Sinagog
  |
|
Yahudi felsefesi
Dinî metinler
Kutsal Şehirler
Önemli şahsiyetler
Yahudi hayatı
Okullar
Dinî roller
Dinî yapılar
Etnik bölünmeler
Yahudi mezhepleri
Dinî objeler
Diğer dinler ve Yahudilik
|
Sinagog (Yunanca: συναγωγή – toplantı/meclis) Yahudilerin ibadet ettiği tapınaklara denir[1]. Modern İbranice’de sinagog ya בית כנסת beyt Knesset (toplantı evi) ya da בית תפילה beyt t’fila (ibadet evi) olarak adlandırılır. Sinangoglar, büyük bir ibadet salonuna (ana tapınak) ve dini çalışmalar için küçük odalara sahiptir. Bazen sosyal toplantı salonları ve ofisler de bulunur. Bazı sinagoglar Tevrat çalışmaları için, beit midraş (Sefarad) ya da beis midraş (Aşkenaz) adlı ayrı odalara sahiptir. Sinagoglar kutsal yerlerdir ve sadece ibadet amaçlı kullanılır, fakat, ibadet etmek için sinagogda olmak şart değildir. Toplu Yahudi ibadetleri, 10 Yahudinin (minyan) olduğu her yerde olabilir. İsrailliler İbranice, bet Knesset (toplanma evi) ifadesini kullanır sinagog için. Aşkenaz Yahudiler geleneğe göre Yidiş “Shul” (Almanca okul kelimesinden gelir) kelimesini kullanırlar. İspanyol ve Portekizli (Ladino) Yahudiler esnoga olarak adlandırırlar. İranlı ve Karayit Yahudiler, Aramice’den türeyen kenesa terimini kullanırlar ve Arapça konuşan Yahudiler Knis’i kullanırlar. Modern Yahudi toplumlarında sinagoglar daha geniş rollere sahiptir. Bu nedenle bazı sinagoglarda yemek salonları, kosher mutfaklar, dini okullar, kütüphaneler, günlük bakım yerleri ve küçük şapeller vardır.
Konu başlıkları |
Köken [değiştir]
Sinagogların, 2. tapınağın yıkılmasından çok önce var olmalarına rağmen, tapınaktaki toplu ibadetler, din adamları (kohanim) tarafından gerçekleşen kurban ibadetleri (Korbanot) için yapılırdı. Bu dönemde cemaat, bütün gün süren Yom Kippur ayininde hem hahamın kurban ibadetini izler hem de ibadetin düzgün tamamlanması için dualar ederdi.
Babil tutsaklığı döneminde, Büyük Toplantı Mensupları, Yahudi ibadetleri için kullanılan dili standartlaştırdılar. Bundan önce, insanlar doğru buldukları şekilde ibadetlerini eda ederlerdi. İkinci tapınak döneminin sona erdiği dönemde hahamlık yapan, Rav Yohanan ben Zekayi, Yahudilerin yaşadıkları yere yakın ibadet evlerinin yapılması gerektiğini ilan etti. Bu, tapınağın yıkılmasına rağmen, Yahudilerin ibadetlerini ve kimliklerini bulundukları yerde korumalarını sağladı.
Mimari tasarım [değiştir]
Sinagogların planlarını etkileyen standart kanunlar olsa da, mimarı tasarım konusunda sınırlayıcı kurallar pek yoktur. Bu nedenle, sinagogların iç ve dış tasarımları çok değişkenlik gösterir. Tarihi olarak, sinagoglar, yapıldıkları dönemde ve yerde ağırlık basan mimari tarza göre yapılırdı. Böylece Kaifeng-Çin’deki sinagog, Çin tapınaklarına benziyordu. İlk sinagogların tarzları, doğu Roma’daki diğer dini grupların tapınaklarına benzerdi. Ortaçağ İspanya’sından kalan sinagoglar Müslümanların (Mudejar) alçı işleriyle kaplanmıştır. Budapeşte ve Prag’daki ortaçağ sinagogları tipik gotik yapılardır. Avrupa’daki Yahudilerin özgürleşmeleriyle birlikte, Yahudiler, daha önce yasaklı oldukları girişim alanlarına girmeye başladı ve artık sinagog yapmak için özel izinler gerekmediğinden sinagog mimarisi yeşerdi ve gelişti. Geniş Yahudi toplumları, sadece zenginliklerini değil, yeni elde ettikleri vatandaşlık statülerini, muhteşem sinagoglar kurarak göstermek istedi. Neo-klasik, Neo-Bizans, Romanesk revival, Fas revival, Gotik revival ve Yunan revival tarzları gibi bir çok yenilikçi stil kullanıldı. 19. ve erken 20. yüzyılda historisist mimarı, doruklarındaydı ve bu döneme ait sinagoglar tek bir tarza sahip değildi ve daha çok eklektikti.
İç öğeler [değiştir]
Bütün sinagoglar bimah diye adlandırılan, üzerinde Tevrat okunan bir masaya ve din adamları için bir kürsüye sahiptir. Tevrat Sandukası (İbranice: Aron Koden- ארון קודש)Tevrat rulolarının tutulduğu ve korunduğu dolaplardır. Sandukalar, sinagoglarda önleri Kudüs’ü görecek şekilde konumlanır. İsrail’deki sinagoglarda Kudüs’e doğrudur. Bazı sinagoglar yapı gereği farklı yöne bakarlar ve bu nedenle bazı kişiler dua esnasında Kudüs’e doğru döner dua ederken, fakat bütün cemaat dönmez. Sanduka, on emrin içinde bulunduğu, anlaşma sandukasını andırır. Bu sanduka sinagog’daki en kutsal bölümdür. Sanduka parochet פרוכת adındaki süs perdesiyle örtülür. Geniş ve uzun olan Bimah (בימה) Tevrat parşömenlerinin üzerine konup okunduğu platformlardır. Bütün sinagoglarda bulunur. Sefarad sinagoglarında, bimah, din adamlarının okuma masası olarak da kullanılır. Sinagoglardaki diğer özellikler arasında, daima yanan bir lamba (ner tamid, נר תמיד – sonsuz ışık) vardır. Bu lamba, Kudüs’teki tapınakta bulunan batı taraftaki hiç sönmeyen menorayı hatırlatır. Bir çok sinagogda yedi kollu Menora vardır. Günümüzdeki bir çok sinagogda ise hahamlar için rahle vardır. Sinagoglar sanatsal öğelerle dekore edilebilir, fakat Rabinik ve Ortodoks geleneğine göre, üç boyutlu heykeller ve insan vücudunu gösteren öğeler yasaktır. Putperestlik olarak algılanır. 19. yüzyıla kadar Aşkenaz sinagoglarında oturma bölümleri Tevrat Sandukasına dönüktü. Sefarad sinagoglarda oturma kısımları tapınak etrafında konumlanırdı ve dua esnasında ayağa kalkıp sandukaya dönerdi cemaat. Aşkenaz sinagoglarda, Tevrat, ortada bulunan okuma masasında okunurdu. Sefarad’larda okuma masası sandukanın karşısında bulunurdu. Böylece tapınağın ortası dini tören için gerekli alan olan kullanılırdı.
Mezhepsel farklılıklar [değiştir]
Ortodoks sinagoglarda kadın ve erkekleri ayrı tutan ayrı kısımlar vardır (mechitzah). Böylece kadınlar ve erkekler ayrı kısımlarda oturur ya da kadınlar için ayrı balkonlar vardır.
19. yüzyıl başlarında ortaya çıkan, Alman reform hareketi sinagogları, geleneksel görünüşlerinden uzaklaştırdı. Hem Yahudi kalacak hem de ev sahibi kültür tarafından kabul edilebilecek hale getirdi.
1811’de Hamburg’da açılan ilk reformist sinagog, kiliseye benzedi. Bu sinagoglarda büyük orglar Şabat ibadetlerine eşlik ederdi. Hazan’a bir koro eşlik ederdi ve hahamlar cübbe giyerdi [2].
Sinagoglara alternatifler [değiştir]
Ortodoks Yahudiler, yalnız ibadet etmektense minyanlar oluşturmayı tercih ederler. Genelde önceden ayarlanmış zamanlarda; oturma odaları, ofislerde ya da başka alanlarda ibadet edilir. Bu tür toplanmalar, sinagog’a gitmekten daha uygun zamanlarda yapılır. Bu amaçla kullanılan bina ya da odalar, küçük birer sinagog ya da dua odası olarak kullanılabilir. Aşkenaz Yahudiler bu yerleri Shtiebel (küçük ev – שטיבל ) olarak adlandırırlar ve bu tür yerler dünyanın her yerinde Ortodokslar tarafından kullanılır.
Günümüzde gerçekleşen bir diğer toplu ibadet gruplarından biri de Chavurah (חבורה)ya da dua kardeşliği olarak adlandırılır. Bu gruplar düzenli zaman ve yerlerde, evlerde toplanır.
Büyük Sinagoglar [değiştir]
19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başlarında, Avrupa’daki Yahudiler, sadece ibadet için değil, toplumun bir parçası olduklarını göstermek için oldukça büyük ve mimarı açıdan gösterişli sinagoglar yaptılar. Küçük şehirlerde bile büyük sinagoglar yapıldı. Bu büyük sinagoglar arasında; Portekiz sinagogu (Amsterdam), Roma’daki büyük sinagog, Yeni Sinagog (Berlin), Leopoldstadter Tempel, St. Petersburg’daki Büyük Sinagog, Sidney’deki Büyük Sinagog vardır.
En geniş sinagoglar [değiştir]
- Kudüs’teki Belz Sinagoğu, dünyanın en büyük sinagogudur. 15 yılda tamamlandı ve ana tapınakta oturma bölümü 6000 kişilik.
- Satmar Sinagogu, New york [3].
- Ukrayna’daki Bratzlav Center 6000 kişilik [4].
- Budapeşte’deki Dohany Sinagogu. 3000 kişilik ve 1200 metre kare.
- Kehillas Yetev Lec D’Satmar, Brooklyn. 2000-4000 kişilik.
Galeri [değiştir]
-
Berlin’deki Yeni Sinagog.
-
Moskova’daki Sinagog.
-
Amsterdam’daki Portekiz Sinagoğu.
-
Plzen (Çek Cumhuriyeti’ndeki Büyük sinagog.
-
Kristallnacht öncesinden Franfurttaki büyük sinagog.
-
Köln’deki sinagog.
-
Polonya (Lesko) sinagoğu.
-
The Baal Shem Tov shul Ukrayna. Orjinali yıkıldı fakat yenisi inşa edildi.
-
Cymbalista Sinagoğu ve Yahudi kültür merkezi Tel-Aviv.
-
Kherson Sinagoğu, Ukrayna.
-
1900’da yapılan Aşkenaz Sinagoğu, İstanbul.
- ^ When broken down, the word could also mean "learning together" (from the Greek συν syn, together, and αγωγή agogé, learning or training).
- ^ Rabbi Ken Spiro. Aish.com, "Crash Course in Jewish History Part 54 - Reform Movement"
- ^ Jewish Professionals Institute (JPI) - Holocaust Thesis Chapter 7
- ^ [1]
