Yezdânizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Yarsanizm sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Başlığın diğer anlamları için Arap Alevîliği sayfasına bakınız.
Anadolu Alevîliği ile karıştırılmamalıdır.
Mandenizm ve Gnostisizm ile alâkalı bir dizidir.
Yezdânizm
Roj
"Yirmi Bir Işınılı Sarı Renkli Güneş"
(Yirmi Bir rakkamının Yezdânizm’in antik dinî uygulamalarındaki konumu çok mühimdir.)
Şubeleri
Êzidîlik’te önemli şâhsiyetler
Yezidî mûkaddesâtı ve dinî metinleri
Chinarisme-Êlewîtî Nazâriyesi Yapıtaşları
Yâresânîlik’te önemli şâhsiyetler
Yâresânî mûkaddesâtı ve dinî metinleri
  • Havândagâr ·Kelâm-ı Serencâm (Goranice)
Yezdânizm Müntesipleri
Kürt Yezdânîliği’nde ortak i’tikatlar
Gnostik-Kürt Yezdânîliği’nin ortak kültürü
Yezdânîler’in iskân edildiği ülkeler
Yezdân’îyye ile alâkalı konular
Yezdânizm, Ghulat-i Şîʿa ve Kürt Alevîliği • Gnostik Manichéisme • Bouddhisme

Yezdânizm[1][2]/Kürt Alevîliği[3] ya da Yarsanizm;[4] İslâmiyet'e Bahâîlik'ten de uzak kalan inançlar topluluğu - Zentçe "Yazata" kelimesi ile aynı mânâya gelen ve Kürtçe'deki "Tapılmağa değer" anlamındaki "Yazdân" kelimesinden Zerdüştçülük mefhumunu ifade etmek maksadıyla üretilen bir ihtira.” [1]

Yezidiler.[5]

Konu başlıkları

Yezdânizm [değiştir]

Ana maddeler: Yezdânizm’in Ghulat-i Şîʿa ve Kürt Alevîliği ile etkileşimi, Kürt Alevîleri, ve Kürtler

“Yezdânizm”[1], İslâmî-Bâtınî inançlarla her hangi bir alâkası bulunmayan Yezîdî gnostik dini,[5] Hitit mitolojisinden esinlenerek antik Anadolu paganizmini Kürt-Alevî kimliğini benimsemiş kitleler arasında yeniden canlandırmağa uğraşan Işık Alevîliği,[6] ve İslâm tasavvufunun özellikle de Bektâşîliğin Mazdeizm i’tikatları üzerinde oluşturduğu tesirler neticesinde yeniden biçimlenen “Yâresânî Kürt tarikâtı” [7] gibi “gayrî-İslâmî İran-Kürt kökenli gruplar” [3] arasında mevcut inançları tanımlamak maksadıyla ilk defa “Mehrdad R. Izady” [1] tarafından kullanılan yeni bir tâbirdir. Yezdânizm [1] üç ana başlık altında incelenebilir:

Yezidîler / Êzidîlik (Êzidîtî)[8] [değiştir]

Ana maddeler: Ezidilik ve 1830 Yezidi İsyanı

Muhammed bin Abdullah tarafından babası El-Hakem bin Ebu el-'As ile birlikte Mekke'nin güneyindeki Taif kentine sürülen ve sonradan Emevîler'in dördüncü halifesi olan Mervan bin El-Hakem'in soyundan gelen Adi bin Musafir'in[3] adına atfedilerek Zerdüştlük ilkeleri üzerine kurulan, evrenin ve insanların Azda adında bir tanrının görevlendimiş olduğu Melek Tavus tarafından yaradıldığına inanan, fakat İslam peygamberleri olan İbrahim, Musa, İsa, ve Muhammed bin Abdullah'ın peygamberliklerini tanımayan, "Meshaf Reş" ve "Kitab el Celve" adlı kitapları dinî öğretilerinin temel dayanağı olarak kabullenen inanç.

Ayrıca bakınız: Azda, Melek Tavus, Meshaf Reş, Kitab el Celve ile Adi bin Musafir

Chinarisme / Çınarizm – Işıkçılık / Işık Alevîliği (Elewîtî)[6] [değiştir]

Işıkçılar Cemaati ile karıştırılmamalıdır.
İşrakilik ile karıştırılmamalıdır.
Alevîlik ile karıştırılmamalıdır.

Erdoğan Çınar tarafından ortaya atılan Alevîliğin Hititler ile Luviler'in dinlerinin devamı olduğu, on binlerce yıllık geçmişten gelen tüm dinleri etkileyen, ve bütün semavî dinlerin başlangıcını oluşturan asıl kaynak, "Serçeşme" [6] olduğunu öne süren inanç.

Ayrıca bakınız: Luviler, Hitit mitolojisi, Kabbala, Mitraizm ile Işıkçılık

Yâresanîler / Ehl-i Hakk (Yarsanîtî)[9] [değiştir]

Irak-Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ne ait olan Süleymaniye kentindeki Yarsanîler. (Duvardaki resim dinî semboller içermektedir).
Ana maddeler: Zerdüşt, Mazdaizm, Zurvanizm, Yarsan, ve Nusayrî inancı

Musa el-Kâzım soyundan geldiği öne sürülen ve Hacı Bektaş-ı Veli ile özdeşleştirilen "Sultan Sahak" tarafından 15. yüzyılda Zerdüştlük inancından beslenerek kurulan, Kur'an-ı Kerîm'in Allah'ın kelâmı olduğunu kabul etmeyen ve Hazreti Muhammed'in peygamberliğini tanımayan, fakat Ali bin Ebâ Tâlib Merkedî'nin ulûhuyeti temeli üzerine dayanan ve "Kelâm-ı Serencâm" adlı kitabı dînî öğretilerinin temel kaynağı olarak kabullenen dinî inanç. Günümüzde, Nusayrîler gibi Ali bin Ebâ Tâlib'in makâm-ı mâneviyesini Tanrı ile özdeştirmelerinden ötürü "Ali İlâhîler", "Alevî Kürtler" ya da "Kürt Alevîleri" olarak tanımlandıkları da olur.

Ayrıca bakınız: Yaresan, Kürt Alevîleri, Ehl-i Hak, Yarsanilik ile Nusayrîlik

Kaynakça [değiştir]

  1. ^ a b c d e Izady, Mehrdad R. (1992), The Kurds : a concise handbook, Washington & London: Taylor & Francis, ss. 170 passim, ISBN 0-8448-1727-9 
  2. ^ Bulut, Faik. (2011), Ali'siz Alevîlik, Berfin Yayıncılık.
  3. ^ a b c Kreyenbroek, Philip G. (1996). "Religion and Religions in Kurdistan". Kurdish Culture and Identity. Zed Books Ltd.. ISBN 1856493296. 
  4. ^ Hamzeh'ee, M. Reza Fariborz (1995). Krisztina Kehl-Bodrogi, et al., ed.. ed. Syncretistic Religious Communities in the Near East. Leiden: Brill. ss. 101–117. ISBN 90-04-10861-0. Methodological Notes on Interdisciplinary Research on Near Eastern Religious Minorities. 
  5. ^ a b Xemgin, E. (2012), Mazda İnancı ve Alevîlik, Berfin Yayıncılık.
  6. ^ a b c Erdoğan Çınar (2004). Alevîliğin Gizli Tarihi, Chivi Yazıları. idefix.com. http://www.kitapturk.com/books/Kitap/19669/Aleviligin_Gizli_Tarihi.htm. 
  7. ^ Bulut, Faik. (2011), Ali’siz Alevîlik, Berfin Yayıncılık.
  8. ^ John Bowker, ed. (2000). "Yezidis". The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Oxford University Press. http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t101.e8093. 
  9. ^ Elahi, Bahram (1987). The path of perfection, the spiritual teachings of Master Nur Ali Elahi. ISBN 0-7126-0200-3.
Basmala.svg

İslâm

Şiîlik

ImamAliMosqueNajafIraq.JPG
İnanç Esasları
İslâm’ın şartları
Dinî metinler
Önemli kişiler
On İki İmam
Tarih
Mezhepler
Zaman ve Mekan

Başvuru kitapları [değiştir]

Bibliografya
  • Engin, Ismail & Franz, Erhard (2000). Alevîler / Alewiten. Cilt 1 Band: Kimlik ve Tarih / Identität und Geschichte. Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 59/2000). ISBN 3-89173-059-4
  • – , (2001). Alevîler / Alewiten. Cilt 2 Band: İnanç ve Gelenekler / Glaube und Traditionen. Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 60/2001). ISBN 3-89173-061-6
  • – , (2001). Alevîler / Alewiten. Cilt 3 Band: Siyaset ve Örgütler / Politik und Organisationen. Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 61/2001). ISBN 3-89173-062-4
  • Kehl-Bodrogi, Krisztina (1992). Die Kizilbas/Aleviten. Untersuchungen uber eine esoterische Glaubensgemeinschaft in Anatolien. Die Welt des Islams, (New Series), Vol. 32, No. 1.
  • Kitsikis, Dimitri (1999). Multiculturalism in the Ottoman Empire: The Alevi Religious and Cultural Community, in P. Savard & B. Vigezzi eds. Multiculturalism and the History of International Relations Milano: Edizioni Unicopli.
  • Kjeilen, Tore (undated). "Alevism," in the (on-line) Encyclopedia of the Orient.
  • Shankland, David (2003). The Alevîs in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition. Curzon Press.
  • Shindeldecker, John (1996). Turkish Alevis Today. Istanbul: Sahkulu.
  • White, Paul J. & Joost Jongerden (eds.) (2003). Turkey’s Alevi Enigma: A Comprehensive Overview. Leiden: Brill.
  • Yaman, Ali & Aykan Erdemir (2006). Alevîsm-Bektashism: A Brief Introduction, London: England Alevi Cultural Centre & Cemevi. ISBN 975-98065-3-3
  • Vorhoff, Karin. (1998), “Academic and Journalistic Publications on the Alevi and Bektashi of Turkey.” In: Tord Olsson/Elizabeth Özdalga/Catharina Raudvere (eds.) Alevi Identity: Cultural, Religious and Social Perspectives, Istanbul: Swedish Research Institute, pp. 23–50.
  • Zeidan, David (1999) "The Alevi of Anatolia." Middle East Review of International Affairs 3/4.
Kızılbaş Kürtler
  • Bumke, Peter (1979). "Kizilbaş-Kurden in Dersim (Tunceli, Türkei). Marginalität und Häresie." Anthropos 74, 530-548.
  • Gezik, Erdal (2000), Etnik Politik Dinsel Sorunlar Bağlamında Alevî Kürtler, Ankara.
  • Izady, Mehrdad R. (1992), The Kurds : a concise handbook, Washington & London: Taylor & Francis, ss. 170 passim, ISBN 0-8448-1727-9.
  • Van Bruinessen, Martin, (1996). Kurds, Turks, and the Alevî revival in Turkey. Middle East Report, No. 200, pp. 7–10. (NB: The on-line version is expanded from its original publication.)
  • – , (1997). "Aslını inkâr eden haramzadedir! The Debate on the Kurdish Ethnic Identity of the Kurdish Alevis." In K. Kehl-Bodrogi, B. Kellner-Heinkele, & A. Otter-Beaujean (eds), Syncretistic Religious Communities in the Near East (Leiden: Brill).
  • White, Paul J. (2003), “The Debate on the Identity of ‘Alevî Kurds’.” In: Paul J. White/Joost Jongerden (eds.) Turkey’s Alevî Enigma: A Comprehensive Overview. Leiden: Brill, pp. 17–32.
Ghulat Şî’î (Köktendinci) tarikât hakkında
  • Halm, H. (1982). Die Islamische Gnosis: Die extreme Schia und die Alawiten. Zurich.
  • Krisztina Kehl-Bodrogi, Krisztina, & Barbara Kellner-Heinkele, Anke Otter-Beaujean, eds. (1997) Syncretistic Religious Communities in the Near East. Leiden: Brill, pp. 11-18.
  • Moosa, Matti (1988). Extremist Shiites: The Ghulat Sects, Syracuse University Press.
  • Van Bruinessen, Martin (2005). "Religious practices in the Turco-Iranian world: continuity and change." French translation published as: "Les pratiques religieuses dans le monde turco-iranien: changements et continuités", Cahiers d'Études sur la Méditerranée Orientale et le Monde Turco-Iranien, no. 39-40, 101-121.
"http://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Yezdânizm&oldid=13262706" adresinden alındı.