23 353.678  
  %64
%36  
 195.069 276.046  %50.3  %49.7 272.701
1985[19] 610.500 %11 Dark Green Arrow Up.svg 31  %1.2 382.875  
  %63
%37  
 227.625 307.106  %50.3  %49.7 303.394
1990[20] 683.061 %12 Dark Green Arrow Up.svg 29  %1.21 385.302  
  %56
%44  
 297.759 345.201  %50.5  %49.5 337.860
2000[21] 756.168 %11 Dark Green Arrow Up.svg 28  %1.12 296.344  
  %39
%61  
 459.824 384.140  %50.8  %49.2 372.028
2007[22] 835.222 %10 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.18 241.108  
  %29
%71  
 594.114 416.508  %49.9  %50.1 418.714
2008 851.292 %2 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.19 229.246  
  %27
%73  
 622.046 426.366  %50.1  %49.9 424.926
2009[23] 861.570 %1 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.19 228.412  
  %27
%73  
 633.158 431.261  %50.1  %49.9 430.309
2010[24] 872.872 %1 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.18 225.973  
  %26
%74  
 646.899 436.494  %50  %50 436.378
2011[25] 888.556 %2 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.19 223.743  
  %25
%75  
 664.813 445.863  %50.2  %49.8 442.693
2012[26] 902.267 %2 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.19 221.630  
  %25
%75  
 680.637 451.295  %50  %50 450.972
2013[27] 917.373 %2 Dark Green Arrow Up.svg 22  %1.2 0  
  %0
%100  
 917.373 458.987  %50  %50 458.386

Değişim, bir önceki nüfus sayımına göre artış veya azalış yüzdesidir. Sıra, Sakarya il nüfusunun Türkiye illeri arasındaki sıralamasıdır. Oran, Sakarya il nüfusunun, Türkiye nüfusuna oranıdır.

İlçeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Müzeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya Müzesi: Sakarya merkezde, tren garı karşısında yer alır. 1910-1915 yılları arasında üç katlı olarak yapılmış olan binada Mustafa Kemal ile annesi 1922 yılında 3 gün konaklamışlardır. 1993 yılında ziyarete açılan müzede, tarih öncesi çağlar, Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi eserleri sergilenmektedir[28].

Deprem Kültür Müzesi: 2004 yılında Sakarya merkezde hizmete girmiştir. 450m² alana sahip müzede; 1967 ve 1999 depremlerine ait, deprem öncesi ve sonrası fotoğrafları, deprem simülasyonu, sismograf, depremlerde yıkılan binaların inşaat yöntemleri ve depremle ilgili diğer eşyalar sergilenmektedir.

Mutfak [29][değiştir | kaynağı değiştir]

Adapazarının meşhur Islama köftesi.

İlde kültürel olarak Kafkas, Karadeniz, Balkan haklarıyla ve yerli Manav Türkleri etkileri görülür. Kafkas halklarından Sakarya'da yaşayan Abhaz, Gürcü, Hemşin Laz ve Çerkes toplulukları; Çerkez tavuğu, sızbal, agudırşışı, abısta, haluja, karalahana çorbası, ısırgan çorbası, mıhlama, hamsili pilav ve laz böreği gibi pek çok yemek türleriyle geleneklerini yaşatmaya devam eder.

Sakarya'da Rumeli yemeklerinden kentin simgesi haline gelen;ıslama köfte ile boza, boşnak böreği, pomak pastırması, Arnavut çiğeri, damat paçası, kaçamak, lutuka, çiğer sarma, kaymakçına, preşa, prazenika, gurnik gibi yemekler yapılmaktadır.

Yerli Türk manav topluluklarının meşhur yemekleri ise şunlardır: Tereyağlı keşkek, gözleme, cizleme ve bazlama, uhut tatlısı, kabak tatlıları, incir uyutması, sütlü üzüm.

Müzik ve Halk oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

İlde çümbüş, ud, keman, klarnet, davul ve darbuka halk çalgısı olarak kullanılmaktadır. yörede oynana başlıca halk oyunları şunlardır; konak getirme, karşılama, ince hava, Geyve-taraklı zeybeği, karagözlüm, ada kasabı, kadın karşılaması, argat sallaması, Geyve-Taraklı çiftetellisi, allı yazma, elmayı top top yapalım, Taraklı karşılaması, Karşıdan gelir sarı, Geyve-Taraklı kasabı, Korudere ve Taraklı zeybeği, kocakarı kocaadam, gelin bindirme, gelin indirme, Türkmen alayı, zöbek[30].

Temcit Geleneği; Taraklıya özgü ilginç bir gelenektir. Ramazan ayında sahura kalkmadan önce erkekleri rahatsız etmeden, kadınların temcit pilavı pişirmeye çağrılmasıdır. Minarelerden genç erkekler ilahi ve kafiyeli güzel sözler söyleyerek bu görevi yerine getirirler.Genç erkekler gönlündeki kızlara seslerini duyurmaları yanında büyüdükleride kabul edilmiş olur[30].

Şenlikler ve festivaller[31][değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya'da yıl boyunca yapılan geleneksel olarak şenlik ve festivaller şunlardır: Ali Fuat Cebesoy'u anma, Sakarya Üniversitesi bahar bayramı, Adapazarı tiyatro günleri, Taraklı Hıdırlık pilav şenliği, Geyve kiraz festivali, Karapürçek-Akbalık yağlı güreşleri, Sapanca şiir akşamları, Yeşilyurt yaylası şenlikleri, Karasu Turizm ve Fındık festivali, Çiğdem yaylası şenlikleri, Dikmen yaylası şenlikleri, Soğucak yayla şenlikleri, Sünnet Şöleni ve Selman Dede’yi Anma Etkinliği, Şeyhler Köyü Hacet Bayramı, Kocaali Turizm Kültür ve Fındık Festivali, Sakarbaba Etkinlikleri, Pamukova-Karakucak Güreşleri, Pamukova Panayırı.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya'da 889 okul, 6.456 derslik, 9.242 öğretmen ile 181.301 öğrenciye hizmet verilmektedir. Derslik başına ilköğretimde 28, ortaöğretimde 26, Mesleki eğitimde 38 öğrenci düşmektedir[32].

2013 yılı verilerine göre açıköğretime yerleşenler; %3,2, ön lisansa yerleşenler; %25,8, lisans programına yerleştirilen öğrenciler;%24,9 olmak üzere toplamda sınava giren öğrencilerin %53,97'si üniversiteye yerleşmiştir[33].

Sakarya üniversitesi; 1992 yılında kurulmuştur, ilin tek yüksek öğretim kurumudur. 13 fakülte, 4 enstitü, 4 yüksekokul, 14 meslek yüksek okulu ve Devlet Konservatuarı yer alır. Yarısı lisans (41.651), 26526 önlisans, 9835 yüksek lisans ve 1673 doktora öğrencisi olmak üzere, yaklaşık 80.000 öğrencisi bulunmaktadır.[34].

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya, 1987-1998 yılları arasında Türkiye'nin refah düzeyi artan illeri içinde yer almıştır. Kaldı ki bu gelişme istatistikleri Sakarya'da her yıl üretilen, Gayri Safi Milli Hasıla'yı tam anlamıyla yansıtmamaktadır. Sakarya'da faaliyet gösteren ve büyük çaptaki firmalarımız Türkiye'nin en büyük 500 kuruluşu içinde yer almaktadır. İlimizde üretim yapan dev kuruluşların (Otoyol, Toprak Grubu, Pilsa, Yazakisa, Goodyear, Noksel) yönetim merkezleri Sakarya'da olmadığından, ürettikleri GSMH'lar İlin yıllık üretim değerleri içinde görülmemektedir.

Sakarya'da (2012) milli gelir 14.064 $, istihdam oranı %47.7, işsizlik %10.2'dir. Sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasına göre Türkiye 18.si, Kişi başına düşen GSYİH sıralasında 33.dür. Türkiye GSYİH içinde 1.1'lik paya sahiptir.[35] 2013 yılında %26 ile ihracatını en fazla artıran il olarak, 1 milyar$ üzerinde ihracat yapan iller arasına katılmıştır. Sakarya en fazla ihracat yapan 9. şehir olmuştur.[36] 2012 verilerine göre 1.8 milyar ihracat, 1.1 milyar dolar ithalat yapılmıştır. 2012 için ihracatın ithalatı karşılama oranı  %159 oranında gerçekleşimş, böylece il aldıklarından daha fazlasını yurt dışına satmıştır.[12]

Sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde sanayi yatırımlarını teşvik, düzenli şehirleşme ve istihdam sorunlarını çözümlemeye yönelik etkili bir kalkınma aracı olarak görülen Organize Sanayi Bölgesi kurulması çalışmaları 1976 yılından itibaren Sakarya'da devam eden Organize Sanayi Bölgesi 1993 yılında nihayet bulmuştur..

Sakarya'da son yıllarda özellikle otomotiv, tekstil ve gıda sektörlerinde büyük gelişmeler yaşanmıştır. Bu sektörlerde önümüzdeki yıllarda da hızlı bir büyüme beklemekteyiz. Otomotiv devi olan Toyota, Otoyol, Otokar ve Tırsan firmalarının önemli yatırımlarını İlimizde yapmaları, beraberinde İlimiz otomotiv yan sanayi üreticilerinin de hızla büyümelerini sağlayacaktır.

Gıda sektöründe özellikle Süt ürünleri ve Tavukçuluk alanında önemli yatırımlar gerçekleşmiştir. Ülker grubunun Pamukova ve Akyazı ilçelerinde, Şenpiliç A.Ş. Geyve ilçesinde, Köy-tür A.Ş. Kaynarca ilçesinde yapmış olduğu yatırımlar İlimizde mevcut diğer üreticiler için de bir ivme kazandırmıştır.

Tekstil sektöründe de son yıllarda İlimizde önemli yatırımlar gerçekleşmiştir. Bunun en önemli sebeplerinin başında Sakarya'nın Tekstilin önemli merkezleri olan İstanbul ve Bursa illerine olan yakınlığıdır.

Sakarya, otomotiv ve yan sanayi, tekstil, gıda, orman ürünleri, elektrik-elektronik, yapı-inşaat malzemeleri, süs bitkiciliği gibi alanlarda yatırıma uygun konumu ile Türkiye'nin önemli bir yatırım merkezidir.

Sakarya'da kamununda önemli yatırımları bulunmaktadır. TÜVASAŞ, Tank-Palet fabrikası, Şeker fabrikası, EBK kombinası ve TZDK bu açıdan önemlidir. TÜVASAŞ vagon üretiminde ülkemiz açısından önemli bir yerdedir. Son zamanlarda TCDD, Marmaray, Irak Demiryolları, Bulgaristan Demiryoları için üretimler yapılmıştır. Sakarya Et Kombinası Marmarada üretim ve pazarlama yapan tek EBK kombinasıdır. Günlük 360 büyükbaş, 2600 küçükbaş kesme kapasitesine sahiptir. Adapazarı Şeker Fabrikası 1999 Marmara depreminden sonra bir süre çalışmamış, modernize edildikten sonra 2006'da Pancar ekicileri kooperatifine devridilerek yeniden üretime başlamıştır. 1915'te Adapazarı Araba Fabrikası olarak açılan, sonrasında Türkiye Zirai Donatım Kurumuna bağlı traktör fabrikasına dönüştürülmüştür.[37] 1944 yılında TZDK'ye devredilen fabrika özelleştirildiği 2003 yılına kadar Türk çiftçisine traktör üretmiştir. 2003 ylında özelleşen firma 2012 yılında Sanko Holdinge satılmıştır. Fabrika Başak Traktör markasıyla helen yerli traktör üretimine devam etmektedir.[38]

Halk arasında kısaca Tank-Palet Fabrikası olarak anılan kuruluş 1967 yılından itibaren Türk ordusuna hizmet vermektedir.

Sakarya'da faal olan üç organize sanayi bölgesinde, 773 hektar üzerinde 133 tesis kuruludur. Bu tesislerde 13.800 kişi çalışmaktadır. Sakarya 1. organize sanayi bölgesi Adapazarı ilçesi Hanlı beldesinde otaban kenarında kurulmuştur. 161 hektar alanda 1993 yılında faliyete başlamıştır. II. organize sanayi bölgesi Hendek ilinde, 350 hektarlık alan üzerinde 1997 yılında kurulmuştur. III. sanayi bölgesi 1999 yılında 254 hektar alan üzerinde Söğütlü ilçesinde kurulmuştur. Karasu ve Ferizli OSB inşaatları halen devam etmektedir. Kaynarca OSB'nin fizibilite çalışmaları tamamlanmış, inşaatı henüz başlamamıştır. Sakarya'da ayrıca 10'u faal, 1'i inşa halinde 11 Küçük Sanayi Sitesi bulunmaktadır.[35]

Tarım[değiştir | kaynağı değiştir]

Sapanca ve Arifiyede çicek ve fide yetiştiriçiliği gelişmiştir.

Sakarya'da 2012 yılında ekonominin sektörel dağılımı şu şekildedir:Tarım:%17, sanayi:%24, hizmetler:%59.[12] Sakarya il topraklarının %50'si tarım alanı, %42'si orman ve fundalık, %2'si çayır-mera, %6'sı tarım dışı alandır. İlde %50'lik tarım arazilerinin kullanımı şu şekilde gerçekleşir.Tarla arazisi:%43.3, Fındıklık: %28.2, Kavak:%4.3, sebze bahçesi:%3.4, meyve bahçesi:%2.8, bağ:%1.6, zeytin:%0.2, diğerleri:%17.3. Tarım faliyet kolunda il ekonomisine %51 ile hayvansal üretimin katkısı en fazladır. Meyve üretimi %29.2, tarla bitkileri %13.6, sebze üretimi %5.9, su ürünleri %0.3 oranında tarımsal ekonomiyi oluşturur.

2012 yılı verilerine göre ilde; 170.000 büyük baş, 60.000 küçükbaş, 19.900.000 kanatlı yetiştirilmektedir. 549 arıcı 47.583 kovanda arıcılık yaparak yaklaşık 1000 ton bal üretmiştir. 22 adet olan Alabalık işletmelerinde üretim kapasitesi 737 ton/yıldır.

Türkiye'de tarımın GSMH'ye katkısı %8.1 iken, Sakaryada bu oran %17 ile oldukca yüksektir.İl topraklarında güney ilçelerde sebze-meyve, Orta kesimlerde mısır gibi tarla üretimi ve sebzecilik, kuzey ilçelerde fındıkçılık yaygındır.

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

İlde çeşitli turizm faliyetleri yapılacak alanlar bulunur. Deniz, akarsu, göl, yayla, termal, orman, doğa, flora turizmi kaynakları yer alır.[12]

Deniz turizmi; İlin kuzeyindeki Karasu ve Kocaali ilçelerinde gelişmiştir. Sakarya ilinin yaklaşık 60 km uzunluğundaki Karadeniz kıyısı, bir tek çakıl taşının bulunmadığı ince kum yer aldığı kumsallarla kaplıdır[39]. Bu alan, Türkiye’de kesintisiz uzanan en uzun kumul sistemidir. [40]Yatırımın yapılabileceği her alanda deniz turizmi gelişebilir. Yazlık ikinci konutlar, oteller, pansiyonlarla yaz mevsiminde yoğun bir nüfus ağırlanır.

Göller: Sapanca Gölü, mesire yeri, ve su sporları açısından önemlidir. Acarlar Longozu, mesire yeri ve eko turizm açısından, Poyrazlar Gölü mesire yeri, Akgöl mesire alanı ve balık tutma açısından ilgi çekmektedir.

Akarsular: Sakarya Nehri kıyılarında kır lokantaları, dinlenme tesisleri yer alır. Özellikle denize döküldüğü Karasu Yenimahalle'de yoğunluk daha fazladır. Maden deresi tarihi kalıntıları, şelalesi ,mağaraları, yürüyüş parkurlarıyla ve serin ortamı ile yazın sıcak günlerinde uğrak yeridir. Çark deresi şehir içinde yapılan Mesire alanı ile ilgi çeker. Doğançay ve Aygır deresi doğal yürüyüş alanlarıyla hafta sonları İstanbul ve yakın çevreden ziyaretçi çeker.

Kaplıcalar: Fay hattının geçtiği tüm alanlarda olduğu gibi Sakarya'da da fazla miktarda termal alan yer alır.Kuzuluk kaplıcaları, Marmara bölgesine hitap edecek kadar konaklama tesislerinin bulunduğu turizim alanıdır. Taraklı, Hacıyakup köyündeki kil hamamı, Akyazıda bulunan Çökek kaplıcası, Geyve Ilıcaköy Gazlı Suyu ile Ahibaba köyündeki Acısu içmesi ziyaretcilerin uğrak yerlerindendir.

Yaylalar: Soğucak, Kırca, Acelle, Çiğdem yaylalarında şenlikler düzenlenir. Bunun yanında ilde ziyaretçi çeken diğer yaylalar şunlardır:Keremali, Katırözü, Kirpiyan, Sultanpınar, Yanık, Sulucaova, Yörükyeri, Çilekli, Akar, Haydarlar-Kuloğlu, Dikmen, Hamzapınar, Belengerme, İnönü, Güzlek, Karagöl ve Turnalı.

İl genelinde 21 turistik işletmede, 3402 yatak kapasitesi bulunur.[41]

Madencilik [42][değiştir | kaynağı değiştir]

Demir: Karasu, Ferizli ilçeleri sınırları içinde Çam Dağında demir madenine rastlanmıştır. Bu alandan bir miktar üretim yapılmıştır[43].

Kurşun, Çinko, Bakır: Çam Dağı bu madenler açısından önemli potansiyel barındırır. Osmanlı devetinin son yıllarında Maden Deresinde gümüşlü kurşun üreten Fransız firmaya ait kalıntılar bulunmaktadır[44].

Kum, çakıl: Erenler'de Sakarya nehrinden, Akyazı'da Mudurnu Çayından, Geyve'de Karacasu'dan, Hendek'te Mudurnu Çayından inşaat ve yol stabilize işlerinde kullanılabilecek kum ve çakıl çıkarılmaktadır. Sakarya nehri kenarlarında kum ocakları doğaya zarar vermesi nedeniyle kapatılmaya çalışılmaktadır[45][46].

Manganez: Alaçam deresi civarında bulunmaktadır.

Titanyum:Karasu sahillerindeki kumullarda zengin rezervlere ulaşılmıştır.[47]

Termal kaynaklar:Taraklı, Geyve ve Kuzuluk sahalarında jeotermal kaynaklar yer alır. Sağlık turizminde kullanılan kaynaklardan Kuzulukta jeotermal enerji santrali kurulmuştur.

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Sakarya'da 153'ü spor kulübü, 8 gençlik kulübü, 5 okul kulübü, 10 ihtisas spor kulübü olmak üzere toplam 176 spor kulübü yer alır. İl kürek, kano ve su altı hokeyinde milli takıma sporcu vermektedir. İlde 1 stadyum, 106 semt futbol sahası, 14 çim zeminli stad, 13 spor salonu, 5 bireysel çalışma spor salonu, 2 kamp eğitim merkezi olmak üzere 146 spor tesisi yer alır. Olimpik yüzme havuzu ve 5 bin kişilik yeni bir kapalı spor salonu açılmıştır.[48]

Sakaryaspor; ilin futboldaki temsilcisidir. 1965 yılında Türkiye 2. futbol liginin kurulmasıyla Adapazarında bulunan İdman Yurdu, Ada Gençlik, Gençler Birliği, Güneşspor klüpleri birleşerek kurulmuştur.

  • 1980-81 sezonunda grubunda şampiyon olarak 1. lige çıktı.
  • 1981-82 sezonunda 1. ligdeki ilk yılını 5. sırada tamamladı.
  • 1985-86 sezonunda 2.lige düşmüştür.
  • 1986-87 yılında yeniden 1. lige çıkmıştır.
  • 1987-88 sezonunda Türkiye Kupası şampiyonu oldu.
  • 1989-90 sezonunda Ülkemizi Kupa Galipleri Kupasında temsil etmiş, birinci turu geçen Sakaryaspor ikinci turda elenmiştir.
  • 1989-90 sezonunda 2. Lige düştü.
  • 1998-99 yılında yeniden 1. lige çıktı. Fakat sezonun sonunda yeniden küme düştü.
  • 1999-2000 sezonunda deprem dolayısıyla maçlara çıkamayınca 2. lig A kategorisine alındı.
  • 2002-03 Sivas deplasmanı yolunda kaza yapan klüp iki futbolcu ve yardımcı antrenörünü kaybetti.
  • 2003-04 yılında Süper lige yeniden döndü. aynı sezon yeniden 2.lige düştü.
  • 2005-06 sezonunda Süper lige çıkmış 2006-07 sezonunda bir yıl oynamış yeniden 1. lige düşmüştür.
  • 2008-09 sezonunu 2. lige düşmüştür.
  • 2011-11 sezonunda çıktığı 1. ligden, sezon sonu 2. lige düşmüştür.
  • 2013-14 sezonunda 3. ligte mücadelesine devam etmektedir.

Sakaryaspor taraftar gurubu Tatangalar'dır. Klüp maçlarını, 13.500 kişilik, Sakarya Şehir Stadında oynamaktadır.

Söğütlü Yağlı Pehlivan Güreşleri uzun yıllardır devam eden bir spor etkinliğidir[49].

Olimpiyat Hazırlık Merkezi Kano ve Kürek alanlarında Sapanca Gölü kıyısında faliyetlerini sürdürmektedir.[50]

Milletvekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "İçişleri bakanlığı, e-bakanlık projesi". https://www.e-icisleri.gov.tr/GeneleAcikSayfalar/IlBilgileri/Il_Bilgileri_Haritasi.aspx?IlKey=54. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2012. 
  2. ^ "Sakarya Ekonomisi". Zaman. 1 Temmuz 2007. http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=557431&bolgeno=372&title=sakarya-ekonomisi. Erişim tarihi: 2009-08-27. 
  3. ^ "Sakarya'nın Tarihi". http://www.kamilozkan.com/goster.aspx?orta=1&metin_id=14. 
  4. ^ "Sakarya Büyükşehir Belediyesi". http://www.sakarya.bel.tr/sakarya.php?id=1&uk=14&ak=37&uk2=1. Erişim tarihi: 2009-08-29. 
  5. ^ a b "Sakarya Tarihi/Genel Bilgiler". i-gunler.com. http://www.i-gunler.com/Sakarya/Sehir-Tarihi/54. Erişim tarihi: 2009-08-29. 
  6. ^ "Karar Sayısı: KHK/593". http://www.resmigazete.gov.tr/main.aspx?home=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/23985.pdf&main=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/23985.pdf. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2014. 
  7. ^ "Kanun No. 5216". http://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2014. 
  8. ^ "Kanun No. 6360". http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2014. 
  9. ^ "Adapazarı’nın Tarihçesi". adapazari.bel.tr. http://adapazari.bel.tr/upload/tr/dosya/dokumanyonetimi/65/24042014171518-1.pdf. Erişim tarihi: 13 Kasım 2014. 
  10. ^ MOLLAMAHMUTOĞLU, Doç. dr. Murat. "3.Adapazarı Yöresi jeolojisi". Adapazarı-Erenler Beldesinde Zemin Sıvılaşma Potansiyelinin İrdelenmesi. http://www.e-kutuphane.imo.org.tr/pdf/15945.pdf. Erişim tarihi: 10.05.2014. 
  11. ^ "Tarım". İlçemiz/ekonomi. www.pamukova.gov.tr. http://www.pamukova.gov.tr/default_B0.aspx?content=327. Erişim tarihi: 10.05.2014. 
  12. ^ a b c d e "C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM)". Sakarya İl Çevre Durum raporu. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. 2011. http://www.csb.gov.tr/db/ced/editordosya/sakarya_icdr2011.pdf. Erişim tarihi: 08.05.2014. 
  13. ^ İKİEL, Cercis; KAYMAZ, Beyza. "GİRİŞ". ADAPAZARI’NDA İKLİM KOŞULLARININ MISIR YETİŞTİRİCİLİĞİNE ETKİSİ. sakarya.edu.t. http://web.sakarya.edu.tr/~cikiel/Y3.pdf. 
  14. ^ "İllere Göre Orman Varlığı". www.ogm.gov.tr. http://www.ogm.gov.tr/Sayfalar/Ormanlarimiz/Illere-Gore-Orman-Varligi.aspx. Erişim tarihi: 2 Haziran 2014. 
  15. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtmJbSuV. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btnw1RBH. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtqoEv6X. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  18. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtuwGEAs. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  19. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btx1Bvrq. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  20. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtyhfqFP. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  21. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu0sHblJ. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  22. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu2EY14C. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  23. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuEEbQ82. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  24. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuFtMRta. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  25. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuH9cFw5. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  26. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZxuBNQv. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  27. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPVErP2A. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  28. ^ "Tarihçe". sakaryamuzesi.gov.tr. http://www.sakaryamuzesi.gov.tr/. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  29. ^ "SAKARYA'NIN KÜLTÜREL YAPISI". http://sakaryaili.tr.gg/Gelenekler.htm. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  30. ^ a b "Halk Kültürü (Folkloru)". sakarya.com.tr. http://www.sakarya.com.tr/sayfa/148-halk-kulturu-folkloru.html. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  31. ^ "Festivaller / Şenlikler / Etkinlikler". sakarya.com.tr. http://www.sakarya.com.tr/sayfa/147-festivaller-senlikler-etkinlikler.html. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  32. ^ "il istatistikleri". http://sakarya.meb.gov.tr/. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  33. ^ "Sınav Başarıları". http://sakarya.meb.gov.tr/argebulten/. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  34. ^ "Rektörden". sakarya.edu.tr. http://www.sakarya.edu.tr/tr/icerik/156/2/rektorden. Erişim tarihi: 18 Ekim 2014. 
  35. ^ a b "SANAYİ". Sakarya ili 2012 iktisadi raporu. Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası. aralık 2012. http://bilgi.satso.org.tr/DownloadFile.ashx?o=20d253bfa97a4c5592b9b01c09d5787da76e7d937ffc45308ee0642976f7780e. 
  36. ^ "İhracat aralıkta %9,8 arttı, 2013 yılını 151,7 milyar dolarla tamamladı". İhracat aralıkta %9,8 arttı, 2013 yılını 151,7 milyar dolarla tamamladı. tim.org.tr. http://www.tim.org.tr/tr/tim-gundem-ihracat-aralikta-98-artti-2013-yilini-1517-milyar-dolarla-tamamladi.html. Erişim tarihi: 05.05.2014. 
  37. ^ "Hakkımızda". makinaturkiye.com. http://www.makinaturkiye.com/Sirket/47648/Basak-Traktor-Is-Ve-Tarim-Makineleri-AS/Hakkimizda. Erişim tarihi: 04.05.2014. 
  38. ^ "BAŞAK". BAŞAK. http://www.basaktraktor.com/index.php/tr/cms/5/5/basak. Erişim tarihi: 15.05.2014. 
  39. ^ "Denizler". Turizm. sakarya.bel.tr. http://www.sakarya.bel.tr/gz_oku.php?id=28&uk=14&ak=61&uk2=7. Erişim tarihi: 08.05.2014. 
  40. ^ "Genel Bilgi". Sakarya Deltası – SAKARYA. www.turkiyesulakalanlari.com. http://www.turkiyesulakalanlari.com/sakarya-deltasi-sakarya/. Erişim tarihi: 1 Haziran 2014. 
  41. ^ "Kütür ve Turizm". Sakarya ili 2012 Yılı İktisadi Raporu. satso.org.tr. Aralık 2012. http://bilgi.satso.org.tr/DownloadFile.ashx?o=20d253bfa97a4c5592b9b01c09d5787da76e7d937ffc45308ee0642976f7780e. Erişim tarihi: 08.05.2014. 
  42. ^ "SAKARYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI". mta.gov.tr. http://www.mta.gov.tr/v2.0/turkiye_maden/maden_potansiyel_2010/Sakarya_Madenler.pdf. Erişim tarihi: 22 Ekim 2014. 
  43. ^ "Gökay İnşaat Madencilik". okay-group.com. http://www.gokay-group.com/SirketDetay.aspx?id=4. Erişim tarihi: 22 Ekim 2014. 
  44. ^ Prothero, G.W. (1920). Anatolia. London: H.M. Stationery Office. ss. 103. http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/103/. 
  45. ^ "Nehirden çıkarılan kum tehlike saçıyor!". http://yasam.bugun.com.tr/bu-kum-tehlike-saciyor-haberi/141475. Erişim tarihi: 22 Ekim 2014. 
  46. ^ "Sakarya Nehri'nde Kum Ocaklarına Yasak". http://www.yapi.com.tr/Haberler/sakarya-nehrinde-kum-ocaklarina-yasak_124499.html. Erişim tarihi: 22 Ekim 2014. 
  47. ^ "‘Titanyum’ sevinci". turkiyegazetesi.com.tr. http://www.turkiyegazetesi.com.tr/Genel/a162649.aspx. Erişim tarihi: 22 Ekim 2014. 
  48. ^ "1.1.9 Gençlik ve Spor". 2010-2014 Stratejik Plan. www.sakarya.bel.tr. http://www.sakarya.bel.tr/pictures/upload/plan.pdf. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2014. 
  49. ^ "27. Söğütlü Yağlı Pehlivan Güreşleri yapıldı". http://www.sabah.com.tr/fotohaber/spor/27-sogutlu-yagli-pehlivan-guresleri-yapildi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2014. 
  50. ^ "Sakarya Olimpik Sporcu Merkezi Açıldı". www.turkaf.org.tr. http://www.turkaf.org.tr/IcerikGetir/939.aspx. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2014. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]


Koordinatlar: 40°41′50″K 30°27′24″D / 40.69722°K 30.45667°D / 40.69722; 30.45667