Alevilik

Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz. Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

İslam İnançlar Allah Allah'ın varlığı ve birliği Melekler Kutsal kitaplar Muhammed bin Abdullah ve diğer İslam peygamberleri Ahiret Kader Temel ibadetler Şehadet etmek Namaz kılmak Zekât vermek Oruç tutmak Hacca gitmek Özel günler Ramazan Bayramı Kurban Bayramı Metin ve tüzeler Kur'an Sünnet · Hadis Fıkıh · Şeriat · Kelam Tasavvuf Tarih ve kişiler İslam'ın zaman dizini Ehli Beyt · Sahabe Sünnilik · Şiilik · Haricîlik Dört Halife · On İki İmam Kültür ve toplum Abdest · Bayramlar · Bilim Camiler · Felsefe · Fitre Kurban · Mezhepler Nüfus · Sadaka · Sanat Takvim · Tarikatlar Diğer İbrahimî dinler Musevilik · Hristiyanlık İslam Portalı

Alevîlik, (Arapça: عَلَوِیُّون‎) Türkiye’de Sünnilik’ten sonra en fazla mensubu olan ikinci İslâmî inanıştır. Alevîlerde, Muhammed bin Abdullah’ın son peygamber olduğu, Ali’nin ise Velî'liği (imamlığı) esastır. Sünnilikteki Allah-Muhammed tamamlamasından farklı olarak Hak-Muhammed-Ali ile tamamlanan ve Ehl-i Beyt, On iki İmamları esas alan bir inançtır. Alevîlik içinde çeşitli tarikatlar bulunur. Bunlardan en tanınmışı Anadolu kaynaklı olan Bektaşîliktir. Bektaşîlik, Alevîlik içinde bir tarikât olması nedeniyle Alevîliğin bütününü tanımlamaz. Günümüzde bazı Alevîler inançlarını sadece insaniyet ve sevgi bazlı bir felsefe olarak kabul etmekte ve inançlarının doğrudan bir dinle alakalı olmadığını ifade etmektedir.

İran'dan 19. yüzyıla ait temsili bir Ali çizimi.

İnanç

Temel inanç

Alevîlik, Allah-Muhammed-Ali üçlemesi ve Ehl-i Beyt, Oniki İmamları önemseyen Şiiliğin Onikicilik mezhebi ile ortak noktalara sahip bir yoldur.^{[kaynak belirtilmeli]} Alevîlikte incelenmesi gereken asıl inanç Vahdet-i Vücud veya Varlık birliği'dir. Ayrıca, tanrının insan dâhil evrendeki her şeyin içinde olduğu inancı da vardır. (Kamusaltanrıcılık)

Alevîlik Tanrı korkusu yerine sevgisini benimseyen, Kur'an-ı Kerîm'in şeklini değil özünü kabul ettiklerini belirten (Bâtınîlik), amacı ruhsal olgunlaşma (Seyr-ü süluk) olan bir tasavvuf yoludur.^{[kaynak belirtilmeli]} Özünü insan sevgisinde bulan, Tanrı’nın insanda tecelli ettiğine ve zerresinden oluştuğuna, onun için de insanın ölümsüzlüğüne inanan, ibadetlerinde kadın erkek ayrımı yapmadan, kendi öz diliyle, musikisiyle, semahıyla inancını icra etme biçimine denir.^{[kaynak belirtilmeli]}

Yaşamın amacını insanın ham ervahlıktan çıkarak, insan-ı kâmil olup, özüne dönmek olarak tanımlamaktadır.^{[kaynak belirtilmeli]}Mürşid, Pîr ve Rehber huzurunda ikrar verilerek Dört Kapı Kırk Makam aşamasından geçilir. Alevî ibâdetinin uygulandığı mekân Cemevi-Pîrevidir.

Tarihsel gelişimi

Anadolu'nun Müslümanlaşması sürecinde önemli izler bırakan Hoca Ahmed Yesevi, Ebu'l Vefâ, Ahi Evran, Hacı Bektaş-ı Veli, Taptuk Emre, Yunus Emre, Abdal Musa gibi önemli dînî şahsiyetlerle birlikte, Şah İsmail (Hatai) ve Hubyar Sultan'ı da önemser. Şah İsmail'in Alevîlik inancının yayılmasında büyük etkisi olmuştur. Alevîlik inancının, Anadolu’ya gelen Hazret-i Pîr sayesinde ve ozanların nefesleriyle hayat bulduğuna inanılmaktadır.

Dört Kapı Kırk Makam İnancı

Ali bin Ebu Talib betimlemesi. Alevî İslâm inancında Ali’nin çok özel bir yeri vardır ve Alevî-Şiî amentüsünde bulunan imâmet anlayışına göre Muhammed öldüğünde yerine imam olması gereken kişi Ali'dir ve imâmet Ali bin Ebu Talib’in soyundan devam eder.

Dört Kapı Kırk Makam şeklindeki kâmil insan olma ilkelerini Hacı Bektâş-ı Velî’nin tespit ettiğine inanılır. Hacı Bektaş, "Kul Tanrı’ya kırk makamda erer, ulaşır, dost olur" demiştir. ^{[kaynak belirtilmeli]}

Alevîlik’te ve Şiîlik’te önemli bir yere sahip olan Ali'nin Zülfikar isimli kılıcın temsîlî bir resmi.

Dört Kapı şunlardır:

• Şeriat Kapısı,
• Tarikat Kapısı,
• Marifet Kapısı,
• Hakikat Kapısı.

Her kapının on makâmı vardır.

Şeriat Kapısının makamları: İman etmek, İlim öğrenmek, İbâdet etmek, Haramdan uzaklaşmak, Ailesine faydalı olmak, Çevreye zarar vermemek, Peygamberin emirlerine uymak, Şefkatli olmak, Temiz olmak ve Yaramaz işlerden sakınmak.

Tarikat Kapısının makamları: Tövbe etmek, Mürşidin ögütlerine uymak, Temiz giyinmek, İyilik yolunda savaşmak, Hizmet etmeyi sevmek, Haksızlıktan korkmak, Ümitsizliğe düşmemek, İbret almak, Nîmet dağıtmak, Özünü fakir görmek

Marifet Kapısının makamları: Edepli olmak, Bencillik, kin ve garezden uzak olmak, Perhizkârlık, Sabır ve kanaat, Haya, Cömertlik, İlim, Hoşgörü, Özünü bilmek, Âriflik.

Hakikat Kapısının makamları: Alçakgönüllü olmak, Kimsenin ayıbını görmemek, Yapabileceğin hiçbir iyiliği esirgememek, Allah’ın her yarattığını sevmek, Tüm insanları bir görmek, Birliğe yönelmek ve yöneltmek, Gerçeği gizlememek, Mânâyı bilmek, Tanrısal sırrı öğrenmek ve Tanrısal varlığa ulaşmak.

Alevîlikte İbâdet

İslâm ALEVÎLİK

Alevîlikte Önderler Muhammed bin Abdullah • Hatice Fatıma Zehra • Ali bin Ebu Talib Hasan bin Ali • Hüseyin bin Ali Ehli Beyt • 14 Masum-u Pak 17 Kemerbest • 40 Erenler On İki İmam 1. Ali • 2. Hasan • 3. Hüseyin 4. Zeynel Abidin • 5. Muhammed el-Bakır 6. Cafer-i Sadık • 7. Musa el-Kâzım 8. Ali er-Rıza • 9. Muhammed el-Takî 10. Ali el-Nakî • 11. Hasan el-Askeri 12. Muhammed Mehdi Alevîlikte etkin kişiler Veysel Karani • Salmân-ı Fârisî Câbir bin Hayyan • Zünnun-ı Mısri Bayezid-î Bistamî • El-Hallac • Ebu'l Vefâ Yusuf Hemedani • Abdülkâdir Geylânî Hoca Ahmet Yesevi • Ahmed Er Rufai Kutb'ûd-Dîn Haydar • Muhyiddin İbn Arabi Ahi Evran • Hacı Bektaş-ı Veli Mevlâna Celâleddîn • Hacı Bayram-ı Veli Sadreddin Konevî • Tac'ed-Dîn Zahid Gilani Baba İlyas • Sarı Saltuk Baba • Barak Baba Taptuk Emre • Yunus Emre • Âşık Paşa Safiyüddin İshak • Karaca Ahmet Abdal Musa • Sadreddin Musa Şah Ni'metullah-i Velî (Nûr'ed-Dîn Kirmanî) Nesimi • Şeyh Cüneyt • Şeyh Haydar • Hatai Kaygusuz Abdal • Balım Sultan • Gül Baba Pir Sultan Abdal • Fuzûlî • Kul Himmet Virani • Yedi Ulu Ozan • Nurbakşî • Galibî Alevî tarih Emevîler • Ebû Müslim El-Horasanî Babek Ayaklanması • Babek Hürremi Abbâsîler • Alavîler • Fatımîler • İlhanlılar Baba İshak ayaklanması • Baba İshak Şah Kulu Baba Tekeli isyanı • Şah Kulu Çaldıran Savaşı • Yavuz Sultan Selim Baba Zünnun İsyanı • Baba Zünnun Kalender Çelebi İsyanı • Kalender Çelebi Celâlî ayaklanmaları • Şeyh Celâl Abaza Mehmed Paşa • Kuyucu Murat Paşa Safevîler • Avşarlar • Kaçarlar 1830 Yezidi İsyanı Koçgiri İsyanı • Nuri Dersimi Dersim ayaklanmaları • Seyit Rıza Dersim katliamı • Maraş katliamı Çorum katliamı • Sivas katliamı Alevî inanç Allah • Hak-Muhammed-Ali İslam peygamberleri • Kur'an-ı Kerîm Buyruklar • Dört Kapı Kırk Makam Şeriat • Tarikat • Hakikat • Marifet Tâkıyye • Tevella • Teberra • Nûr Vahdet-i Vücud • Keşf • Nefis • İhsan Alevî ibadet Cem • Cemevi • Dua • Semah Oruç • Zekât • Kurban • Adak • Mevlit Keramet • Ziyaret • Müsahiplik • Düşkünlük Alevî dini günler Mevlut Kandili • Regaip Kandili Miraç Kandili • Berat Kandili Kadir Gecesi • Şeker Bayramı Kurban Bayramı • Aşure Günü • Nevruz Hıdırellez • Hıdır Orucu • Muharrem Orucu 26-28 Ramazan / Kadir Orucu Masum-u Pak Orucu • Gadir Hum Bayramı Hacı Bektaş-ı Veli Anma Törenleri Abdal Musa Anma Törenleri Alevî tarikat TASAVVUFÎ ALEVÎ TARİKAT KÖKENLERİ A) İslâmî-Sufi/Tasavvufî Kökenliler 1) Alavîler Horasan Melametîliği Kalenderîlik Haydarîlik Nakşibendiye Mevlevîlik Yesevilik Bektaşîlik Ahilik 2) Kadiriye Nimetullahîlik Nurbakşîlik Rufailik Galibilik 3) Zahidiyye Halvetiyye Bayramiyye Halvetiye Safeviyye Kızılbaşlar Çepniler Tahtacılar B) Hürremîyye (Kızıl-Giyinenler) 1) Celâlîyye 2) Vefâîyye Babailer Baba İlyasçılar Baba İshakçılar Barak Babacılar Hurûfîyye (Dîn) Dedebabalık Alicilik Harabatîlik Nûktâvîlik C) Nusayrîyye (Arap Aleviliği) (Din) 1) Haydariyye 2) Şemsiyye / Şimaliyye 3) Kameriyye / Kilaziyye 4) Gaybiyye D) Yazdânizm (Kürt Alevîliği) 1) Yâresân (Yarsanizm) 2) Yezidi (Ezidilik) (Dîn) 3) Çınarcılık (Işık Alevîliği) (Dîn) Hizipler Sünnilik • Şiilik Diğer etkileşim grupları Melâmîlik • Kalenderîlik • Yesevîlik • Kadirilik Rufailik • Haydarîlik Mevlevîlik Halvetiyye • Ekberilik • Bayramiye Bektaşîlik • Âhiler • Nimetullahîlik • Halvetiye Çepniler • Tahtacılar • Galibilik • Nurbakşîlik Vefâîlik • Bâbâîlik • İsmailîlik • Nizarîlik Safeviyye • Kızılbaşlar • Celâlîlik • Hurufîlik Dedebabalık • Alicilik • Harabatîlik Nusayrîlik • Dürzîlik • Babilik • Bahailik Yarsanizm • Ezidilik • Zerdüşt Mazdaizm • Zurvanizm • Mazdekçilik Işıkçılık • Luvi mitolojisi Mani dini • Sâbiîlik • Gnostisizm • Şamanizm Şaman • Tengricilik • Panenteizm • Nebatiler

Alevîler, Muhammed bin Abdullah’ın son Peygamber olduğuna, Ali bin Ebu Talib’nin ise Veliliğine (ya da İmamlığına) inanırlar. Alevîleri, ibâdetlerini cem evinde yaparlar. Kadir Gecesi'ni bağlayan günlerde üç gün ve Muharrem ayında ise 12 gün oruç tutarlar. Muharrem'den sonra da üç gün Hızır Orucu tutarlar. Muharrem orucundan evvel üç gün Masumu Paklar orucunu tutarlar.^{[kaynak belirtilmeli]}

Alevîler kendi içinde bir çeşit hiyerarşi oluşturmuştur. Örneğin "yol"a gönül vermiş olana "talip" denir. Kişi, yolun kurallarını yerine getirip bilgi düzeyini arttırdıkça yükselir. Alevîlik’te "Yol" denen deyimin temelini "Dört Kapı Kırk Makam" anlayışı oluşturmaktadır. Bunlar sırasıyla Şeriât, Tarikât, Marifet ve Hakikât kapılarıdır. Bu kapıların hepsinin "alt bölüm" olarak niteleyebileceğimiz On'ar tane makamı vardır. Bütün kapı ve makamların kendi içinde bir anlamı bulunmaktadır. Şeriat kapısı, özetle doğru inanç ve doğru yaşam tarzıdır ve toplumdaki her bireyin inanç ve yaşam kurallarını düzenler. Tarikat Kapısı ise tarikâta hizmet etmek, Alevîliğin kurallarına özen göstermektir. Marifet Kapısı ise bir nev'î kendisi için kuralları aşıp başkaları için de birşeyler yapabilmek, fedakar olabilmektir. Hakikat Kapısı, bütün dünyevi kaygıları aşıp kişinin Tanrı ile arasındaki sırra nail olması demektir.^{[kaynak belirtilmeli]}

Cem

Cem toplu halde ettikleri ibadetin adıdır. Kavram olarak Cem Arapça bir kelime olup toplanma, birikme, bir araya gelme manasına gelmektedir. Alevîlerde cemde bulunan bir kişi başka bir kişiye dargınsa, bu iki kişinin dargınlıkları giderilmeden, barışmaları sağlanmadan ceme başlanmaz. Alevîlerin toplu anlamda temel ibâdeti olan Cem, bir Dede'nin gözetiminde, önderliğinde yerine getirilir.

Cemevi

Alevîlerin ibâdet ettiği yere “toplanma” anlamında “cemevi” denir; bir olma, bütünleşme yeri, Yaratan’la bir olma, bütünleşme anlamındadır. Cem herhangi bir yerde yapılabilir. Evde ya da temiz olan her yerde yapılabilir. Önemli olan Allah'a sığınmak ve ibadet etmektir. Cemevi ise sadece ibâdet amaçlı kullanılmıyor, Cemevleri, salt tapınma maksadı ile kullanılmamış ve kullanılmamaktadır. Alevî topluluğunun tapınma gereksinimi dışında toplumsal, bireysel sorunların çözüme kavuşturulduğu bir meclis işlevi de görmüş ve görmektedir

Duaz ve deyiş

Duaz, Duazdeh’in kısaltılmış halidir. Duazdeh Farsça olup oniki (12) anlamına gelmektedir.

Duaz, cem âyinlerinde söylenen ve Oniki İmamlar'ın adlarının geçtiği deyişlerdir. Bazen dua olarak da nitelendirilirler. Bu deyişlerde ayrıca Oniki İmamlar'ın yanı sıra başta Peygamber Muhammed ve Hacı Bektaş-ı Veli olmak üzere Alevî ulularının adları geçmektedir.

Alevîlik ve Alevîler hakkında biraz bilgi sahibi olan kişiler için duazın, nefesin, türkünün, deyişin farklı anlamlara sahiptir. Fakat günümüz gerçekliği doğrultusunda genel bir tanım olması ve bu tanımın yaygınlaşıp kabul görmesi için Deyiş tanımı en uygun olanıdır. Deyiş Alevîliği çağrıştıran her melodinin adıdır. Türkü, nefes, duaz bunlar da alt adlardır. Alevîlikte Duaz ve Deyişlerin ibâdet dili Türkçe'dir.

Mersiye

Mersiye, bir edebiyat terimidir. Dîvân edebiyatında ölen bir kimsenin yiğitliğini, cömertliğini, iyiliğini, yaptıklarını övmek ve ölümünden duyulan acıyı dile getirmek için yazılan şiir türüne mersiye adı verilir. Kutsal günlerde, ölüm törenlerinde mersiye okuyan kişiye de mersiyehan denir. Mersiyeler genellikle mesnevi ve terkib-i bent nazım biçimlerinde yazılmıştır. Ünlü divan şairi Baki’nin Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üstüne yazdığı Kanûni Mersiyesi, bu türün önde gelen örneklerindendir. ^{[kaynak belirtilmeli]} Sekiz beyitten oluşur. Arapça ve Farsça kelimeler çok olduğundan dili ağırdır. Aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

Semah

Semah, Cemlerde deyişler eşliğinde yapılan dinsel törenin adıdır. Ulu Hünkâr Hacı Bektaş-ı Veli bu konuda şöyle söyler: "Semah, ariflerin aleti, muhiplerin ibâdeti, taliplerin maksududur. Bizim Semahımız oyuncak değil, ilâhî bir sırdır. Bir kimse ki Semahı oyuncak sayar o cahildir". Semahın kaynağı Kırklar meclisine dayanır. Bu meclise gelen Hazreti Muhammed’e Salmân-ı Fârisî tarafından bir üzüm tanesi verilir ve Salmân-ı Fârisî kendisinden bunu paylaştırmasını ister. Peygamber Muhammed, Cebrail’in getirdiği tabakta bu üzüm tanesini sıkar. Bunu içen Kırklar "Ya Allah" deyip Semah dönmeye başlarlar.^{[kaynak belirtilmeli]}

Geçmişte sadece Cemlerde dönülen semahlar, günümüzde özüne aykırı düşmedikçe izleyiciler önünde de icra edilmektedir. Günümüzde en özgün semah Hubyarlılarca icra edilmektedir.

Alevilikte Kutsal Günler ve Anma Günleri

Kutsal Günler

• 11/12 Rebiülevvel: Mevlut Kandili (İslâm Peygamberi Hazreti Muhammed'in Hicri takvime göre doğum günü)
• Hicri Recep ayının ilk Cuma Gecesi: Regaip Kandili
• 26/27 Recep Gecesi: Miraç Kandili
• 14/15 Şaban Gecesi: Berat Kandili
• 26-28 Ramazan: Kadir Gecesi'ni bağlayan Üç Gün Orucu
• 1 - 3 Şevval: Şeker Bayramı
• 10-14 Zilhicce: Kurban Bayramı
• 28-30 Zilhicce: Mâsûm-u Pâk Orucu
• 1 -12 Muharrem: Muharrem Orucu / Mâtem Orucu
• 10 Muharrem: Aşûre Günü - Hüseyin bin Ali’in katledilmesi. (Kerbela Olayı)

Daha çok bilgi için: Kerbela Savaşı

• Ocak-Şubat (yöre farkları): Hızır Orucu
• 21 Mart: Nevrûz / Nevrûz-î Sultân: Ali bin Ebu Talib’nin doğum günü ve imâmetin ilanı (Gâdir-î Hum)
• 5 - 6 Mayıs: Hıdırellez

Anma Günleri

• Ramazan ayının 21. günü^{[kaynak belirtilmeli]} (Ali'nin vefatı)
• 6 - 7 Haziran: Abdal Musa anma törenleri^{[kaynak belirtilmeli]}
• 16-18 Ağustos: Hacı Bektaş-ı Veli anma törenleri^{[kaynak belirtilmeli]}

Nüfus dağılımı

Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz. Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

Türkiye'deki Aleviler - koyu kırmızı renkli bölgeler Arap Alevi yerleşimlerini gösteriyor. (Hatay-Adana-Mersin yörelerinde)

Türkiye’de en çok Alevi köyü yaklaşık 534 ile Sivas ilindendir. Ardından da, Erzincan, Tokat, Çorum, Malatya, Kahramanmaraş, Hatay, Tunceli, Amasya, Yozgat, Adıyaman, Bingöl, Erzurum, Balıkesir, Kars, Manisa, Aydın, Adana, Mersin, Ordu illeri gelmektedir. Anadolu dışında ise Rumeli, Balkanlar, batı İran ve Kuzey Irak'taki Yârsân, Kakai ve Ehli Hak gibi isimlerle bilinen benzer gruplar bulunmaktadır. Bugün İran'ın doğusunda Horasan'da küçük bir Alevi topluluğu vardır. Genelde daha dağlık merkezi otoritelerin baskısının ulaşamadığı bölgelerde yaygındır.

Üçte biri İstanbul bölgesinde yaşayan Alevilerin daha sonra en yoğun olarak bulundukları iller Ankara, Adana, Balıkesir, Eskişehir, Bursa, Antalya, Aydın, Damal, Ardahan ayrıca Orta ve Doğu Anadolu (Erzincan, Sivas, Malatya, Tunceli, Kahramanmaraş.

Çepniler

Alevîliği seçen Türkmen boylarından biridir ama Alevîlikle alâkaları yoktur. Eski bir Çepni yerleşimi olan Görele’nin eski adı ise Eleviye'dir. Günümüzde ise Karadeniz Çepnilerinin Önemli bir bölümü Sünnidir. Çepniler Trabzon, Ordu ve Giresun'dan başlayarak bu bölge ve çevresinde yerleşiktirler. Ordu ve Giresun'da yeni açılmış cem evleri mevcuttur.

Alevi Çepniler ise daha çok Ordu, Giresun Balıkesir, Manisa, İzmir, Çanakkale, Burdur, Gaziantep gibi illerde yerleşiktirler. Çepniler Hacı Bektaş-ı Veli'nin ilk müritliğini yapan Türkmen Aşiretidir. Balkanlara İslâmı ve Alevîliği ilk götüren Oğuz boyudur, Hacı Bektaş-ı Veli'nin halifesi Sarı Saltuk 12.000 Çepni ile birlikte Dobruca ve Deliorman yörelerine gitmiştir.^{[kaynak belirtilmeli]} Buradaki Çepnilerin bir kısmı Osmanlıların ilk dönemlerinde Balıkesir yöresine yerleşerek, burada Balıkesir Alevîlerini oluşturmuşlardır. Diğer bir kısmı da Hristiyan olup Gagavuz adıyla anılmıştır. Geri kalanları ise bugün hala Deliorman yöresinde Alevî olarak hayatlarını sürdürmektedirler. Fakat bunlar Çepniliklerini yitirmişlerdir, özellikle 16.yy'da sürgün olarak gelen Alevî Avşar boylarıyla karışarak günümüz Kuzey Bulgaristan Alevîlerini oluşturmuşlardır.^{[kaynak belirtilmeli]}

Balkan Alevileri

Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz. Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

Osmanlı devletinin kuruluşundan önce Deliorman ve Dobruca bölgelerine Seyyid Sarı Saltuk önderliğinde Alevî-Türkmenler yerleşmişlerdir, Osmanlı devletinin kuruluşundan sonrada yine aynı bölgelere gönüllü Alevî yerleşimleri ve isyana katılan Alevîlerin sürgünleri gerçekleşmiştir. Deliorman ve Dobruca’da II. Mahmud’dan önce hemen hemen tüm Türk köyleri Alevî-Bektaşî ve Bedreddinî iken, II. Mahmud’un Bektaşî tekkelerine Nakşibendi şeyhleri atamasıyla ve kuzeyden gelen Sünni-Tatar göçleriyle Sünnilik yayılmıştır. Günümüzde Bulgaristan’ın bu iki bölgesinde Alevîler halen oldukça etkindirler. Balkanlarda yaşayan ve kendilerini Kızılbaş olarak tanımlayan insanların tamamı Türkçe konuşur. Bugün resmi rakamlara göre Bulgaristan'da yaşayan Türklerin %13'ü kendini Alevî olarak nitelendirmektedir.(1992), gayriresmi araştırmalarda oran %18 civarında çıkmaktadır. Şeyh Bedreddin isyanının merkezi olan Deliorman yöresinde çok yoğundurlar. Bulgaristan'da yaşayan Türkmen Alevîler, Bektaşîliğin Çelebi kolunu sürdürürmektedir. Bir kısmıda Hacı Bektaş-ı Veli'ye saygı duymakla birlikte Bâbâîliği sürdürmektedir. Bunlar deyişlerinde Demir Baba, Akyazılı Baba gibi uluların isimlerini okurlar, onları anarlar. Güney ve orta Bulgaristanda Alevî yoğunluğu çok seyrek olup, tamamı Seyyid Ali Sultan tekkesine bağlı Bektaşidirler. Kuzeydeki Deliorman yöresinde çok yoğundurlar bunlarında bir kısmı Seyyid Ali Sultan'a bağlıdır bunlar Bektaşî olduklarını söylerler ama çoğu Bektaşîliğe bağlı değildir, kendilerinin Kızılbaş olduklarını söylerler.^{[kaynak belirtilmeli]}

Ayrıca Makedonya ve Kosova taraflarında da Arnavut kökenli Bektaşî inancına ait gruplar bulunmaktadır. Bu gruplar Bulgaristan, Yunanistan ve Romanya’daki Alevîlerle aynı geçmişe sahip değildirler, Arnavut, Sırp, ve Makedon devşirmesi olan yeniçeriler Hristiyan ailelerinden toplanıp Bektaşî tekkelerinde yetişiyorlardı, emekli olup memleketlerine döndüklerinde ise buralarda Bektaşîliği yaydılar ve tekkelerin başında bulundular. Arnavut ve Boşnak Bektaşîleri, Türkmen kökenli olmadıklarından Alevî-Bektaşî değil yalnızca Bektaşîdirler. Yani Beloğlu diye tarif edilmezler, Bektaşîliğin Dedebabacı (Babagan) kolunu sürdürürler. Bosna-Hersek, Balagay Şehrinde Buna Irmağı'nın Gözesinde Bulunan Sarı Saltuk dergâhı halen ziyaret ve ibâdete açıktır.

Diyarbakır Alevileri

Ağırlıklı olarak Bismil ilçesinin köylerinde(Seyithasan, Ulutürk (eski adı Darlı), Türkmenhacı, Şükürlü) ve Diyarbakır merkez köylerinde (Kadıköy, Şarabi) yaşarlar. Bu Aleviler kendilerini Türkmen, Kızılbaş olarak adlandırılar. Ana dilleri Türkçedir. Horasan'dan geldikleri bilinir. Kimi köylerin bugün bile Irak'ta (Musul) akrabaları vardır. 1990'lı yıllarda birçokları batı illerine (İzmir, Antalya, Mersin...) göçmüştür. Yakın dönemde asimile olan köyler de vardır. Köselli köyü aslen Alevi Türkmenken bugün Şafi-Kürt bir kimlik taşımaktadır.

Sivas Alevileri

Sivas, Türkiye’de en çok Alevi köyü bulunan ilidir. Sivas Alevileri ekseriyetle Türkmen'dir. Ancak Kürt ve Zaza kökenli Sivas Alevîleri de vardır.

Vilayeti Çepni Alevileri

Ordu-Giresun-Gümüşhane-Bayburt-Vakfıkebir arasındaki bölgede genellikle yüksek köylerde yaşayan Türkmen/Çepni kökenli Güvenç Abdal Ocağına bağlı Alevilerdir. Son yıllarde bazı köylere yeni Cem evleri kurulmuştur.

Erzurum Alevileri

Bir bolümü köken olark yerli olup, diğer bölümü ise Tunceli’den (Dersim) göçmedir. Merkezde pek olmamalarına karşı güney ilçe ve köylerinde yaşarlar. Erzurum’un, Tekman, Hınıs, Aşkale, Şenkaya, Pasinler ve Çat ilçelerinde orta yoğunlukta bulunmakla beraber Erzurum merkez ve diğer ilçelerinde de azınsanmayacak ölçüde Alevi nüfusu mevcuttur.

Tokat Alevileri

Tamamına yakını Türkmen (Oğuz) soylu olan Alevîlerdir. Öyle ki Tokat'ta -Dodurga'dan, Salur'a; Avşar'dan Kınık'a- neredeyse 24 Oğuz boyunun tamamından Alevîler yaşamaktadır. Bunların içinde Türkmen-Alevîliğini en orijinal hâliyle yaşayan Sıraçlardır. Sıraçlar Begtili boyuna mensuptur ve kat'iyen bozulmamış bir topluluktur. Sıraçların önderi Hubyarlu oymağından Beydili Türkmeni olan Hubyar Sultan'dır.Tokat'ın belirli bölgelirinde özellikle Almus ilçesinde Tunceli kökenli Aleviler de vardır.

Tengricilikten kalma âdetler en çok Sivas ve Tokat Alevîlerinde canlıdır. Meselâ Tokat'ın Alevî-Türkmen köylerinde dağlardaki taş yığıntıları, adak yeri olarak kutsal kabul olunmaktadır. Aynı şekilde üzerlik otu tüttürme, ateşe suya küfretmeme, ağaca çaput bağlama, turnayı kutsal olarak görme (ongunculuk-totemizm), cöfer (kutsal toprak) alma ve saz eşliğinde yapılan cem törenleri de buna örnek olarak gösterilebilir.

Tarihçe

Erenler

Alevilik tarihinde yer edinmiş bilgili kişiler.

Ahilik ve Alevilik

Kendi kural ve kurulları vardır. Günümüzün esnaf odalarına benzer bir işlevi olan Ahilik iyi ahlakın, doğruluğun, kardeşliğin, yardımseverliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir. "Ahîlik Teşkilatı" ile, Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Anadolu'da sosyal yapının gelişmesinde önemli katkılarda bulundu.

Bâbâî İsyanı

Baba İlyas ve müridi Baba İshak'ın çıkardığı bugünkü Alevî yerleşim yerlerini belirleyen isyandır. İsyan Alevîlerin çoğunlukta olduğu bölgeler başta olmak üzere, Anadolu'da etkili olmuştur.

Kızılbaş ve Safeviler

Safevi ordusundaki alevi askerlerin başlarına giymiş olduğu kızıl renkli mihverin etrafına Oniki İmam inancını simgeleyen oniki kıvrımlı kumaş ile sarılmış bandı taktıkları için Kızılbaş olarak adlandırılmışlardır. Alevîler Çaldıran Savaşı zamanında Safevileri desteklemiştir. Şah İsmail ise Anadolu'daki alevileri himayesine almak istiyordu. Bu yüzden alevîler Kızılbaş askerlerini safevi ordusuna yollamıştır.

Osmanlı Dönemindeki Sorunlar

Tarihi İpek Yolunun kara bölümünü kontrol eden ve bu ticareti elinde bulunduran Türkmenlerin gittikçe güçlenerek Karadeniz ve Akdenizdeki limanlara inmeleri başta Osmanlı'lar olmak üzere Ceneviz ve Venediklileri telaşlandırmıştır. Safavi Şahı İsmail'in daha fazla batıya gelmemesini isteyen Osmanlılar Çaldıranda Şah İsmail'in ordusunu bozguna ugratarak bölgede kesin hakimiyet sağlamıştır. Yükselme, Varlık döneminde sessiz kalan Aleviler duraklama zamanında çiftçilerin vergi sorunu (ekonomik), Tımar sisteminin bozulması (askeri) ve iyice teokratikleşen yönetim nedeni ile Celali ayaklanmaları ile ayaklanmaya başladılar. Bu ayaklanmalar Kuyucu Murat Paşa, IV. Murat gibi padişah ve sadrazamlar tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. Gerileme döneminde Pir Sultan Abdalın bir vali tarafından asılması ile sorunlar yeniden baş gösterdi ve Sivas bölgesi ayaklanmaya başladı. Sonra Amasya Tokat bölgelerinde de başlayıp süren baş kaldırmalara Dağılma döneminde Tanzimat sonrası Tunceli de katıldı. Dağılma döneminde Dersim ayaklanmaları ile süren Celali ayaklanmaları Türkiye devletinin kurulmasıyla bitmiştir.

Dış bağlantılar

Alevi Konseyi

• Ahmet Yaşar Ocak, 'Türkiye’de Alevilik-Bektaşilik araştırmalarında tarihi bozma, yaklaşım ve perspektif yanlışları', Pir Sultan Abdal, Sayı:32, Mayıs 1999, s. 2-8.
• David Zeidan, 'The Alevi of Anatolia', Middle East Review of International Affairs, Vol. 3, No. 4 (December 1999)
• "Alevilik’in Târihsel-Sosyal Temelleri", Prof. Dr. İbrahim Arslanoğlu, Gazi Üniversitesi