Hurufilik
Hurufîlik (Huruf'îyye, Arapça: حروفية). Adını Arapça'da harfler anlamına gelen "huruf" kelimesinden alan; İran, Azerbaycan ve Türkiye'de 14. ve 15. yüzyıllarda etkin olan bir tarikat. Hurufiliği benimseyenlere "Hurufî" denir.
Konu başlıkları |
[değiştir] Doğuşu
[değiştir] Barak Baba
Azerbaycan’da ortaya çıkan Fazlullah Astarâbadî’nin Hurufiliğinin ve Ali İlahi'liğin temelleri Barak Baba’nın düşünceleriyle atılmıştır. Tarihçiler çoğukez genel adlandırmalarda bulunarak onu “Şii” olarak nitelendirirler. Oysa ruhgöçü, Ali ruhunun başkalarından ortaya çıkması gibi inançlara Şiilik ve Caferilik oldukça karşıdır. Kaldı ki, Sarı Saltuk’un müritlerinden olması da onu Şii olmaktan alı kor.
[değiştir] Fadl Allah Astrabâdi (Nâimî)
Hurufi hareketinin kurucusu ve önderi Fadl Allah Astrabâdi (Nâimî) (1339?-1394) İran'ın Astrabâd kentinde doğmuş ve hayatının erken yaşlarında tasavvufa ilgi duymuştur. Hallac-ı Mansur ve Mevlana Celaleddin Rumi'den etkilenen Fadl Allah 1370'lerde tüm Azerbaycan bölgesinde öğretisini yaymaya başlamış ve Tebriz'deyken Celayirîler hanedanının önde gelen kişileri arasına girmiştir. Burada ana eseri "Cavidan el-Kebir"i yazmıştır. Emir Timur'un emriyle 1393'te Nahçıvan'da o zamanın yöneticisi olan oğlu Miranşah tarafından, kendini Tanrı ilân ettiği gerekçesiyle idam edilmiştir. Daha sonra yönetim tarafından Hurufiler kovuşturmaya uğramış ve dağıtılmışlardır ancak tarikat farklı kılıklar altında popülerliğini korumaya devam etmiştir.
Fazlullah Hurufi Kur'an-ı Kerim'i Yahudi gizemciliği olan Kabalistik harf sistemiyle izah etmeye çalışır. Hurufilikte 7 rakamı anahtardır ve gerek Kur'an'daki Fatiha Suresi'nin ayetleri, gerek imanın şartları gerekse de yüzdeki ana yedi nokta hep 7 rakamını işaret eder. Bu sebeple insan da hakikat için anahtardır.
Nâimî'nin ölümünden sonra fikirleri Azerbaycan ve Türkiye'de taraftarlarınca sürdürülmüştür. Nesîmî ve diğer Hurufi yazarlar tasavvufun mistik kavramlarını kabalistik harf yorumu metoduyla birleştirmişlerdir.
Nesîmî'nin şiiriyle Hurufi fikirleri Niyâzî-i Mısrî, Fuzuli, Kani, Habibi, Hatai, Rûşeni gibi kişileri, Türkiye'de Bektaşilik, İran'da Ehl-i Hak gibi tarikatların terminolojisi etkilemiştir.
[değiştir] Hurufi inançları
Hurufilere göre İslâm peygamberi Muhammed son peygamberdir, ve Tanrı her peygamberde kendisini aşama aşama açmıştır. Her peygamber kendinden önce gelen peygamberlerin sırlarının anlamını çözmekte Peygamber Muhammed ise son peygamber olduğu için kendisinden önceki peygamberlerin bildirdiklerinin anlamını çözecek anahtara sahiptir.
Hurufiler evrenin üç temel dönemi olduğu kabul ederler. Peygamberlik, İmamlık ve Tanrılık. Âdem ile başlayan ve İslam peygamberi Muhammed bin Abdullah ile sona eren dönem peygamberlik, Ali bin Ebu Talib ile başlayan ve onbirinci İmam Hasan el-Askerî ile biten dönem İmamlık dönemleridir. Bütün peygamberler Fazlullah'ı müjdelemişlerdir, ve Fazlullah ile tanrılık dönemi başlamıştır.
Hurufiliğe göre Allah'nın ilk tecellisi "Ses" ya da Kelam ile olduğundan sesin dış öğeleri ve bunların farklı kombinasyonları da kutsal nitelik taşır. Kutsal sesin öğeleri örneğin burun "elif" harfini, gözler "he" harfini, burnun iki yanı "lam" harflerini oluşturur. Böylelikle Hurufilere göre Tanrı, kendi ismi olan "Allah"ı insanın yüzüne nakşetmiş bulunmaktadır.
Kabala'da harflerin herbirinin sayısal değerinin oluşu ve Kutsal Metin'de sayısal değerlerin aranışı Hurufilerde de sözkonusudur.
İbadetler de harfler ile yorumlanır Hurufi inancında. Örneğin Hac, Fazlullah'ın öldürüldüğü yeri ziyaret, Şeytan taşlama Fazlullah'ı öldüren Timur'un oğlu Miranşah'ın Senceriye Kalesi'ni taşlamaktır.
[değiştir] Ayrıca bakınız
[değiştir] Kaynakça
[değiştir] Hurufilik Üzerine
- Abdülbâki Gölpınarlı (Hazırlayan), Hurûfilik Metinleri Kataloğu , XII. Dizi- Sa. 6a Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989.
- Abdülbaki Gölpınarlı, Bektaşilik - Hurufilik ve Fadl Allah'ın Öldürülmesine Düşürülen Üç Tarih İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1963.
- Fatih Usluer, Hurufilik, Kabalcı Yayınevi, 2009
- Fatih Usluer, "Le Houroufisme. La doctrine et son influence dans la littérature persane et ottomane", EPHE-Paris, Basılmamış Doktora Tezi, 2007.
- Fatih Usluer, "Mir Fâzılî’nin Taksîm-i Salât u Evkât’ının Şerhi", Hacı Bektaş Veli Dergisi, Volume 50, ss. 145-222. http://www.hbektasveli.gazi.edu.tr/dergi_dosyalar/50-145-222.pdf
- Fatih Usluer, "Misâlî'nin Miftâhu’l Gayb'ı Metin ve Açıklama", Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Litterature and History of Turkish or Turkic, Volume 2/2, Spring, S. 2, www.turkishstudies.net, (Ed. Prof. Dr. Gurer GULSEVİN- Dr. Mehmet Dursun ERDEM), pp. 697-722.
- Fatih Usluer, "Hurûfî Metinleri ile İlgili Bazı Notlar", Ege Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, S. 13, Ocak/Jan 2007.
- Fatih Usluer, "Nesîmî Şiirlerinin Şerhlerinde Yapılan Yanlışlıklar," Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Litterature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/2,Winter, 2009, http://www.turkishstudies.net/sayilar/sayi15/44usluerfatih.pdf, ss. 1072-1091.
- F. Bayat, Hurufi Merkezleri ve Anadolu’da Hurufilik, Uluslar arası Türk Dünyası İnanç Merkezleri Kongresi, Mersin, 23-27 Eylül, 2002.
- I. Mèlikoff, "Fazlullah d'Astarâbad et l'essor du Hucrufisme en Anatilie et en Roumèlie" Sur les traces du soufisme turc s.163-174 ("Fazlullah Esterâbâdi ve Hurûfiliğin Anadolu ve Rumeli'de yayılışı" Uyur İdik Uyardılar, İstanbul 1993
- Rıfkı Melul Meriç, HURUFİLİK, Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Basılmamış Mezuniyet Tezi, Ankara, 1935.
- Mustafa Ünver, Hurufilik ve Kuran: Nesimi Örneği, Fecr Yayınları, 2003
- Fatih Usluer, "Mir Fâzılî'nin Taksîm-i Salât u Evkât'ının Şerhi", Hacı Bektaş Veli Dergisi, Volume 50, ss. 145-222. http://www.hbektasveli.gazi.edu.tr/dergi_dosyalar/50-145-222.pdf
- Fatih Usluer, "Hurûfî Şifreleri", Journal of Turkish Studies, Volume 33/II, ss. 201-219.
- Beyaz Arif Akbaş, "A Special Album of Davetname" (Firdevsi-i Rumi'nin Davetname'si için özel bir albüm) Sanat Yazıları, Edirne 2002.
- Fatih Usluer, "Hurufilikte On İki İmam", Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Litterature and History of Turkish or Turkic, Volume 5/1, Winter, ss. 1361-1389. http://turkishstudies.net/Makaleler/1853461331_62usluerfatih.pdf
- Fatih Usluer, "Hurufism Among Albanian Bektashis", The Journal of International Social Research, Volume III/15, ss. 268-280.
- Fatih Usluer, "Feyznâme-i Misâlî Neşirleri", Hacı Bektaş Veli Dergisi, Volume 56, ss. 299-323.
- Fatih Usluer, "Hurufilikte Rüya Tabirleri", Milli Folklor, Vol. 90, ss. 134-146.
- Fatih Usluer, "Les Themes Bibliques chez les Houroufis", Ishraq, Vol. II, ss. 426-443.
