Çin-Sovyet ayrılığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Çin-Sovyet ayrılığı
Çin-Sovyet ayrılığında 1980 yılı itibariyle dönemin komünist ülkelerinin tutumları
  Sovyetler Birliği ve taraftarı komünist ülkeler
  Çin Halk Cumhuriyeti ve taraftarı komünist ülkeler (Arnavutluk ve Somali)
  Tarafsızlığını açıklayan komünist ülkeler
(Kuzey Kore ve Yugoslavya)
  Komünist olmayan ülkeler
Tarih Yoğunluğu değişmekle birlikte
1950'li - 1980'li yıllar arası
Nedeni Marksizm-Leninizm'e dair politik ve ideolojik farklılık
Katılımcılar  Sovyetler Birliği
 Çin Halk Cumhuriyeti
Flag of Albania (1946-1992).svg Arnavutluk Halk Cumhuriyeti
 Kuzey Kore
 Küba
Somali Somali Cumhuriyeti
Flag of Democratic Kampuchea.svg Demokratik Kampuçya
Ethiopia 1987-1991.PNG Etiyopya Halk Cumhuriyeti
Flag of the People's Republic of Mongolia (1940-1992).svg Moğolistan Halk Cumhuriyeti
Flag of Afghanistan (1980-1987).svg Afganistan Cumhuriyeti
Flag of South Yemen.svg Yemen Halk Cumhuriyeti
Flag of Mozambique.svg Mozambik Halk Cumhuriyeti
 Nikaragua
Angola Angola Halk Cumhuriyeti
Flag of the People's Republic of Congo.svg Kongo Halk Cumhuriyeti
Flag of Benin (1975-1990).svg Benin Halk Cumhuriyeti
Vietnam Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti
Laos Laos Halk Cumhuriyeti
Flag of Bulgaria (1971-1990).svg Bulgaristan Halk Cumhuriyeti
Flag of the Czech Republic.svg Çekoslovakya Cumhuriyeti
Flag of East Germany.svg Doğu Almanya
Government Ensign of Hungary (1957-1990).svg Macaristan Halk Cumhuriyeti
Flag of Poland (1928-1980).svg Polonya Halk Cumhuriyeti
Flag of Romania (1965-1989).svg Romanya Cumhuriyeti
Sonuç SSCB'de Gorbaçov SBKP Genel Sekreteri olduğunda diplomatik ayrılık büyük ölçüde çözüldü.
Ölümler Çin-Sovyet sınırında çatışma sonucu 59 SSCB, 71 Çin askeri (Bazı SSCB kaynaklara göre 800'ün üzerinde Çin askeri ölmüştür.[1])
Yaralanmalar Çin-Sovyet sınırında çatışma sonucu 94 SSCB, 68 Çin askeri[1]
 • Söz konusu bu ayrılık; Berlin Duvarı'nın inşası, Küba Füze Krizi ve Vietnam Savaşı ile birlikte Soğuk Savaş'ın temel ve belirleyici öğelerinden biri olarak görülmektedir.[2]

Çin-Sovyet Ayrılığı (Çince: 中蘇交惡; Rusça: Советско-китайский раскол), Çin Halk Cumhuriyeti ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği arasında 1960-1989 yılları arasında yaşanan ciddi bir diplomatik ayrılıktır.[3] Stalin'in 1953 yılındaki ölümünden sonra Nikita Kruşçev tarafından başlatılan destalinizasyon politikası sonucunda kısmen başlamış, 1969'da zirveye ulaşmış ve farklı yollarla 1980'lerin sonuna kadar sürmüştür.

ÇKP, 1971 yılında Nikita Kruşçev öldüğünde tekrar Sovyetler Birliği ile diplomatik ilişkiler kurarak görüşmüş, fakat iki ülke arasındaki gerilim Brejnev'in Nikita Kruşçev politikasını devam ettireceğini söylemesi üzerine devam etmiştir. SSCB'de Gorbaçov SBKP Genel Sekreteri olduğunda sorun büyük ölçüde çözülmüştür.

Bu ayrılık zaman zaman sınır çatışmalarına da neden olmuş, iki taraftan (Kızıl Ordu ve Çin Halk Kurtuluş Ordusu) çeşitli asker kayıpları meydana gelmiştir. Ayrıca bu durum uluslararası komünist akımlarda da paralel etkilere de sebep olmuş, SSCB tezleri yanlıları Çin Halk Cumhuriyeti tezleri yanlıları çeşitli ülkelerde politik olarak zıt kutuplara ayrışmıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrılık öncesi[değiştir | kaynağı değiştir]

1949 yılında Mao Zedong önderliğindeki Çin Komünist Partisi, Çin Devrimi ile birlikte milliyetçileri yenerek iktidar olmuş ve sosyalist bir devlet kurmak için çalışmaya başlamıştır. Ardından Sovyetler Birliği ile ilişkiler geliştirilmiş, askeri, kalkınma, teknoloji gibi pek çok alanda çeşitli anlaşmalar yapılmıştır. Kruşçev'in Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri olduğu ilk zamanlarda ilişkiler canlanmış, Sovyetler'in Çin'in ilk beş yıllık kalkınma planına teknik yardımda bulunması, bu kapsamda 520 milyon ruble yardım sağlayacağını açıklaması ve Çin'e Lüshunkou'da deniz üssü vermesi ilişkileri geliştirmiştir. Bu yıllarda iki ülke Cenevre Konferansı'na da katılmıştır. Fakat ardından geçen süreçte Kruşçev'in Sovyetler Birliği Komünist Partisi 20. Kongresi'nde açıkladığı kongre raporu sonrası iki ülke arasındaki ilişkiler gerginleşmiştir.

Ayrılık[değiştir | kaynağı değiştir]

SSCB ve Çin'in dostluğunu gösteren 1951 yılına ait Çin yapımı bir poster. Bu yıllarda ülkeler arasında herhangi bir görüş ayrılığı bulunmamaktaydı.

Sorun asıl olarak Marksizm-Leninizm'e dair teorik ve ideolojik tartışmalardan kaynaklanmaktadır. Stalin'in 1953 yılındaki ölümünden sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi içinde ortaya çıkan Barış içinde bir arada yaşama teorisi, Çin Halk Cumhuriyeti'nde iktidar olan Çin Komünist Partisi (ÇKP) lideri Mao Zedong tarafından kıyasıya eleştirilmiştir. İki ülke arasındaki diplomatik ayrılıkların temeli bu yıllarda başlamıştır. Mao'ya göre kapitalist ülkeler ile sosyalist devletlerin birarada yaşaması imkansızdır, çünkü bu devletler antagonist çelişki kapsamında birbirleriyle daima savaş içerisindedir. Bu nedenle Mao, SBKP'yi revizyonizm ile suçlamıştır. Akabinde, 1961 yılında Çin Komünist Partisi SBKP'yi "Revizyonist ajan" sıfatı ile resmen itham etmiştir.[4]

Diplomatik ayrılık öncesi Çin-Sovyet Dostluk, İttifak ve Karşılıklı Yardımlaşma Antlaşması kapsamında Çin Halk Cumhuriyeti ve Sovyetler Birliği'nin dostluğunu gösteren bir Çin pulu

Mao, destalinizasyon sürecinde Nikita Kruşçev'i mahkûm etmiş ve onun "Marksizme ihanet içerisinde olduğunu" deklare etmiştir.[5] Bununla paralel olarak Küba Füze Krizi sürecinde Küba'daki sovyet füzelerini Türkiye'de konuşlandırılan "Jüpiter füzeleri" karşılığında geri çekme kararı sonrası, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ni "devrimci davaya ihanet" ile itham etmiştir. Buna karşılık SBKP, Mao Zedong'u "serüvencilik" ile sıfatlandırmıştır. Nikita Kruşçev konu ile ilgili olarak "Mao ve Çin Komünist Partisi, gerginlik tırmandığı takdirde nükleer silahlar ile kapitalist dünya ile birlikte sosyalist dünyanın da yok olacağını görememektedir" değerlendirmesi yapmıştır.

Sovyetler Birliği, Sputnik 1 adlı ilk uzay aracını 4 Ekim 1957 tarihinde yörüngeye oturtmasının ardından başlayan Uzay Yarışı'nda stratejik üstünlüğü ele geçirmişti. Bu olayın asıl önemli noktası bu aracı uzaya götürebilecek güçte bir füzenin de üretilmiş yapılmış olmasıydı. Yani Sovyetler, bu kadar güçlü ve uzun menzilli füze yaptıklarına göre, bu füzelere yerleştirecekleri nükleer silahlar ile ABD'yi kolaylıkla vurabilirdi. Oysa o döneme bu stratejik üstünlük, uzun menzilli bombardıman uçaklarına sahip olması nedeniyle ABD'ni elindeydi ve bu gelişme ile birlikte Sovyetler'in eline askeri bir üstünlük geçmişti. Bu gelişme üzerine Çin Komünist Partisi, artık Sovyetler Birliği'nin bu üstünlüğe dayanarak Batı emperyalizmine karşı daha sert bir politika takip etmesi gerektiğini ve enternasyonal komünizm faaliyetlerinin daha radikal bir şekilde yürütülmesi gerektiğini ifade etmiştir. Fakat bu görüş dönemin Sovyetler Birliği Komünist Partisi yönetimince benimsenmemiştir. Çünkü SBKP'ye göre her iki tarafın da elinde nükleer silahlar bulunduğuna göre, 3. Dünya Savaşı artık eski savaşlar gibi olmayacaktı ve anlaşmazlıkların bir nükleer savaşa dönüşmesi halinde bu sadece kapitalist dünya için değil, komünist blok da dahil herkes için çok yıkıcı neticeler doğuracaktı ve komünizmin 40 yıllık kazançları da bir anda silinip gidecekti.[6]

Çin'in diğer şikayeti de, Batı Bloku'na karşı takip edilen politikada Sovyetler'in Çin Komünist Partisi'ne hiç danışma ihtiyacını hissetmeden kendi başına hareket etmesi idi. Bu durum 1959 yılında Sovyet-ABD ilişkilerindeki gelişmelerle daha da şiddetlendi. Zira Kruşçev, Sovyetlerin Barış içinde bir arada yaşama teorisi uyarınca ABD ile ilişkileri yumuşatmak amacıyla bir takım faaliyetlere girişmiştir. Ardından yayınlanan ortak bildiride iki süper devletin, barışın korunmasında ortak sorumluluğa sahip oldukları belirtilmiştir. Bu durum Çin Komünist Partisi tarafından kıyasıya eleştirilmiş Kruşçev, "komünizm davasına ihanet" ile suçlanmıştır. Bununla birlikte Ekim 1957'de Çin Halk Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği arasında, Çin'e model bir atom bombası ve bazı nükleer bilgilerin verilmesine dair bir anlaşma imzalanmıştı. Fakat Kruşçev'in ABD seyahatinden iki ay önce, Sovyetler bu anlaşmayı feshetmişlerdi. Çin'e göre bu durum, kendilerinin sırtından ABD'ye verilmiş bir tavizdi.[6]

Bunu izleyen yıllarda Çin Komünist Partisi Sovyetler'e karşı propaganda faaliyetlerine girişti. Parti, Vladimir Lenin'in 90'ıncı doğum yıldönümü olan Nisan 1960'da Lenin'in teorilerini işleyerek Sovyetler'in yanlışlığını ortaya koymaya çalıştı. Çin'e göre Barış içinde bir arada yaşama, Lenin'de geçici bir taktik iken, Sovyetler Birliği bunu devamlı bir prensip haline getirmişti.[6]

Her iki ülkede de görüşlerini resmi olarak duyurmuştur. Haziran 1963'te Çin Komünist Partisi, kendi partilerinin parti genel çizgisini anlatan Uluslararası Komünist Hareketin Genel Çizgisi Hakkında Çin Komünist Partisinin Önerisi" isimli broşür yayımlamıştır.[7] Sovyetler de bu açıklamaya karşılık olarak "Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin Açık Mektubu" adında karşı bir yanıt göndermiştir.[8] Bu karşılıklı yazışmalar iki parti arasındaki son resmi yazışma olmuştur. Bundan bir sene sonra, 1964 yılında ÇKP lideri Mao Zedong, Sovyetler Birliği'nde gerçekleşen destalinizasyon politikaları ile bir karşı devrim olduğunu ve böylelikle kapitalizmin yeniden restore edildiğini iddia etmiştir. Bu açıklamaları takiben Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı ülkeleri, Çin Halk Cumhuriyeti ile ilişkileri resmen koparmıştır.

SBKP, Doğu Avrupa ülkelerindeki komünist partileri kendi gibi düşünmeye ve ÇKP'ye karşı tavır almaya zorlamış, buna karşılık olarak ÇKP de dünyanın çeşitli ülkelerinde kendi düşüncesine yönelik propaganda yapmıştır. Birçok kaynağa göre bu durum Berlin Duvarı'nın inşası, Küba Füze Krizi ve Vietnam Savaşı ile birlikte Soğuk Savaş'ın temel öğelerinden biridir.[2] Bu durum Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Çin Halk Cumhuriyeti ilişkilerinde de değişiklere yol açmış, karşılıklı işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır. Nitekim bununla ilgili olarak ABD başkanı Richard Nixon 1972 yılında ilk kez Çin Halk Cumhuriyeti'ne bir ziyaret gerçekleştirmiştir (Bkz: Nixon'ın Çin Ziyareti). Ping Pong Diplomasisi olarak da adlandırılan bu yakınlaşmayla birlikte ABD-Çin Halk Cumhuriyeti arasında yeni bir dönem başlamıştır.

Bununla birlikte Çin Komünist Partisi; 500 milyon köylüyü kapsayan bir toprak reformu gerçekleştirmeyi düşünmesi ve bu reformla sosyalizmi tam olarak tamamlayacağını iddia etmesi sebebiyle artık sosyalist dünyanın liderinin Sovyetler Birliği değil Çin olması gerektiğini iddia ediyordu.[kaynak belirtilmeli] Buna karşılık Nikita Kruşçev ise Sovyetler Birliği'nin sosyalizmin basamaklarını çoktan tamamladığını ve komünizm evresine geçtiğini savunmaktaydı.[6] Kruşcev iddiasını desteklemek için Doğu Avrupa ülkelerine bazı imtiyazlar vermiş ve yakın zamanda başlayacak olan çok merkezlilik döneminde Doğu Avrupa'nın da faal bir güç olarak katılımını sağlamış oldu. Bunun sonucu olarak Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti hariç Doğu Bloku ülkeleri SSCB'yi desteklemişlerdir.

Tüm bunların ardından Çin Komünist Partisi'nin ortaya attığı "Üç Dünya Kuramı", söz konusu ayrılığın zirve noktasını oluşturmuştur. Bu teoriye göre Sovyetler Birliği artık sosyal emperyalist bir devletti ve Çin için emperyalizm'den daha büyük bir tehlikeydi. Çünkü bu düşünceye göre emperyalizm Çin'de alt edilmişti, fakat "komünist" sıfatlarla görünen Sovyet müdahalesi ülke için daha tehlikeli bir durumdu.

Sınır çatışmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Sınır çatışmaları sırasında Çin Halk Kurtuluş Ordusu'na ait bir yeraltı merkezindeki askeri plan. Maviler "Bizim askerler" sıfatıyla Çin askerlerini, kırmızı olanlar ise "Sovyet birlikleri" sıfatıyla gösterilmiştir.
Çin Halk Kurtuluş Ordusu tarafından ele geçirilen ve günümüzde müzede sergilenen bir Sovyet T-62 tankı

Mayıs 1962'de Sovyetler Birliği'nde yaşayan yaklaşık 60.000 Uygur'un ekonomik nedenlerden dolayı Sovyet sınırından Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne geçmiştir. Bu olay dönemin Çin medyası tarafından propaganda malzemesi haline getirilmiş ve bunun sonucunda iki ülke arasında tansiyon giderek artırmıştır. Bu olaydan hemen sonra Çin ile Sovyetler Birliği arasında sınır ihlalleri hakkında görüşmeler başlamıştır. Görüşmelerde Çin, Qing Hanedanı ile Çarlık Rusyası arasındaki 19. yy'dan kalma sınırlara geri dönülmesini teklif etmiştir. Ancak Sovyetler'e göre; Çin o dönemdeki toprakları haksız olarak ilhak etmişti ve bu durum o dönem koşulları için geçerliydi. Ayrıca Tacikistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin doğusunda yaklaşık 52.000 km²'lik bir alan da dömnemin Çarlık Rusyası tarafından ele geçirilmişti. Çin ise yapılacak bir anlaşma için bu bölgelerin geri iadesinden yanaydı. İki ülke arasında durum böyleyken 1964 yılından sonra her iki tarafta sınırdaki asker sayısını büyük ölçüde artırmışlardır.

Çin ile meydana gelen sınır çatışmalarında kullanılan ve günümüzde sergilenen Sovyet T-62 tankı

İki ülke orduları olan Kızıl Ordu ile Çin Halk Kurtuluş Ordusu arasındaki ilk çatışma 2 Mart 1969 tarihinde Çin ordusuna bağlı bir grup askerin doğudaki anlaşmazlığın ana kaynağı olan Zhenbao Adası üzerinde Sovyet Birliği'ne bağlı sınır muhafızlarını pusuya düşürmesiyle başladı. Bunun üzerine Sovyetler misilleme olarak 15 Mart 1969 günü Ussuri nehri ve Zhenbao Adası üzerindeki Çin birliklerini bombardımana tabi tuttu. Aynı gün Sovyet askerleri, Sovyet yapımı gizli T-62 tankları ile Ussuri nehrini geçrek Çin birliklerine saldırı düzenlediler. 16 Mart'a gelindiğinde Çin birlikleri adayı ele geçirmiş olan Sovyet birliklerine karşı saldırı düzenlediler. 17 Mart'a gelindiğinde ise Sovyet birlikleri Çin birliklerine karşı bir saldırı düzenlediler ancak geri püskürtüldüler. Bir sonraki güne gelindiğinde Çin birlikleri ağır kayıplar vermiş ve Sovyetler tarafından Zhenbao Adası adasından uzaklaştırılmışlardı.

Doğuda olay böyleyken batıdaki Sincan'da da iki ülke arasındaki çatışmalar devam etmiştir. Artan gerginlikler Sovyetler Birliği ile Çin arasında nükleer savaş olasılığını ortaya çıkarmıştır. Dönemin iki komünist ülkesi arasında çıkan nükleer savaş tehlikesi üzerine Amerika Birleşik Devletleri ve Batı Bloku devletleri aracılığıyla olay diplomatik yollarla çözülmüştür.

Bu dönem boyunca Sovyetler Birliği, Çin Halk Cumhuriyeti'nde yaşayan Kazaklar ve Uygurlara, onları Çin'e isyana teşvik edici propagandalar yapmıştır. Sovyetler'e göre Han ulusundan olmayan bu iki halk, Çin idaresinden memnun değillerdi. Çin'e göre ise Sovyetler, sınırlarına bitişik olan bu eyaletteki insanları tahrik etmekteydi.[9]

Kültür Devrimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin Kültür Devrimi sırasında maoist Kızıl Muhafızlar'ı resmeden bir propaganda posteri, 1971

Mao Zedong, SSCB'de var olduğunu iddia ettiği "bürokratik komünizm" anlayışının Çin'deki varlığını bitirmek amacıyla, 1966'dan 1976 yılına kadar sürecek olan Çin Kültür Devrimi'ni başlattığını duyurdu. Bu dönemde bütün okullar ve üniversiteler, radikal bir şekilde komünizm savunucusu Kızıl Muhafızlar aracılığıyla Mao'nun bildirilerini takip edecek şekilde organize edilmiştir. "Devrimci şiddet" adı verilen yöntemin kullanıldığı bu dönemde, Kızıl Muhafızlar arasında bir hiyerarşi veya herhangi bir liderlik durumu bulunmadığından dolayı, zaman zaman çeşitli fraksiyonlar ortaya çıkmış ve Çin'in bazı bölgelerinde iç savaşa varan durumlar baş göstermiştir. Bunu gören Mao, Kızıl Muhafızlar arasında ortaya çıkan hizipleri bastırmak; Kızıl Muhafızları yeniden Çin Komünist Partisi çerçevesinde bir araya getirme kararı almıştır.[10]

Geniş halk kitlelerinin radikal değişimini hedef alan Çin Kültür Devrimi, Çin Halk Cumhuriyeti'nin hem SSCB hem de Batı Bloku ile ilişkileri olumsuz yönde etkilemiştir. Bununla birlikte, SSCB'nin Marksizm-Leninizm yorumundan farklı olarak "Maoizm" kavramını geliştiren Çin, bu olumsuzluklara rağmen, aynı dönemde ortaya çıkan Vietnam Savaşı'nda (1945-1975) Ho Chi Minh liderliğindeki Kuzey Vietnam'ı desteklemiştir. Bu dönemde Çin Komünist Partisi, SSCB'nin tezlerinden farklı olarak Vietnam halkının verdiği savaşı "Emperyalizme karşı verilen köylü savaşı" olarak tanımlamaktaydı. Bu görüşe, o dönem dünyada var olan komünist partilerden sadece Arnavutluk Emek Partisi ve Endonezya Komünist Partisi destek vermiştir. Çin, bu gibi görüş ayrılıklarına rağmen Sovyet askeri malzemelerinin Kuzey Vietnam'a geçmesine izin vermiştrir.[11]

Yansımaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b D. S. Ryabushkin, Мифы Даманского, Мoscova: АСТ, 2004, s. 151, 263-264.
  2. ^ a b Lorenz M. Lüthi, The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World, (İngilizce) 2010, Princeton UP, s. 1, Erişim tarihi: 10 Nisan 2016.
  3. ^ Kuisong, Y. The Sino-Soviet Alliance and Nationalism: A Contradiction, (İngilizce), 2005, Erişim tarihi: 10 Nisan 2016.
  4. ^ Lenman B. P., Anderson, T. Chambers Dictionary of World History, Edinburgh, 2000, s. 769.
  5. ^ Osmancı, A. Sovyet Rusya'nın İlk Reformcusu Nikita Kruşçev Kimdir, 13 Haziran 2015, Erişim tarihi: 11 Nisan 2016.
  6. ^ a b c d e Armağanoğlu, Fahir. 20.Yüzyılın Siyasi Tarihi, Timaş Yayınları, 2015, ISBN 6050814132
  7. ^ Proposal Concerning the General Line of the International Communist Movement, Erişim tarihi: 15 Nisan 2016.
  8. ^ SEVEN LETTERS EXCHANGED BETWEEN THE CENTRAL COMMITTEES OF THE COMMUNIST PARTY OF CHINA AND THE COMMUNIST PARTY OF THE SOVIET UNION, Erişim tarihi: 15 Nisan 2016.
  9. ^ Muthiah Alagappa. Asian Security Practice: Material and Ideational Influences, (İngilizce) Stanford Universitesi Yayınları, 1998, s. 130. ISBN 0-8047-3348-1. Erişim tarihi: 11 Nisan 2016.
  10. ^ The Columbia Encyclopedia, Fifth Edition. Kolombiya Üniversitesi Yayınları, 1993. s. 696.
  11. ^ Dictionary of Historical Terms, Chris Cook, editor. Peter Bedrick Books: New York, 1983 s. 188.
  12. ^ Lankov, Andrei N., Crisis in North Korea: The Failure of De-Stalinisation, 1956, Honolulu, Hawaii University Press, 2004
  13. ^ Martin, M.A. Cambodia: A Shattered Society. University of California, 1994. s 204.
  14. ^ S. Frederick Starr. Xinjiang: China's Muslim Borderland, (İngilizce) s. 158., 2004 ISBN 0765613182. Erişim tarihi: 17 Nisan 2016.
  15. ^ Shichor, Y. The great wall of steel: military and strategy in Xinjiang, (İngilizce) 2004.
  16. ^ Kinsella, Warren. "Unholy Alliances", Lester Publishing, 1992.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]