Moğolca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Moğolca
Telaffuz /mɔŋɢɔ̆ɮ xiɮ/
bölge Moğolistan ve Kuzey Çin
Etnik köken Moğollar
Konuşan sayısı 5,756,590.  (2005)[1]
Dil aileleri
Ural-Altay
Yazı sistemi Moğol alfabesi, Kiril alfabesi
Resmi durumu
Resmi dil  Moğolistan
Çin Halk Cumhuriyeti İç Moğolitan, Çin
Dil kodları
ISO 639-1 mn
ISO 639-2 mon
ISO 639-3 mon
Mongols-map.png
Moğolca konuşan nüfusun haritada gösterimi (kırmızı)

Moğolca (Moğol Alfabesi ile: Monggol kele.svg, {Mongγol kele}; Kiril Moğol Alfabesi: Монгол хэл, {Mongol Hel}), Moğolistan ve civardaki bazı özerk bölgelerde resmî olan Asya dilidir. Asya kıtasında konuşulan Ural-Altay dil ailesinden bir dil. Köken bakımından Türkçe ile aynı kökten gelmektedir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolcanın en eski metni Yesünke Taşı’dır. MS 1225 yılında Uygur yazısıyla yazılmıştır.[2] Onon-Neçinsk Nehri yakınında granit bir taş üzerine yazılan bu yazı beş satırdan oluşmaktadır. Bu yazılarda Cengiz Han’ın “Yisünge” adlı yeğeninden söz edilmiştir.

Cengiz Han devrinde bizzat Cengiz Han'ın halkının yazıya sahip olmasını sağlamak için Uygur Türklerinden önemli bahşıları başkentine çağırmış ve Moğolca için Uygur Alfabesini uyarlatmıştır.

Yakın zamana kadar Moğolcayı yazmak için Uygur alfabesi kullanılmaktayken günümüzde Moğolca, Moğol diline uyarlanmış bir Kiril alfabesi ile yazılmaktadır. Kadim Siyenpicenin günümüzdeki varisidir.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Худам монгол үсэг Галиг
başta ortada sonda Latin Kiril
Mg a initial.png 2mg ae medial.png 3mg ae final.png3mg ae2 final.png a А
Mg e initial.png e Э
Mg i initial.png 2mg i medial.png

Mongol i middle2.jpg

3mg iy final.png i, yi И,Й, Ы, Ь
Mg ou initial.png 2mg öü2 medial.PNG 3mg ouöü final.PNG o, u О, У
Mg öü initial.PNG 2mg öü1 medial.PNG2mg öü2 medial.PNG 3mg ouöü final.PNGMongol oe tail.jpg ö, ü Ө, Ү
Mg n initial.png 2mg n1 medial.png

2mg n2 medial.png

3mg ae final.png3mg n2 final.png n Н
2mg ng medial.png 3mg ng final.png ng Н, НГ
Mg b initial.png 3mg ouöü final.PNG 3mg b1 final.png3mg b2 final.png b Б, В
Mg p initial.png 2mg p medial.png 3mg p final.png p П
Mg q initial.png 2mg q medial.png 3mg q final.png q Х
Mg gh initial.png 2mg gh1 medial.png2mg q medial.png 3mg gh1 final.png 3mg q final.png γ Г
Mg g initial.png 2mg g medial.png k Х
3mg g final.png g Г
Mg m initial.png 2mg m medial.png 3mg m final.png m М
Mg l initial.png 2mg l medial.png 3mg l final.png l Л
Mg s initial.png 2mg s medial.png 3mg s final.png s С
Mg sh initial.png 2mg sh medial.png 3mg sh final.png š Ш
Mg td initial.png 2mg td2 medial.png2mg td1 medial.png 3mg td final.png t, d Т, Д
Mg c initial.png 2mg c medial.png č Ч, Ц
Mg j initial.png 2mg j medial.png j Ж, З
Mg y initial.png 2mg y medial.png 3mg iy final.png y -Й, Е*, Ё*, Ю*, Я*
Mg r initial.png 2mg r medial.png 3mg r final.png r Р
Mg w initial.png 2mg w medial.png v В
Mg f initial.png 2mg f medial.png 3mg f final.png f Ф
Mg k initial.png 2mg k medial.png 3mg k final.png К
Mg ts initial.png 2mg ts medial.png (c) (ц)
Mg z initial.png 2mg z medial.png (z) (з)
Mg h initial.png 2mg h medial.png (h) (г, х)
Mg zh initial.png (zh) (-,-)
Mg ri initial.png (ř) (-,-)
Mg ch initial.png (chi) (-,-)


Kiril Alfabesi
Kalmık
(1941–)
Moğolistan
(1941–)
Buryatya
(1939–)
Аа Аа Аа
Әә
Бб Бб Бб
Вв Вв Вв
Гг Гг Гг
Һһ
Дд Дд Дд
Ее Ее Ее
Ёё Ёё Ёё
Жж Жж Жж
Җҗ
Зз Зз Зз
Ии Ии Ии
Йй Йй Йй
Кк Кк Кк
Лл Лл Лл
Мм Мм Мм
Нн Нн Нн
Ңң
Оо Оо Оо
Өө Өө Өө
Пп Пп Пп
Рр Рр Рр
Сс Сс Сс
Тт Тт Тт
Уу Уу Уу
Үү Үү Үү
Фф Фф Фф
Хх Хх Хх
Һһ
Цц Цц Цц
Чч Чч Чч
Шш Шш Шш
Щщ Щщ Щщ
ъ ъ
Ыы Ыы Ы
ь ь ь
Ээ Ээ Ээ
Юю Юю Юю
Яя Яя Яя
38 үсэг 35 үсэг 36 үсэг

Harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

(Buryat, Kalmuk, Moğol alfabeleri birlikte değerlendirildiğinde:)

  • Ə: Moğolcada ayrıca Azerice’de, Tatarca’da, Gagavuzca’da ve Türkmence’de kullanılır. Kısa, kapalı, gırtlaktan gelen ve sert bir E harfidir. Normal E harfine göre daha kısa ve serttir. Ayrıca A ve E arası bir ses olarak öngörülür (Æ). Ses ve harf karşılığı olarak Arapça’da ve Almanca’da da bulunur. Türkçede normal e sesinden tam olarak ayırt edilebilmesi günümüzde çok zordur. Azerice’de yoğun olarak kullanılır. İnce bir harf olduğu halde kalın uyumludur. Bu harfi içeren sözcüklerin aslında Büyük Ünlü Uyumuna uymadığı hâlde kulağı tırmalamıyor olması bu nedenledir. Örneğin: İncä/İncə. Türkçe’de Selçuk ismi diğer Türk dillerinde “Sälçuk / Səlcuk” olarak, Akçe sözcüğü ise “Akçä / Akçə” olarak yazılır. Ə harfi kimi latin alfabelerinde, özellikle el yazılarında Эə biçiminde de kullanılır.
  • Ц: Türkçe’de bulunmayan sert bir T harfidir. TS (ʦ: T+S) olarak da seslendirilir. Moğolca’da ve Rusça’da, Slav dillerinde, ayrıca Kiril alfabesini kullanan pek çok dilde Ç harfinin türevi olan bir sestir (Latin Ț). Gagavuzca’da ve diğer Türk dillerinde Slav kökenli kelimelerde yer alır. Ancak öz Moğolca sözcüklerde de sık sık kullanılır. Örneğin: Moğolcadaki Ţag sözcüğü (Çağ, “Tsag” okunur), Ţeţeg (Çiçek, “Tsetseg” gibi okunur).
  • Ң: Moğolcada ayrıca Tatarca’da, Türkmence’de kullanılır. (Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki harfi ile karıştırılmamalıdır.) Gırtlaktan çıkarılan N ve G karışımı bir sestir (Ň veya Ñ). Uniform Türk Alfabesi'nde Ņ ile gösterilir. Bazen de NG/NĞ olarak öngörülür. Pek çok ağızda N veya Ğ sesine dönüşmüştür. Osmanlıca’daki üç noktalı Kaf-ı Nûni (ڭ) harfinin karşılığıdır. Örneğin: İç Anadolu’da, özellikle Sivas yöresinde Saňa, Baňa, Deňiz sözcükleri. Pek çok kaynakta Tengri veya Tengiz olarak yazılan sözcükler aslında Teñri ve Teñiz şeklinde okunur.
  • X: Moğolcada ayrıca Tatarca’da Azerice’de ve pek çok dilde yer alan bir harf ve sestir. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir. Arapçadaki Hı (خ) harfidir. Azericenin resmi harflerinden birisidir. İç ve Doğu Anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. Örneğin: Baxmax (Bakmak) fiilinin okunuşu Baḥmaḥ şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. Çaxmax (Çaḥmaḥ; Çakmak), Yanmax (Yanmaḥ; Yanmak)… Bu sesin Türkçedeki kullanımında çoğu zaman birbirlerine çok yakın kaynaklardan çıkan Arapçadaki Ha (ح) harfi ile olan farkı ortadan kalkmıştır.
  • Е: Türkçede günümüzde kullanılmayan İ-E arasında seslendirilen bir harftir (Latin Ë). (Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki E harfi ile karıştırılmamalıdır, çünkü arada belirsiz de olsa bir ses farklılığı vardır.) Bu ses Rusçada bulunur (Ukraynaca Kiril: Є) ve bu dilde sıklıkla kullanılır. Bu harfe İe (Ye) adı verilir ve çevirilerde bu ses değereri ile gösterilir, ancak bu kesinlikle doğru bir yaklaşım değildir. Çünkü bu harf arda arda gelen İ ve E seslerini ifade etmez. Tamamen İ-E arası farklı bir sestir. Anadolu Türkçesinde ise gerçekte mevcut olan ancak ölü bir ses olduğu bile söylenebilir. Rusçada ise yoğun olarak kullanılan ve açık olarak işitilen bir harftir. Ancak Türkçedeki gibi kaynaşan harflerin arasında değil, herhangi bir koşula bağlı olmadan ortaya çıkan ve Ruslar tarafından diğer seslerden rahtalıkla ayırt edilebilen belirgin bir sestir. Bu sese Türkçede verilebilecek başka bir örnek ise El (organ) ve Ël (yurt) sözcüklerinin arasındaki farktır. Ël sözcüğü zamanla "İl" biçimine dönüşmüştür. Türkmenëli, Kırklarëli, Tuncëli...

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Moğolca". http://www.ethnologue.com/language/mon. 
  2. ^ Garudi. 2002. Dumdadu üy-e-yin mongγul kelen-ü bütüče-yin kelberi-yin sudulul. Kökeqota: ÖMAKQ (Moğolca)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Janhunen, Juha A. 2012: Mongolian. (London Oriental and African Language Library, 19.) Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. ISSN 1382-3485. ISBN 978-90-272-3820-7
  • Ákos Bertalan. 2005. On the problem of the subject markers of the Mongolian language. In Wú Xīnyīng, Chén Gānglóng (eds.), Miànxiàng xīn shìjìde ménggǔxué [The Mongolian studies in the new century : review and prospect]. Běijīng: Mínzú Chūbǎnshè. 334–343. ISBN 7-105-07208-3.
  • Karlsson, Anastasia Mukhanova. 2005. Rhythm and intonation in Halh Mongolian. Ph.D. Thesis. Lund: Lund University. Series: Travaux de l'Institut de Linguistique de Lund; 46. Lund: Lund University. ISBN 91-974116-9-8.