Doğu Türkistan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Günümüz Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi haritası. Kırmızı bölüm Çungarya, mavi bölüm Altışehir. Üst solda Xinjiang'ın Anakara Çin içerisindeki konumu gösterilmektedir.
Uygurca isim
Arap-Fars (K̡ona Yezik̡): شەرقىي تۈركىستان
Latin (Yengi Yezik̡): Sherqiy Türkistan
diğer yazımlar: 東土耳其斯坦
Çince isim
Gelenek: 東突厥斯坦
Basit: 东突厥斯坦
Pinyin: Dōng Tǔěrqísītǎn
Doğu Türkistan Bayrağı (Ay-Yultuzluq Kök Bayraq)

Doğu Türkistan (Uygurca: شەرقىي تۈركىستان Sherqiy Türkistan; Kazakça: شىعىستىق تۇركىستان Shyǵystyq Turkystan; Çince: 東突厥斯坦; pinyin: Dōng Tūjuésītǎn) Orta Asya'nın orta bölümünde yer alan büyük Türkistan'ın doğu kesimidir. "Doğu Türkistan" kavramının coğrafi kapsamı, farklı zamanlarda ve farklı belgelerde hep farklılık göstermiştir; kimi kaynaklara göre Tarım Havzası bölgesini – yani günümüz Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'nin güney ve batı kesimlerini – kimi kaynaklara göre Xinjiang'in tümünü kapsar.

"Türkistan" isminden türetilen "Doğu Türkistan" terimi, Tarım Havzası bölgesini coğrafi bir kavram olarak tanımlamak için 18. yüzyılın ortasında Batılı kaşifler ve coğrafyacılar tarafından kullanılmaya başladı. "Doğu Türkistan" kavramının 19. yüzyılın başlangıçlarında Rusyalı Sinologlar tarafından kullanılmasıyla bu terim ancak yaygınlaşmaya başladı. 1930larda Türk dilleri konuşan ve o dönemde Xinjiang'i yöneten Çinli hükümdarlara karşı çıkan Müslüman isyancılar, "Doğu Türkistan" kavramını kendi savaş narasını olarak atadılar, ve birbiri ardına iki farklı devlet kurdular: Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti ve Doğu Türkistan Cumhuriyeti. 20. yüzyılın sonuna doğru Ümmetçiler ve Pan-Türkistlerin etkisi altında Xinjiang'da tekrar ayrılıkçı eğilimler ortaya çıkmaya başladı. Bu ayrılıkçılar "Doğu Türkistan" terimini, Xinjiang'ın tümünü veya Xinjiang içerisinde kurmak istedikleri bağımsız devleti tanımlamak için kullanırlar, ancak Çinli yetkililer, bu terimin Xinjiang'a atıfta bulunmak için kullanılmasına karşı, ve bu kelimenin kullanımının Çin'in egemenliğine karşı bir provokasyon olduğuna inanırlar.

Terminoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

"Doğu Türkistan" teriminin kullanımı farklı politik sorunlarla yakından ilgilidir.[1] Orta Asya ve Xinjiang bölgelerindeki etnik çeşitlilik nedeniyle, birçok yerin ismi ve bu isimlerin coğrafi kapsamı tartışmalıdır, bu isimler de tarihi olarak bölgedeki toprakların el değişmesiyle kendileri de değişim geçirmiştir.[2]:v-vi Söz konusu bölgenin günümüzdeki resmi ismi "Xinjiang" (Çince: 新疆; pinyin: Xīnjiāng; Uygurca: شىنجاڭ / Shinjang; Kazakça: شىنجاڭ / Shynjang), ancak bağımsızlık yanlıları "Xinjiang" terimini reddeder.[1]

Ayrılıkçılar, "Doğu Türkistan" terimini Xinjiang'in tümüne[3][4] veya Xinjiang içerisinde kurmak istedikleri bağımsız devlete atfen kullanırlar.[5] Çince "Xinjiang" terimi, kelime anlamıyla "yeni sınır" anlamına gelir; "Doğu Türkistan" isminin kullanımını destekleyenler, "Xinjiang" ismini bu kelime anlamı nedeniyle fazla kibirli bulurlar. Çin çalışmaları dalında çalışan bazı uzmanlar, Xinjiang'ın Çin'in sözde "yeni" bir toprağı olduğu varsayımını önlemek için "Xinjiang" isminin eski bölge ismi "Xiyu" ("Batı Bölgeleri"; Çince: 西域; pinyin: Xīyù) olarak değiştirilmesini savunur, ancak diğer uzmanlar, Xinjiang'ın Çing Hanedanı için hakikaten yeni bir bölge olduğunu ve Çing Hanedanı'nın Xinjiang'a şu anki ismini verdiğini hatırlatarak şu anki ismin kullanılmasının devam edilmesini savunurlar.[6]

Bazı ayrılıkçılar ve bağımsızlık aktivistleri, Xinjiang'a veya Xinjiang'ın içerisinde kurmak istedikleri devlete atfen "Uyguristan" (Uygurca: اویغورستان; Çince: 維吾爾斯坦; pinyin: Wéiwú'ěrsītǎn) terimini kullanır,[1][7][8][9] ancak "Doğu Türkistan" veya "Uyguristan" terimlerinin arasında hangisinin kullanılması gerektiği sorunuyla ilgili henüz fikirbirliği yoktur.[10] "Uyguristan" terimi tarihi olarak günümüz Xinjiang'ın kuzeydoğusundaki vaha bölgelerine – özellikle Kumul ile Turpan yerleşimlerine – atfen kullanılırdı.[11] "Uyguristan" terimi, Uygurlar dışındaki tüm diğer etnik grupların hariç bırakılmasını ima eder,[12] ancak Xinjiang eski tarihinden beri birçok farklı ulus barındıran bir bölge olmuş; Uygurların dışında Xinjiang'da Hanlar, Moğollar, Kazaklar, Huiler ve çok sayıda diğer ulus yaşamaktadır. "Doğu Türkistan" bağımsızlık hareketinin katılımcıları yine çoğunlukla Güney Xinjianglı Uygurlardır; Kazaklar, Özbekler veya diğer Müslüman grupların katılımı nispeten az, ve Xinjiang'ın doğusundaki Uygurlar bile ancak nadiren bağımsızlık hareketine katılmaktadır.[7][13] Ayrılıkçılık duygusu en ağır oranda Uygur diasporasında mevcuttur,[1] ve bu diasporanın üyeleri kendi web sitelerinde ve literatürlerinde sık sık "Doğu Türkistan" ismini kullanırlar, böylece "web ayrılıkçılıkları" olarak da adlandırılmışlardır.[14]

"Çin Türkistanı" terimi eskiden "Doğu Türkistan" ile eşanlamlı olarak kullanılırdı,[15] ancak "Çin" kelimesini içermesi nedeniyle Uygur ayrılıkçılar tarafından, "Türkistan" kelimesini de içermesi nedeniyle Çinliler tarafından reddedilmektedir.[16]

Çin'de "Doğu Türkistan" (东突厥斯坦) terimi; Batı emperyalizmi, eski Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti ile Doğu Türkistan Cumhuriyeti devletleri ve günümüzde terör örgütü olarak tanınmış Türkistan İslam Partisi ile özdeşleştirilir. Çin Hükümeti; Türkistan İslam Partisi, Doğu Türkistan Kurtuluş Örgütü ve çok sayıda diğer farklı grubun işlettiği şiddet eylemlerini ayırt etmeden bütün bu grupları hepsi bir arada "Doğu Türkistan Terör Kuvvetleri" olarak adlandırır.[16] "Doğu Türkistan"ın tanımı tarih boyunca hep farklılık ve belirsizlik göstermiştir,[10] ancak hem doğa coğrafyası hem de insan coğrafyası açılarından hiç bir zaman günümüzde "Xinjiang" olarak bilinen bölgenin sınırlarıyla tam olarak eşit olmamıştır.[1] Bu nedenle Çin'in dış temsilcilikleri, "Doğu Türkistan" teriminin sırf politik bir kavram olduğunu ve hiç bir zaman tarihi veya coğrafi bir kavram oluşturmadığını vurgulayarak bu terimin yabancılar tarafından kullanılmasına karşı olduğunu ve bu kavramın Çin'in egemenliğine ihlal ettiğini dile getirmiştir.[6]

Uygur uzman Dolkun Kamberi'nin yazılarına göre, bir ortaçağ Uygur el yazmasında "Uygurların Ülkesi" anlamına gelen, "Uygur Έli" terimi bulunmuştur.[17]

Terimin tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Xinjiang'ın erken tarihindeki isimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. 1. yüzyılda Tarım Havzası'ndaki şehir devletleri.

Antik Çin'de Yumen Geçidi'nin batısındaki bölgeler "Xiyu" ("Batı Bölgeleri") olarak bilinirdi. "Xiyu" terimi özellikle Han Hanedanı'nın M.Ö. 60 senesinde Tarım Havzası'nda yönetmeye başladığı bölgeye atfen kullanılırdı. Han Hanedanı'ndan beri ardışık Çin hükümetleri, bu bölgede meydana çıkan ayrılıkçı hareketler ve yerel isyancılarla yüzleşmeye mecbur kalmıştır.[18] Tüm bunlara rağmen, Xinjiang Çin idaresi altında olmadığı dönemlerde bile özellikle Çin'in Zhongyuan bölgesi ile uzun zamandır yakın bağlar muhafaza etmiştir ve bu nedenle Orta Asya'daki bağımsız Türk devletlerinden farklılık göstermektedir.[16] Göktürkler (Çince: 突厥, antik Çin telaffuzu ile "Tutkyud", çağdaş Standart Çincede "Tūjué"), çeşitli Türk halklarını bir araya getirip büyük bir imparatorluk oluşturdular, ancak bu sonra Batı Göktürk ile Doğu Göktürk kağanlıkları olarak ikiye bölündü. Batı Göktürkler Xiyu bölgesini aldı, ancak Batı Göktürk Kağanlığı 7. yüzyılda Tang Hanedanı tarafından yenildi ve Xiyu bölgesi tekrar Çin yönetimine girdi. Antik tarihteki Batı Göktürkler ile Doğu Göktürklerin daha sonra ortaya çıkan "Batı Türkistan" ile "Doğu Türkistan" kavramlarıyla ilişkisi yoktur.[18][19]

16. yüzyılda Doğu Çağatay Hanlığı, Xinjiang'ın batı kısmını ve hemen etrafındaki alanları tamamen islamlaş ve türkleştirdi. Bu bölge Farsların arasında "Moğolistan" olarak bilinirdi. Aynı dönem boyunca Xinjiang'ın doğu kısmındaki Kara Del (Çince kaynaklarda "Hami Krallığı" 哈密國 Hāmìguó), Jimi (羁縻) sistemi çerçevesinde fiilen Ming Hanedanı'nın kontrolü altında olan bir wei suo (衛所) oluşturdu. 16. yüzyılın sonuna doğru, çeşitli Oyrat kabileleri Moğolistan Platosu'nun batısından çıkıp Altay Dağları'nı geçti ve Xiyu'ye göç etti, bunun sonrasında da Kazak bozkırına girdiler. 1640 yılında bu Oyratlar bir araya gelip Çungar Hanlığı'nı kurdular, sonra 1680 yılında Güney Xinjiang'daki Yarkent Hanlığı'nı yenip bu bölgeleri kendi yönetimleri altında bir araya getirdiler.[10][20] Ancak 1757 yılında Çungar Hanlığı, Çing Hanedanı tarafından yok edildi, ve Xiyu yine Çin Zhongyuan yönetimine girdi. İlk başta Çing memurları bu bölgeye atfen "Xiyu" ismini kullanmaya devam ettiler; Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki bölge için "Eski Çungar Toprakları" (准噶爾舊疆), "Çungar Toprağı" (准疆), "Çungar Kesimi" (准部) v.b. isimler, Tanrı Dağları'nın güneyi için ise "Müslüman Toprakları" (回疆 Huíjiāng), "Müslüman Kesimi" (回部 Huíbù) v.b. isimler kullanılırdı. Bununla eşzamanlı olarak günümüz Xinjiang'ın batı ve güney kısımlarını tanımlamak için "yeni Xiyu toprakları" (西域新疆 Xīyù xīnjiāng) gibi tanımlar kullanılmaya başladı, bu ancak henüz özel isim haline gelmemişti, zira "yeni topraklar" anlamına gelen "Xinjiang" ismi aynı zamanda Yünnan-Guizhou Platosu'nda yeniden Çin yönetimine giren toprakları tanımlamak için de kullanılıyordu, üstelik günümüz Xinjiang'ın doğusundaki Shaan-Gan Genel Valisi topraklarını tanımlamak için kullanılmıyordu.[21] Uygurların arasında ise yoğun olarak yaşadıkları Güney Xinjiang bölgesi "Altışehir" (آلتی شهر‎) olarak bilinirdi.[16] İmparator Qianlong'un hükmünün sonuna doğru ve özellikle İmparator Jiaqing'in hükmü sonrasında "Xinjiang," aşamalı olarak sabit bir yer ismi haline geldi; İç Çin (内地)'deki farklı eyalet (省)lerle eşit seviyede "Xinjiang"dan bahsedilmeye başlandı, ve günümüz Xinjiang'ın doğusu da en sonunda "Xinjiang" olarak bilinen yeni kavramın kapsamına girdi. General Zuo Zongtang'ın Dungan Ayaklanması'nı bastırması sonrasında Xinjiang, Çin'in resmi bir eyaleti olarak tanındı (新疆省), ve gitgide "Xiyu" isminin yerine "Xinjiang" ismi daha yaygın kullanıma girdi.[1][21]

"Doğu Türkistan" teriminin doğuşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Seyhun (Siri Derya) ile Ceyhun (Amu Derya)'nın konumlarını günümüzde var olan egemen devletlerin konumlarına göre gösteren harita. Bu iki deryanın arasındaki alan, tarihin belirli dönemlerinde kimi kaynaklarca "Türkistan" olarak biliniyordu.

"Doğu Türkistan" yer ismi "Türkistan" yer isminden türetilir ve geniş anlamda Türkistan bölgesinin doğu kesimini tanımlamak için kullanılır. "Türkistan" ismi Farsçadan gelir, "Türklerin oturduğu yer" anlamına gelir ve Orta Asya'da Türk dillerini konuşan çeşitli etnik grupların oturduğu bölgeyi tanımlamak için kullanılır.[22] "Türkistan" kavramının kapsadığı alan ardışık asırlarda ve Türklerin yaşadığı bölgelerin sürekli değişmesiyle kendisi de değişmiştir, ayrıca farklı zamanlarda ve terimin kullanıldığı farklı eserlerde hep değişiklik göstermiştir.[23] M.S. 563 yılı civarında Türkler, Seyhun nehir kıyısında Ak Hunları yendi,[22] sonra Mâverâünnehir bölgesine girdiler ve o dönemde İran'ı yöneten Sasani İmparatorluğu ile Ceyhun Nehri tarafından sınırlandılar.[24] "Türkistan" isminin henüz keşfedilmiş en erken kullanımı, 7. yüzyıla dayanan ve Soğd dilinde yazılmış bir yazılı eserde bulunmuştur.[25] Bu eserde "Türkistan" kelimesi, Seyhun ile Ceyhun nehirlerinin arasındaki küçük alana atfen kullanıldı.[26] 8. yüzyıl ve bunun sonrasında Arap coğrafyacılar, kendi eserlerinde "Türkistan" ismini kullanmaya devam ettiler,[27] ancak Araplar Sasani İmparatorluğu'nu yenip Orta Asya'yı feth ettikten sonra Türkler, Mâverâünnehir bölgesinden kuzeye ve doğuya geri çekilmeye mecbur kaldılar. Bu nedenle 9. ile 11. yüzyıl arasında Arap dilinde yazılmış coğrafya eserlerinde "Türkistan" kavramının kapsadığı alan kendisi de kuzeye ve doğuya doğru kaydı, iki nehrin arasındaki bölge ise söz konusu "Türkistan" alanından ihraç edildi.[22] İranlı coğrafyacı İbn Hurdazbih'nin Arap dilinde yazdığı "Yollar ve Ülkeler Kitabı" (Kitab-ül-Mesalik ve'l-Memalik)'nda yazdığına göre, "Türklerin toprakları arasındaki en büyüğü Dokuz Oğuzlarınkidir."[28]:34-35 Bu bağlamda atıfta bulunan "Türk toprakları," Seyhun Nehri'nin kuzeyindeki çayırlar ve hemen etrafındaki alanları kapsar.[23] 982 yılında tamamlanmış "Hudûd el-âlem" eseri, Mâverâünnehir bölgesini "Türkistan'ın giriş kapısı" olarak, Karluklar ile Oğuzlara ait alanları da "Türkistan" olarak nitelendirmiştir. 13. yüzyıla dayanan Fars eseri "Cihangir'in Tarihi" (Tarikh-i Jahangushay)'nde "Türkistan" tekrar Mâverâünnehir bölgesiyle eşanlamlı olarak kullanıldı.[23] Antik Çin kitaplarında "Türk" (突厥 Tūjué) tanımı sırf Türk soyundan gelen kabileleri tanımlamak için kullanılsa da, bahsi geçen Arap yazarlar, Türkleri vahalarda yerleşik Farsça konuşan halklardan ayırt etmek için "Türk" kelimesini Türkçe konuşan göçebe halkları tanımlamak için kullanırlardı.[16] Göktürklerin yeniligisi ve 13. yüzyılda Orta Asya'nın Moğollar tarafından istilasıyla "Türkistan", coğrafi bir kavram olarak etkisini kaybetti ve gitgide kullanımdan kalktı.[29] 18. yüzyılın ortasında Çing Hanedanı Xinjiang'ı birleştirdikten sonra, Pekin'de İmparator Qianlong'un hizmetinde çalışan iki Portekizli Hıristiyan rahip, harita tasarlamak için toprak araştırma göreviyle Xinjiang'a gönderildi. Bu araştırma kapsamında bulunan mekanlar, Fransız rahip Jean Joseph Marie Amiot (Çince ismiyle 錢德明 Qián Démíng)'in yayımladığı "Mémoires concernant l'histoire, les sciences et les arts des Chinois" ("Çinlilerin tarihi, bilimleri ve sanatları hakkında anılar") eserinde "Doğu" ile "Batı Türkistan" şeklinde bahsedildi; Tarım Havzası, Batılılar tarafından "Doğu Türkistan" olarak nitelendirilmeye başladı,[23] fakat 19. yüzyılın başından önce bu terim Batılıların arasında henüz yaygın kullanıma girmemişti. 1722 yılında Paris'te yayımlanan "Histoire De Timur-Bec" ("Timur'un Tarihi") eserinde Xinjiang bölgesi "Güney Türkistan" olarak tanımlandı.[30]

20. yüzyıl[değiştir | kaynağı değiştir]

Uyghur anti-China demonstration in Washington, D.C.
Uygurların Washington'daki protestoları

12 Kasım 1933 tarihinde ilan edilen Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti[31], 6 Şubat, 1934 yılında Ma Chnagying'in ordusu Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ordusunu imha etmiş ve yeni kurulan Cumhuriyeti yıkmıştır.

12 Kasım, 1944 yılında tekrar oluşan Doğu Türkistan Cumhuriyeti beş yıl sonra 20 Ekim, 1949 yılında tekrar yıkılmış ve Aralık 1949'da Çin Halk Kurtuluş Ordusu bölgeye girerek konuşlandırılmış ve Doğu Türkistan, Çin'e bağlanmıştır. Doğu Türkistan halkı da o zamandan beri Çin işgaline karşı direnmektedir.[32]

1953 yılında Türkiye 900'den fazla Doğu Türkistanlı Müslümanı Kaşmir ve Pakistan'dan kabul etmiştir.[33]

Çin devleti aldığı karar çerçevesinde Doğu Türkistan bölgesinde başörtüsü takan, burka giyen kadınların ve uzun sakallı olan erkeklerin toplu taşınmadan yararlanmasını yasaklamıştır. Karara göre kıyafetinde hilal ve yıldız sembolü olan herkes bu yasak kapsamında toplu taşımadan yararlanamayacaktır.[34]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f Starr, S. Frederick (2004). Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe. ss. 6-7,11,14. 
  2. ^ Humphrey, Caroline; Sneath, David (1999). The End of Nomadism? Society, State, and the Environment in Inner Asia. Duke University Press. 
  3. ^ Sheridan, Michael (2008-07-27). "Islamist bombers target Olympics". London: The Sunday Times. Erişim tarihi: 2011-02-05. The group may be allied with the East Turkestan Islamic Movement – designated a terrorist organisation by the US, China and several other countries – which seeks independence for the Muslim Uighur people of China's far west province of Xinjiang, which Uighur separatists call East Turkestan. 
  4. ^ Chung, Chien-peng (July–August 2002). "China's "War on Terror": September 11 and Uighur Separatism". Foreign Affairs. 2014-12-11 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 2019-06-07. Beijing now labels as terrorists those who are fighting for an independent state in the northwestern province of Xinjiang, which the separatists call "Eastern Turkestan." 
  5. ^ Wong, Edward (2010-07-09). "Chinese Separatists Tied to Norway Bomb Plot". The New York Times. Pekin. 2011-08-27 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 2011-02-05. Many Uighurs call Xinjiang their homeland, and some want an independent state there called East Turkestan. 
  6. ^ a b Rahman, Anwar (2005). Sinicization Beyond the Great Wall: China's Xinjiang Uighur Autonomous Region. Troubador Publishing Ltd. ss. 20–26. 
  7. ^ a b Van Wie Davis, Elizabeth (January 2008). "Uyghur Muslim Ethnic Separatism in Xinjiang, China". Asia-Pacific Center for Security Studies. 2009-06-17 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 2019-06-07. The desired outcome by groups that use violence is, broadly speaking, a separate Uyghur state, called either Uyghuristan or Eastern Turkistan, which lays claim to a large part of China.... The largest [Muslim] group, the Hui who have blended fairly well into Chinese society, regard some Uyghurs as unpatriotic separatists who give other Chinese Muslims a bad name.... China's official statement on "East Turkestan terrorists" published in January 2002 listed several groups allegedly responsible for violence  Birden fazla |arşivurl= ve |archive-url= kullanıldı (yardım); Birden fazla |arşivtarihi= ve |archive-date= kullanıldı (yardım)
  8. ^ Bovingdon, Gardner (2005). Autonomy in Xinjiang: Han nationalist imperatives and Uyghur discontent (PDF). Political Studies 15. Washington: East-West Center. s. 17. ISBN 1-932728-20-1. 2018-09-12 tarihinde kaynağından Arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2019-06-07. 
  9. ^ Shulsky, Abram N. (2000). Deterrence Theory and Chinese Behavior. RAND Corporation. s. 13. 
  10. ^ a b c Bellér-Hann, Ildikó (2008). "Place and People". Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers. ss. 35–38, 44–45.  Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Ildiko 2008" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
  11. ^ Gladney, Dru C. "The Ethnogenesis of the Uighur". Central Asian Survey. 9 (1). doi:10.1080/02634939008400687. 
  12. ^ Priniotakis, Manolis (2001-10-26). "China's Secret Separatists: Uyghuristan's Ever-Lengthening Path to Independence". The American Prospect. Erişim tarihi: 2011-02-05. 
  13. ^ Pan, Guang (2006). "East Turkestan Terrorism and the Terrorist Arc: China's Post-9/11 Anti-Terror Strategy" (PDF). China and Eurasia Forum Quarterly. Central Asia-Caucasus Institute and Silk Road Studies Program. 4 (2), s. 19–24. 2011-01-06 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  14. ^ Moneyhon, Matthew D. (October 2003). "Taming China's 'Wild West': Ethnic Conflict in Xinjiang" (PDF). Peace, Conflict, and Development, 5, s. 9, 17. 2011-01-03 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 2019-06-07. 
  15. ^ Herbertson, Fanny Dorothea (1903). Asia. Adam & Charles Black. s. xxxv. Sin-tsiang is made up of the Tarim basin or Chinese (Eastern) Turkestan and Zungaria. The former is a desert with marginal oases where rivers descend from the mountains. The chief centres are Yarkand and Kashgar. Zungaria is a relatively low and fertile steppe land, leading from the low-lands of Southern Siberia to the Mongolian plateau. 
  16. ^ a b c d e Millward, James A. (2007). Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press. ss. ix-x, 95. 
  17. ^ Dolkun Kamberi, "Uyghurs and Uyghur Identity" Sino-Platonic Papers, 150 (May, 2005).
  18. ^ a b Rumer, Eugene B.; Trenin, Dmitrii; Huasheng Zhao (2007). Central Asia: Views from Washington, Moscow, and Beijing. ss. 141–143. 
  19. ^ 李书群 (2018-12-04). "新疆从来都不是"东突厥斯坦"". 新疆生产建设兵团. Erişim tarihi: 2019-06-13. 
  20. ^ "厉声:历史上哈萨克汗国与中国睦邻关系的回顾". 中国人民大学清史研究所. 2016-11-14. 2018-01-03 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  21. ^ a b 齐清顺 (1993). ""新疆"的由来和发展". 新疆地方志, 2, s. 36-40. 
  22. ^ a b c 龚缨晏; 王永杰 (2012). ""突厥斯坦"与"东突厥斯坦"概念的演变". 社会科学战线, 1, s. 106-117. 
  23. ^ a b c d 潘志平 (2004). ""突厥斯坦"、"东突厥斯坦"与"维吾尔斯坦"". 西域研究, 3, s. 53-60. 
  24. ^ 王治来 (1997). "论说所谓"土耳其斯坦"". 中国边疆史地研究, 1, s. 87-91. 
  25. ^ Y. yoshida; T.moriyasu (1989). A Soghdian sale contract of a female slave. SIAL 4. s. 1-50. 
  26. ^ 纪大椿 (1993). "再不要将Turkestan译作"土耳其斯坦"了". 新疆地方志, 4, s. 42. 
  27. ^ "Notes Sur Le "Turkestan" De M. W. Barthold". 2018-07-22 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 2019-06-07. 
  28. ^ 伊本·胡尔达兹比赫 (1991-12-01). 道里邦国志. 北京: 中华书局. ISBN 9787101004830. 
  29. ^ "Origin of the "East Turkistan" Issue". State Council of the People's Republic of China. 2003-05-01. 2011-01-29 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 2011-02-05. 
  30. ^ 李特文斯基 (1982). "有关东突厥斯坦古代文化的研究". 亚非人民, 1. 
  31. ^ Osman Kubilay Gül. Doğu Türkistan'dan Türkiye'ye Hazin Bir Göç Hikayesi. Turkish Studies; Volume 2/1 Winter 2007, s.252-273. Tam metin
  32. ^ http://www.nytimes.com/2009/04/01/us/politics/01gitmo.html?hp
  33. ^ Erkin Alptekin, Doğu Türkistan'dan Hizmetimizin 40. Yıldönümü, Kayseri 1992, sayfa 17-22.
  34. ^ http://www.ntvmsnbc.com/id/25530259

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]