Sovyetler Birliği Komünist Partisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Sovyetler Birliği Komünist Partisi
Коммунистическая партия Советского Сою́за
Kısaltma SBKP
Kurucu Vladimir İlyiç Lenin
Slogan(ları) Dünyanın bütün proleterleri, birleşin!
Kuruluş tarihi 1 Mart 1898
Kapanış tarihi 29 Ağustos 1991
Öncülü Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi
Ardılı Rusya Federasyonu Komünist Partisi
Merkez Moskova
Gazete(leri) Pravda
Öğrenci kolu Komsomol
Pioner
İdeoloji Komünizm
Marksizm-Leninizm
Siyasi pozisyon Aşırı sol
Uluslararası üyelik Komintern (1943'e kadar)
Kominform (1956'ya kadar)

Sovyetler Birliği Komünist Partisi, (Rusça: Коммунистическая партия Советского Союза/Kommunistiçeskaya Partiya Sovetskogo Soyuza, kısaltma: КПСС /KPSS) - Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin Bolşevik kanadınca kurulan ve 1917 Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'nden sonra 1991 yılına dek Sovyetler Birliği'ni yöneten parti. Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi olarak iktidara gelen parti 1918 yılında Komünist Parti adını almıştır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuruluş[değiştir | kaynağı değiştir]

Sovyetler Birliği'nin kurucusu Lenin.

1898 yılında Minsk'te kurulan Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi (RSDİP) bu partinin temelini oluşturur. Bu dönemde sürgünde bulunan Lenin 1900 yılında partinin yayın organı olarak çıkarılan İskra (Kıvılcım) gazetesinin başyazarlığını üstlenir.

1903 yılında önce Brüksel'de daha sonra Londra'da yapılan 2.Kongre’de partinin üyelik esasları, programı ve iktidar mücadelesinde izlenecek yol tartışılacaktır. Bu kongrede Lenin partinin demokratik merkeziyetçilikle yönetilmesini ve partinin iktidara parlamenter yoldan değil, devrimci mücadeleyle sahip olmasını savunmuştur. İktidara parlamenter yoldan gelinmesi gerektiğini savunan Martov'un yandaşları azınlıkta kalacak ve Menşevik adını alacaklardır. Lenin yandaşları ise çoğunluktakiler anlamına gelen Bolşevik adını alacaklardır. Lenin parlamenter mücadelenin işçileri oyalamaktan başka bir işe yaramayacağını savunmaktadır. Açılacak bir meclis Çarın meşruiyetini güçlendirecek, sözde demokratik hakların verildiği iddiasıyla yoksul halk kitlelerinin hiçbir talebi yerine getirilmeyecek, meclisteki burjuva ve aristokrat temsilcilerin sadece Çarın istekleri doğrultusunda hareket edeceğini belirtmektedir.

1905 olayları Lenin'i haklı çıkaracaktır. Lenin bu devrimin başarısızlığını halkın ayaklanmasına rağmen partinin bu isyana önderlik edememesine bağlayacaktır. Lenin bu tarihten itibaren 1917 yılına kadar hayatını Avrupa'nın farklı ülkelerinde sürgün olarak geçirirken, parti bu ülkelerde yapılan kongrelerde gittikçe bölünecek ve 1912 yılında Bolşevikler ve Menşevikler arasında kesin kopuş gerçekleşecektir. Bu tarihte Lenin Pravda (Gerçek)adlı gazeteyi Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi (Bolşevik)'in yayın organı olarak çıkaracaktır. Bu gazete daha sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin resmi yayın organı olacaktır.

1917 Şubat'ında Rusya'da devrim patlak verir. Hayat pahalılığına ve savaşa karşı sivillerin başlattığı ayaklanmaya birkaç gün içinde askerler de katılır. Subayların halkın üzerine ateş edilmesi yönünde verdiği emirlere askerler silahlarını subaylara çevirerek cevap verir. İsyan büyür ve Çar tahttan feragat ettiğini açıklar. İktidar geçici hükümete kalır.

Lenin İsviçre'den Petrograd'da bulunan Bolşeviklere yeni hükümete kesinlikle destek verilmemesi gerektiğini duyurmuştur. Nisan ayında zırhlı bir trenle Petrograd'a gelen Lenin, burada ünlü Nisan Tezlerini yayınlar. Bu tezlerde ikili iktidara son verilerek tüm iktidarın Sovyetlere verilmesi gerektiğini, Almanya'yla derhal barış yapılmasını, emperyalist savaş sırasında Rusya'da ve tüm Avrupa'da sosyal-demokratların çoğunun ulusalcı davranarak hükümetlerini savaş konusunda desteklemelerinden dolayı sosyal-demokrasinin önemini yitirdiğini, bu sebeple partinin adının Komünist Parti olarak değiştirilmesi gerektiğini savunmuştur. Bazılarının çekingenlikle karşıladığı tezler kabul edilmiştir.

Ekim Devrimi ve İktidar[değiştir | kaynağı değiştir]

25 Ekim (7 Kasım) 1917'de Bolşevikler iktidara geldi ve Lenin başkanlığında kurulan Halk Komiserleri Konseyi (hükümet) savaşan tüm ülkelere ilhaksız ve tazminatsız bir barış önerisiyle, toprağın yoksul köylülere dağıtılmasını öngören toprak kararnamesini kabul etti.

Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'yle iktidara gelen RSDİP (Bolşevik) Mart 1918'de Rusya Komünist Partisi (b) adını aldı. 29 Ekim 1918’de partinin gençlik yapılanması olan Komsomol örgütü kuruldu. Bu örgüt sosyalizmin inşaasında büyük rol oynamış ve zamanla partide yükselebilmek için gerekli bir teşkilatlanma konumuna gelmiştir.

Komünist Parti 1919 yılında III.Enternasyonal'in Moskova'da kurulmasına öncülük edecek ve devrim ideallerinin tüm dünyaya yayılması için mücadeleye başlayacaktır. III.Enternasyonal’e katılım kuralları parti tarafından belirlenecek ve uluslararası arenada Komünist Partilerin iktidara gelebilmek için uygulayacakları taktikte belirleyici rol oynayacaktır.

Lenin 1922 yılında ünlü vasiyetnamesini yazdırır. Bu vasiyetnamede parti ve devlet yönetimi hakkında çok önemli uyarılarda bulunur. Ölümünden sonra kimsenin yönetimi tek otorite olarak üstlenmemesini, demokratik kollektif bir idari yönetimin parti ve ülkenin gelişimi açısından daha doğru olduğunu belirtir. Vasiyetnamede ayrıca politbüro üyelerinin her biri hakkında olumlu ve olumsuz yargılarını ifade eder.

1922 yılında kurulan genel sekreterlik makamı önceleri pek bir işlevi yokken daha sonra partinin ve ülkenin yönetim organı haline gelecektir. Partinin ilk genel sekreteri Yosif Stalin 1927’den itibaren otoritesini arttıracak ve böylece Komünist Parti Genel Sekreterliği parti ve devletin en yüksek idari merkezi olacaktır.

Stalin Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Lenin'in 21 Ocak 1924'te ölümünden sonra partide iktidar mücadelesi başlar. Bu mücadelede ekonomik politikanın seyri tartışmaları belirleyici olur. Partinin sağ kanadını temsil eden Buharin 1921'de başlatılan ekonomik politika NEP 'in sürdürülmesi taraftarıdır. Sol kanatta Troçki buna karşı iken Stalin hakem rolü üstlenir. Ancak 1927'te Stalin iktidarını güçlendirir ve NEP'in görevini tamamladığını belirterek I. Beş Yıllık Planı ilan eder. Ülkenin ekonomik olarak hızla kalkınması Stalin 'i hem partide hem de ülkede öncü konumuna getirir.

1936 yılında kabul edilen anayasa parti adaylığı ve meclis vekilleri seçimi için ülkenin tüm vatandaşlarına oy hakkı tanır. Çünkü ülkede sosyalizm tam olarak yerleştiği için sömürücü sınıflar kalmamıştır. II ve III. Beş Yıllık Planların başarıları Stalin iktidarına güç katar. Ancak III. Beş Yıllık Plan savaş dolayısıyla kesintiye uğrar,Stalin iktidarı tehlikeye düşer.

II. Dünya Savaşı Sovyet devleti için sarsıcı bir etki yaratır. Ancak zafer partiye ve Stalin'e güveni arttırır. SSCB on beş cumhuriyetten oluşan bir devlet haline gelir. Komünist Parti Bulgaristan, Çekoslovakya, Macaristan, Polonya, Demokratik Almanya, Yugoslavya, Arnavutluk ve Romanya'da da Komünist Partilerin halk desteğiyle iktidara gelmesine destek olur.

Stalin sonrası değişimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ekim 1952'deki 19. Kongre'de partinin adı Sovyetler Birliği Komünist Partisi olarak değiştirilir. Bazı tarihçilere göre Stalin hayatının son dönemlerinde bazı politbüro üyelerine güvenmediği için ülkedeki istikrar açısından halefini belirlemekten çekinmemişti. Zhores Medvedev’e göre Stalin en çok Mihail Suslov’a güveniyor ve SBKP Genel Sekreterliği’ne onu varis tayin etmişti. Suslov 1946 yılında SBKP Merkez Komitesi Dış Politika Bölümü Başkanı olmuş, 17 Eylül 1947'de SBKP Merkez Komitesi Propaganda Bölümü Başkanlığı'na atanmıştı. Stalin'in güvendiği bir kişi olarak Moskova'ya transfer olan Suslov ölene kadar bu görevi sürdürmüştü. 1949-1950 arasında Komünist Parti resmi yayın organı Pravda'da baş editör olarak görev yapmıştı. Suslov partinin bir nevi ideoloğu, propaganda şefi ve uluslararası alanda sosyalizmin yayılmasında belirleyici bir role sahipti. Haziran 1950'de Yüksek Sovyet Başkanlığı'na seçildi.

Ancak Stalin 'in 5 Mart 1953'te ölümüyle Komünist Parti Genel Sekreterliği'ne Hruşçov getirilir. Aralık 1953’te Stalin’in yerine iktidara geçmeye çalışan ve Stalin döneminde NKVD şefi olarak tasfiyelerde önemli rol oynayan Lavrenti Beria idam edilir.

1950’lerin sonlarında Sovyetlerin uzay çağını başlatması, Küba gibi yeni sosyalist dostların kazanılması, SSCB'nin ve Komünist Parti'nin uluslararası alandaki etkisini güçlendirir. Ancak Hruşçov'un ülke içinde anti-komünist provokasyonlara taviz vermesi, Stalin'e yönelik ağır eleştirileri tepkiye yol açar.

Brejnev Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ekim 1964'te Hruşçov azledilir ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreterliği'ne Leonid Brejnev getirilir. Aleksey Kosigin hükümet başkanı, Mikoyan da Yüksek Sovyet Prezidyumu başkanı olur. Rus siyaset biliminde bu tarz yönetim troyka olarak ifade edilir. Ülke kollektif bir iktidar tarafından yönetilmektedir. Bu yönetim biçimi Lenin’in vasiyetinde belirttiği ve önerdiği partinin demokratik işleyişi ve ülkenin demokratik yönetimi açısından önemlidir. Ancak daha sonraları Brejnev iktidardaki otoritesini arttıracaktır.

SSCB 'de 18 yıllık Brejnev yönetimi ülkenin ekonomik açıdan dünyanın iki süper gücünden biri haline gelmesini, şehirleşmenin ve kültür seviyesinin artmasını, halkın gelir seviyesinin daha da iyileşmesini sağlayacaktır. SSCB barış için antlaşmalar imzalayacak ve kesinlikle olası bir savaşı başlatacak taraf olmayacağını ilan edecektir.

16 Haziran 1977'de Nikolay Podgorni'den alınan Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanlığı görevine de Brejnev getirilir. Brejnev artık hem parti genel sekreteri hem de prezidyum başkanı olarak ülkenin tek söz sahibidir.

1977 yılında Sovyetler Birliği’nin yeni anayasası kabul edilir. Anayasada işçi ve köylülerin sosyalist devletinden tüm halkın sosyalist devleti ifadesine geçilir. Artık ülkede burjuvazi ve sömürücü sınıflar yoktur. Sadece sanayide ve tarımda çalışanlar değil hizmet sektörü de dahil tüm halk emekçi sınıfı olarak kabul edilmektedir.

Gorbaçov ve çöküş[değiştir | kaynağı değiştir]

Brejnev'in 10 Kasım 1982'de ölümünden sonra genel sekreterlik makamına KGB şefi Yuri Andropov getirilir. Ancak Andropov'un Şubat 1984'te, yerine geçen Konstantin Çernenko'nun da Mart 1985'te ölümleri partide daha genç bir liderin seçilmesini gerekli kılar. Bu nedenle Mart 1985'te Mihail Gorbaçov'un iktidara getirilmesi SSCB'de hızlı değişimlerin yaşanmasına sebep olacaktır.

Gorbaçov iktidara geldikten sonra ilk olarak ülkede ekonomik ve siyasal alanda reformlar yapılmasını önerir. Partinin 1986'da toplanan XXVII. Kongresi'nde bu reformları içeren perestroyka (yeniden yapılanma) ve glastnost (açıklık) politikaları kabul edilir. Ancak ekonomik alandaki hızlı ve hatalı dönüşümler gerilemeyi, halkın gelir seviyesinde ve hayat şartlarında hızlı çöküşü beraberinde getirir. Gorbaçov'un 1987'de Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'nin 70. yıldönümünde Stalin ve Brejnev'e yönelik yaptığı ağır eleştiriler parti için tehlike yaratır. Bu dönemden itibaren parti üyesi olmayanların seçimlerde aday olabilmesi hakkı getirilmesi Milliyetler Sovyeti ve Yüksek Sovyet'e çok sayıda rejim düşmanının girmesini sağlar. Batı kaynaklı sivil toplum örgütleri ve bunlardan finanse edilen bazı basın organlarının ülkenin kurucusu Lenin'i bile hedef seçmesi halkta infial yaratır. Gorbaçov'un Doğu Avrupa'daki müttefiklerini batılı emperyalistlere bırakması SSCB'yi ekonomik açıdan daha da sarsar.

Partinin kapatılması ve KPRF'nin kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

1990'da partide ve yönetimde önemli değişiklikler yapılır. Gorbaçov SSCB devlet başkanı seçilir. 1991'de Komünist Parti'nin yönetici rolü kaldırılır. Haziran 1991'de ilk çok partili seçim yapılır.

Birlikten ayrılma yönünde bazı cumhuriyetlerde başlayan ayaklanmalara Gorbaçov yenilenmiş birlik çağrısıyla cevap verir. 17 Mart 1991’de Belarus, Ukrayna,Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan ve Moldova'da birlik lehine sonuçlanan referandumlar düzenlenir. Tüm bu cumhuriyetlerde halkın % 76’sı yenilenmiş birliğe evet demiştir. Kırgızistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ’nde ise bu oran % 88’dir.

Ancak Ağustos 1991'de KGB şefi ile bazı partililerin Gorbaçov'u devirmeye çalışması tüm bu birlik çabalarına zarar verir. Rejim düşmanı Yeltsin güç kazanır. Komünist Parti'nin iktidarına son verilir ve parti kapatılır. SSCB 25 Aralık 1991'de Kremlin'de Kızıl bayrağın indirilmesiyle tarihe karışır.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla kapatılan SBKP (Sovyetler Birliği Komünist Partisi)'nin yerine Komünist ideolojide birçok parti kurulur. Bunların en etkilisi 1993'te kurulan Rusya Federasyonu Komünist Partisi (KPRF)'dir. KPRF Rusya'da örgütlenmesi en iyi siyasi teşkilatlanmadır. Rusya'nın çok partili sisteme geçmesinin ardından yapılan 1995 ve 1999 yılındaki seçimlerde birinci olmuş, daha sonraki seçimlerde ise ikinci gelmiştir. Mecliste ana muhalefet partisi olarak görev yapmaktadır. Sovyetler Birliği Komünist Partisi Komsomol örgütünün halefi olan PCM adlı gençlik yapılaması vardır.1999 yılında yapılan seçimlerde tüm komünist partilerin toplam oy oranı %35-40'a ulaşmaktaydı. 2011 yılında ise meclise girebilen tek komünist parti olan KPRF, % 19 oy almıştır.