Tiflis

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Tiflis
თბილისი
Başkent
2014 Tbilisi, Widoki z Twierdzy Narikala (36).jpg
2014 Tbilisi, Pomnik Wolności z konnym posągiem świętego Jerzego (07).jpg
Tbilisi IMG 8850 1920.jpg
Yukarıdan aşağıya:
Kura Nehri'nin sağ yakasından Tiflis manzarası,
Özgürlük Meydanı'nda bulunan Aziz Giorgi heykeli,
Kura Nehri'nin sol yakasından Narikala Kalesi manzarası
Tiflis bayrağı
Bayrak
Tiflis mührü
Mühür
Tiflis şehrinin sınırları
Tiflis şehrinin sınırları
Gürcistan konumunda Tiflis
Tiflis
Tiflis
Tiflis'in Gürcistan'daki konumu
Ülke Gürcistan Gürcistan
Özel Statülü Şehir Tiflis
Kuruluşu MS 455[1]
Alt idari birimler
İdare
 • Belediye başkanı Kaha Kaladze[2] (ENM)
Yüzölçümü
 • Başkent 504,2 km² (1.946 mil²)
En yüksek nokta 770 m (2.520 ft)
En alçak nokta 380 m (1.240 ft)
Nüfus
 (2019)
 • Başkent 1.171.100[3]
 • Yoğunluk 3,194,38/km² (8,2734/mil²)
 • Metropol
1.485.293
Zaman dilimi UTC+04.00 (GZ)
Alan kodu +995 32

Tiflis (Gürcüce: თბილისი / Tbilisi), Gürcistan'ın başkenti ve en kalabalık ilidir. Tiflis Gürcistan'ın doğusunda, Tiflis Havzasında, Kura Nehri'nin iki yakasında kurulmuştur. Kuzeyinde Saguramo Dağları'nın güney yamacı, doğusunda İgris Zageni Dağı'nın kuzeybatı bölümü ve güneyinde Trialeti Dağları uzanmaktadır. Şehir 502 km²'lik bir alanı kaplar ve 1.152 milyondan fazla nüfusa sahiptir.

MS 5. yüzyılda İberya Kralı Vahtang Gorgasali tarafından kurulan şehir, o zamandan beri çeşitli Gürcü krallıklarının ve cumhuriyetlerinin başkenti olarak hizmet etti.

Tiflis, Avrupa ile Asya'yı birbirine bağlayan konumu ve tarihi İpek Yolu'na yakınlığı nedeniyle tarih boyunca çeşitli küresel güçler arasında bir çekişme noktası olmuştur. Bu durum Tiflis'in Orta Çağ mimarisi, neoklasik mimari, Beaux Arts, Art Nouveau, Stalinist ve Modern tarzda yapıların bir karışımı olan mimarisine yansır. Kentin jeopolitik konumu, günümüzde enerji ve ticaret projeleri için önemli bir transit noktası olmasını sağlıyor.

Tiflis, şehrin sakinlerinin büyük çoğunlukla Doğu Ortodoks Hristiyan olmasına karşın, çok sayıda farklı kültür, etnik ve dinlerin oluşturduğu mozaik bir kültüre tarih boyunca ve günümüzde de ev sahipliği yapmaktadır. Önemli turistik yerleri arasında Sameba ve Sioni katedralleri, Özgürlük Meydanı, Rustaveli Bulvarı ve Ağmaşenebeli Bulvarı, Narikala, Gürcistan Ulusal Opera Tiyatrosu ve Gürcistan Ulusal Müzesi sayılabilir. Tiflis'teki iklim çoğunlukla yazın 20 ila 32 °C (68 ila 90 °F) ve kışın 7 ila -1 °C (45 ila 30 °F) arasında değişir.

Konumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis, sanayi, sosyal ve kültür merkezi olan bir kenttir. Ayrıca önemli bir global enerji projesinin (bak. Baku-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı) geçiş hattı üzerinde bulunur. Kent, tarihi İpek Yolu üzerinde yer alır ve bundan dolayı Rusya'nın Kuzey Kafkasya bölgesi, Türkiye ve Güney Kafkasya’daki (Transkafkasya) Ermenistan ve Azerbaycan arasında önemli tarihi bir role sahip olmuştur.

Tiflis'in Narikala kalesinden çekilen panoramik görüntüsü.

Kuruluş efsanesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentin Gürcüce adı Tbilisi'nin bir efsaneden geldiği kabul edilir. Bu efsaneye göre Tiflis, MÖ 5. yüzyılda ormanlarla kaplı bir yerdir. Bir gün Kral Vahtang Gorgasali ava çıkar. Aralıksız uçan sülünün peşine eğitilmiş atmacasını salar. Aradan zaman geçer, ne atmaca ne de sülün görünürde yoktur. Onlara aramaya başlarlar ve kısa zaman sonra ikisini de sıcak suya düşmüş olarak bulurlar. Kral orayı çok beğenir ve bir kent kurmalarını buyurur. Kente, orada bulunan tbili (ılık) sudan dolayı Tbilisi adı verilir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ançishati Bazilikası, Tiflis'te ayakta kalan en eski kilisedir.

Arkeolojik araştırmalar Tiflis'in MÖ 4. binyılda yerleşme alanı olduğunu gösterir. Ancak yazılı kaynaklara göre Tiflis’e ilk yerleşme 4. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşti ve Kral Varaz-Bakur devrinde bir kale inşa edildi. Aynı yüzyılın sonlarında İranlılar kaleyi ele geçirdiler. 5. yüzyılın ortalarında İberya kralı kaleyi geri aldı. Tiflis’i gerçekten imar eden Kral Vahtang Gorgasali'dir. Ne var ki kral, başkenti Mtsheta’dan Tiflis'e taşıyamadan öldü. Bazı tarihçiler, 5. yüzyılın ikinci yarısında hüküm süren Kral Vahtang Gorgasali'nin, aslında şehrin kuruluşundan ziyade yeniden canlandırılması ve yeniden inşasından sorumlu olduğunu iddia ediyor.

Başkent[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis Fransız gezgin Jean Chardin'in çizimlerine göre, 1671

Vahtang Gorgasali'nin halefi I. Daçi Ucarmeli döneminde kentin sınırlarını genişleten surların inşaatı tamamlandı ve babasının vasiyetine göre başkenti Mtsheta'dan Tiflis'e taşıdı. Tiflis'in en eski yerleşkesi, eski kükürt kaynağı bölgesinde (Günümüzde Gorgasali Meydanı'na bitişik alan) ortaya çıktı. Güneybatıda Ortaçala Bahçesi çevresi, kuzeybatıda Kura Nehri, güneydoğuda Tabori Dağı'nın etekleri ve kuzeybatıda Samarhahevi Irmağı ile sınırlanmıştı. 4. yüzyılda Tiflis'in ikinci bölgesi Narikala Kalesi ortaya çıktı, daha sonra şehir Kura Nehri'nin yukarısında Eski Tiflis ve Narikala'nın dışında büyüdü. Şehrin elverişli coğrafi konumu gelişmesini kolaylaştırdı. Doğu Kafkasya'ya ve eski Asya'ya giden önemli ticaret yolları buradan geçiyordu. Tiflis giderek Ortadoğu'nun en önemli merkezlerinden biri haline geldi. Komşu devletlerin askeri-stratejik ve ekonomik çıkarları şehre olan ilgiyi artırdı. 6. yüzyılın sonundan itibaren Tiflis için asırlar süren mücadele başladı.

Eski Tiflis

Yabancı hâkimiyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcü devletinin ve kültürünün sürdürülebilirliği Gürcistan başkentinin kaderi ile doğrudan ilişkiliydi. Şehir 570-580'de Sasaniler tarafından ele geçirildi. Tiflis Yunan edebiyatında ilk olarak, İberya Krallığı'nın başkenti iken Sasani işgaline karşı yapılan 572 ayaklanmasının anlatıldığı Bizanslı Theophanes'in yazılarında bahsedilmiştir. 627'de Tiflis, Bizans imparatoru Herakleios ve Hazarların birleşik ordusu tarafından kuşatıldı. Şehir ele geçirilemedi. Herakles, Tiflis'ten ayrıldı ve Akdeniz'e doğru yola çıktı. 628'de Hazarlar, Tong Yabgu Kağan komutasında tekrar Tiflis'e geldiler, şehri ele geçirdiler ve vahşice yok ettiler. Şehir, 735-737 yıllarında Arap komutan II. Mervan İbn Muhammed (Sağır Mervan) tarafından kontrol edildi. Bundan böyle Tiflis, yeni kurulan Tiflis Emirliği'nin merkezi oldu. 764 yılında şehir Hazarlar tarafından basıldı. 853 yılında Arap komutan Buğa Türk, halifeliğin merkezi yönetimini güçlendirmek için Tiflis'i işgal etti. 1037 ve 1051 yılları arasında Kral IV. Bagrat defalarca Tiflis'i ele geçirmeye çalıştı ancak ülkedeki istikrarsız siyasi durum nedeniyle bunun imkansız olduğu ortaya çıktı. 1045'te Tiflis yönetimi, ihtiyarlar belediye meclisinin eline geçti. 1068'de Tiflis, Selçuklu Sultanı Alp Arslan tarafından ele geçirildi. 1080'li yıllardan itibaren ise şehir tekrar bir yaşlılar konseyi tarafından yönetildi.

Gürcü Rönesansı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kral Kurucu Davit, büyük bir muharebenin ardından 1122 yılında Tiflis kentine girerek kesin egemenliği sağladı. Birleşik Gürcü devletinin yönetim merkezini Kutaisi’den Tiflis’e taşıdı ve Tiflis Gürcistan’ın başkenti oldu. Gürcistan’ın altın çağını yaşadığı 12-13. yüzyılda Tiflis büyük gelişme gösterdi ve kentin nüfusu 100.000’e ulaştı. Şehir sadece Gürcistan için değil aynı zamanda dönemin Doğu Ortodoks dünyası için de önemli bir edebiyat ve kültür merkezi haline geldi. Kraliçe Tamar devrinde ünlü şair Şota Rustaveli Tiflis’te çalışmalarını sürdürdü ve büyük bir olasılıkla Kaplan Postlu Şövalye adlı meşhur destanını burada yazdı. Bu devirde, Gürcistan’ın Rönesansı veya Altın Çağı olarak anılır.

Tiflis’in “Altın Çağı” yaklaşık yüz yıl sürdü. 1236 yılında, Moğol istilasından sonra Gürcistan Moğol egemenliğine girdi. Tiflis, hem siyasi hem de kültürel açıdan sonraki yüzyıl güçlü bir Moğol etkisi altında kaldı. 1320’lerde Moğollar ülkeden çıkarıldı ve Tiflis Gürcü devletinin yeniden başkenti oldu. Ne var ki kent, 1366’da veba salgını nedeniyle yeni bir yıkımla karşı karşıya geldi. 14. yüzyıldan 18. yüzyılın sonlarına değin Tiflis, değişik güçlerin istilasına uğradı. Timurlenk, Cihan Şah, Uzun Hasan kenti yağmaladılar.

Kartli-Kaheti'nin başkenti[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis'te Saakadze Meydanı'ndaki Giorgi Saakadze Anıtı (M. Berdzenişvili)

Gürcistan Krallığı'nın 1490'da ayrı krallıklara bölünmesinden sonra Tiflis, yalnızca Kartli Krallığı'nın siyasi ve idari merkezi haline geldi. 1510'larda Tiflis (ve Kartli ve Kaheti krallıkları) Safevi İran'a bağlı vasal devletler haline getirildi. 1522'de Tiflis'de ilk defa büyük bir Safevi kuvveti garnizon kurdu. Şah İsmail'in (taht 1501-1524) ölümünün ardından, Kartli kralı X. Davit İranlıları kovdu. Bu dönemde Tiflis'in birçok bölgesi tamir ve yeniden inşa edildi. Şah I. Tahmasp'ın (1524–1576) dört seferi, Kartli ve Kaheti'nin yeniden işgal edilmesiyle sonuçlandı ve 1551'den itibaren bir Safevi kuvveti Tiflis'te kalıcı olarak konuşlandırıldı. 1555 Amasya Antlaşması ile ve daha kesin olarak 1614'ten 1747'ye kadar kısa aralarla, Tiflis İran yönetimi altında önemli bir şehirdi ve şahın vali unvanı verdiği Kartli'nin İran'a bağlı vasal krallarının bir makamı olarak işlev gördü. II. Teimuraz ve II. Erekle'nin sonraki saltanatı altında Tiflis, yabancı yönetimden arınmış canlı bir siyasi ve kültürel merkez haline geldi. II. Erekle Kartli-Kaheti Krallığı'nı kurdu. Ancak sürekli işgal tehdidinden endişelenen Gürcistan yöneticileri, 1783 Georgiyevsk Antlaşması'nda Rus koruması istedi. Bu anlaşmaya rağmen, şehir 1795'te İran'ın bölge üzerindeki hegemonyasını yeniden kurmaya çalışan Kaçar hükümdarı Ağa Muhammed Han tarafından işgal edildi ve harap edildi.

Rusya egemenliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Metehi mahallesi, N. Çernetsov, 1839.

1801'de Kartli-Kaheti Krallığı'nın Rus İmparatorluğu'na ilhak edilmesinden sonra, Tiflis, Kafkas Ordusu Başkomutanının görev yaptığı yeni kurulan Gürcistan Guberniyası'nın merkezi oldu.[4] Tiflis, 1845'ten beri Rus Veliaht Prensi'nin Kafkasya'daki ikametgahı olmuştur. Şehrin alanı önemli ölçüde büyüdü. Merkez semtleri planlandı, Avrupa tipi bina sayısı arttı. Şehrin ekonomik ve kültürel hayatı hızla gelişti. Sanayi sermayesi yavaş yavaş yerli üretimi zayıflattı. 1841'den beri Gürcistan-İmeretya Guberniyası'nın idari merkezi ve 1846'dan beri Tiflis Guberniyası'nın idari merkezi olmuştur. Serfliğin kaldırılması (1866), Tiflis-Poti (1872), Tiflis-Batum ve Tiflis-Bakü (1883) demiryollarının inşası kentin ekonomik refahına yeni bir ivme kazandırdı. Fabrikaların ve ticaret atölyelerinin sayısı arttı, işçi sayısı önemli ölçüde arttı. 1819'da ilk periyodik yayın Tiflis'te yayınlanmaya başladı - "Gürcü Gazetesi", 1828'den itibaren - "Tiflis Ajansları" (Gürcüce ve Rusça dillerinde). 1850'de Gürcü tiyatrosu restore edildi.

Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

1917 Rus Devrimi'nden sonra şehir, 1918 baharında başkenti Tiflis olan Transkafkasya Geçici Hükümeti'nin merkeziydi ve daha sonra yine başkenti Tiflis olan ve üç Güney Kafkasya ülkesi Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan'ın oluşturduğu bir federasyon, Transkafkasya Federasyonu, kuruldu. Burada, Kafkasya Veliaht Prensi'nin sarayında, üç Güney Kafkasya ülkesinin - Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan'ın - 26-28 Mayıs 1918'de bağımsızlığı ilan edildi. O zamandan beri Tiflis, 25 Şubat 1921'e kadar Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin başkenti oldu. 1918 ve 1919'da Alman ve İngiliz askeri himayesi burada dönüşümlü olarak yer aldı.

Ulusal bir hükümet altında, Tiflis, 1918'de Tiflis Devlet Üniversitesi'nin kuruluşundan bu yana ilk Kafkas üniversitesine sahip şehir oldu bu İmparatorluk Rusyası'nın yönetimi sırasında uzun süredir gerçekleşmeyen bir rüyaydı. 25 Şubat 1921'de Bolşevik Kızıl Ordu'nun 11. birliği, yakın çevresinde şiddetli çatışmalardan sonra Tiflis'i işgal etti ve Sovyet yönetimini ilan etti.

Sovyet dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kızıl Ordu'nun 25 Şubat 1921'de Tiflis'e girişi.

25 Şubat 1921’de Kızıl Ordu kenti işgal etti ve ardından kent, Transkafkasya Sovyet Federe Sovyet Cumhuriyeti’nin başkenti ilan edildi. 1936’da Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin başkenti oldu ve bu devir 1991 yılına kadar sürdü. Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Sovyet yönetimi sırasında Tiflis'in nüfusu önemli ölçüde arttı, şehir daha sanayileşti ve aynı zamanda Sovyetler Birliği'nin önemli bir siyasi, sosyal ve kültürel merkezi haline geldi. 1980'de şehir, SSCB'deki ilk devlet onaylı rock festivaline ev sahipliği yaptı. Hem Sovyet vatandaşları hem de yabancı ziyaretçiler için önemli bir turizm merkezi olan Tiflis'in "Eski Kenti" (orijinal şehir surları içindeki mahalleler) 1970'lerde ve 1980'lerde yeniden inşa edildi.

1956, 1978 ve 1989 yıllarında Moskova yönetimine karşı Tiflis’te geniş çaplı gösteriler düzenlendi. 1956 ve 1989 gösterileri Moskova yönetimince kanlı biçimde bastırıldı.

Bağımsızlık sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Tiflis, önemli bir istikrarsızlık ve kargaşa dönemi yaşadı. Aralık 1991 ve Ocak 1992'deki kısa iç savaş sırasında şehir merkezinin önemli bir kısmı yıkıldı ve hasar gördü. Birkaç yıl boyunca şehir, çeşitli mafya klanları ve yasadışı girişimciler arasında bir çatışma yeriydi. Eduard Şevardnadze'nin (1993-2003) yönetimi sırasında suç ve yolsuzluk, toplumun neredeyse tüm katmanlarını ve faaliyet alanlarını kapsıyordu. İşsizlikteki keskin artış nedeniyle şehir nüfusunun büyük bir kısmı kendisini aşırı yoksulluğun eşiğinde buldu. Hayat o kadar çekilmez hale geldi ki, Kasım 2003'te nüfusun büyük bir kısmı protesto için sokaklara döküldü. Şimdi Gül Devrimi olarak bilinen huzursuzluk dalgası, parlamento seçimlerinin ardından oylama sonuçlarına hile karıştırılması nedeniyle doruğa ulaştı ve sonunda Şevardnadze hükümetinin devrilmesiyle sona erdi. 2003'ten bu yana şehirde göreceli istikrar ve ekonomik büyüme gözlemlendi, suç azaldı ancak yoksulluk ve istihdam sorunu hala akut.

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgürlük Meydanı'na bakan Belediye Meclisi binası

Ülkenin başkenti olarak Tiflis'in statüsü, Gürcistan Anayasası'nın (1995) 10. Maddesi ve Gürcistan'ın Başkenti Tiflis Yasası (20 Şubat 1998) ile tanımlanmıştır.

Tiflis, Tiflis Şehir Meclisi (Sakrebulo) ve Tiflis Belediye Binası (Meria) tarafından yönetilmektedir. Şehir Meclisi ve belediye başkanı dört yılda bir doğrudan seçimlerle seçilir. Tiflis Belediye Başkanı Kaha Kaladze ve Tiflis Şehir Meclisi Başkanı Giorgi Alibegaşvili'dir.

Ağmaşenebeli Bulvarı üzerinde bir polis karakolu

Şehrin yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

İdari olarak, şehir, sınırlı bir yönetim alanı üzerinde yargı yetkisine sahip kendi merkezi ve yerel yönetim birimlerine sahip olan rayonlara (bölgeler) bölünmüştür. Bu alt bölüm, Sovyetler Birliği'nin idari bölümlerini takiben 1930'larda Sovyet yönetimi zamanında oluşturuldu. Gürcistan bağımsızlığını yeniden kazandığından beri, rayon sistemi değiştirildi ve yeniden düzenlendi. En son revizyona göre, Tiflis bölgeleri şunları içeriyor:

Tiflis'in bölgeleri
Rayon Nüfus
(2017 itibariyle)[5]
Alan ( Km2)[6]
Mtatsminda Rayonu 49.052 73
Vake Rayonu 111.903 61.7
Saburtalo Rayonu 138.493 75.5
Krtzanisi Rayonu 39.286 31.7
İsani Rayonu 125.610 16.7
Samgori Rayonu 177.844 128.4
Çuğureti Rayonu 65.230 14.3
Didube Rayonu 70.018 8.4
Nadzaladevi Rayonu 154.067 42
Gldani Rayonu 177.214 50.3
Seal of Tbilisi, Georgia.svg Tiflis Şehri
1,108,717 502
Kaynak: Geostat,[5] Tbilisi City Hall[6]

Rayonların çoğu, şehrin tarihi mahallelerinden sonra adlandırılmıştır. Tiflis vatandaşları, daha küçük tarihi mahallelerden oluşan gayri resmi bir sistemi yaygın olarak kabul ediyor. Bununla birlikte, bu tür mahalleler, bir tür hiyerarşi oluştmakla beraber birkaç tanedir, çünkü çoğu, kendine özgü topografik sınırlarını kaybetmiştir. Şehrin doğal ilk alt bölümü, Kura'nın sağ ve sol kıyısıdır.

En eski mahallelerin isimleri Orta Çağ'ın başlarına kadar uzanır ve bazen büyük bir dilsel ilgi uyandırırlar. İnşa edilmiş en yeni yapılar, esas olarak konut pazarlama adlarını taşır.

Devrim öncesi Tiflis'te, Gürcü mahallesi şehrin güneydoğu kısmıyla sınırlıydı; Karl Baedeker, şehrin düzenini kısaca şöyle anlatıyor:

Kasabanın kuzey kesiminde, Kurá'nın sol yakasında ve tren istasyonunun güneyinde, eskiden Württemberg'den gelen Alman göçmenlerin (1818) ikamet ettiği temiz Alman Mahallesi uzanır. Güneyde Gruzinian veya Gürcü Mahallesi (Avlabár) bulunur. Kurá'nın sağ kıyısında, yetkililerin ve daha büyük ticari firmaların oturduğu Rus Mahallesi bulunur. Burası güneyde Ermeni ve Fars Çarşıları ile bitişiktir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis Denizi, Tiflis'teki en büyük su kütlesidir.

Tiflis, önemli karasal ve yarı kurak etkilere sahip nemli bir subtropikal iklime (Köppen iklim sınıflandırması: Cfa) sahiptir. Şehir sıcak, nemli yazlar ve orta derecede soğuk kışlar yaşar. Gürcistan'ın diğer bölgeleri gibi, Tiflis de yıl boyunca belirgin bir kurak dönem olmaksızın önemli miktarda yağış almaktadır. Kentin iklimi hem doğudan (Orta Asya/Sibirya) gelen kuru hava kütlelerinden hem de batıdan (Atlantik/Karadeniz) gelen okyanus hava kütlelerinden etkilenir. Şehrin çoğu tarafı sıradağlarla çevrili olduğundan, büyük su kütlelerine (Kara ve Hazar Denizleri) yakınlığı ve Büyük Kafkas Dağları Sıradağlarının (daha kuzeyden) Rusya'dan gelen soğuk hava kütlelerinin girişini engellemesi sebebiyle, Tiflis, aynı enlemlerde benzer bir iklime sahip diğer şehirlere kıyasla nispeten ılıman bir mikro iklime sahiptir.

Tiflis'te yıllık ortalama sıcaklık 13.3 °C'dir (55.9 °F). Ocak, ortalama 2,3 °C (36.1 °F) sıcaklıkla en soğuk aydır. Temmuz, ortalama 24,9 °C (76,8 °F) sıcaklıkla en sıcak aydır. Gündüz yüksek sıcaklıkları, tipik bir yıl boyunca ortalama 22 günde 32 °C'ye (90 °F) ulaşır veya bunu aşar. Kaydedilen mutlak minimum sıcaklık, Ocak 1883'te −24,4 °C (−11,9 °F) ve mutlak maksimum, 17 Temmuz 1882'de 42,0 °C (107.6 °F)'dir. Ortalama yıllık yağış 495,5 mm'dir (19,5 inç). Mayıs en yağışlı aydır (ortalama 77,6 mm (3,1 inç) yağış), Ocak ise en kurak aydır (ortalama 18,9 mm (0,7 inç) yağış). Kar yılda ortalama 15-25 gün düşer. Çevredeki dağlar genellikle, özellikle İlkbahar ve Sonbahar aylarında, şehrin içinde ve çevresinde bulutları hapseder ve bu da havanın uzun süreli yağışlı ve/veya bulutlu olmasına neden olur. Yıl boyunca Tiflis'in çoğu bölgesinde kuzeybatı rüzgarları hakimdir. Güneydoğu rüzgarları da yaygındır.

Nüfus yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis'in başlıca etnik grupları
Yıl
Gürcüler
%
Ermeniler
%
Ruslar
%
Toplam
1801-3[7] 4,300 21.5% 14,860 74.3%
20,000
1864/65 kış[8] 14,878 24.8% 28,404 47.3% 12,462 20.7% 60,085
1864/65 yaz[8] 14,787 20.8% 31,180 43.9% 12,142 17.1% 71,051
1876[9] 22,156 21.3% 37,610 36.1% 30,813 29.6% 104,024
1897[10] 41,151 29.5% 47,133 36.4% 44,823 28.1% 159,590
1926[11] 112,014 38.1% 100,148 34.1% 45,937 15.6% 294,044
1939[11] 228,394 44% 137,331 26.4% 93,337 18% 519,220
1959[11] 336,257 48.4% 149,258 21.5% 125,674 18.1% 694,664
1970[11] 511,379 57.5% 150,205 16.9% 124,316 14% 889,020
1979[11] 653,242 62.1% 152,767 14.5% 129,122 12.3% 1,052,734
2002[12] 910,712 84.2% 82,586 7.6% 32,580 3% 1,081,679
2014[13] 996,804 89.9% 53,409 4.8% 13,350 1.2% 1,108,717

Çok kültürlü bir şehir olan Tiflis, 100'den fazla etnik gruba ev sahipliği yapmaktadır. Nüfusun yaklaşık %89'u etnik Gürcülerden oluşur ve Ermeniler, Ruslar ve Azeriler gibi diğer etnik grupların da önemli nüfusları vardır. Yukarıda belirtilen gruplarla birlikte Tiflis, Osetler, Abhazlar, Ukraynalılar, Yunanlılar, Almanlar, Yahudiler, Estonyalılar, Kürtler, Asuriler ve Yezidiler ve diğerleri dahil olmak üzere diğer etnik gruplara ev sahipliği yapmaktadır.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis sakinlerinin %95'inden fazlası Hristiyanlığın bir formunu uyguluyor (en baskın olanı Gürcü Ortodoks Kilisesi'dir). Gürcü Ortodoks Kilisesi ile tam bir bütünlük içinde olan Rus Ortodoks Kilisesi ve Ermeni Apostolik Kilisesi de önemli takipçilere sahiptir. Nüfusun azınlık kesimi (yaklaşık %1,5) İslam'ı (çoğunlukla Şii İslam'ı) uygularken, Tiflis nüfusunun yaklaşık %0,1'i Yahudiliği uyguluyor. Ayrıca bir Roma Katolik kilisesi ve Yezidi Sultan Ezid Tapınağı da var.

Medya[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcistan medya şirketlerinin (televizyon, gazete ve radyo dahil) büyük çoğunluğunun merkezi Tiflis'tedir. Şehir, Gül Devrimi'nin yayınlanmasından sonra hatırı sayılır bir ün kazanan popüler Rustavi 2 televizyon kanalına ev sahipliği yapmaktadır. Rustavi 2'ye ek olarak, Gürcistan'ın dört büyük kamu televizyon kanalından geri kalan üçü (İmedi TV, Maestro ve Public Broadcasting Channel dahil) şehirde bulunmaktadır. Rustavi 2'nin Mze TV şirketini başarıyla satın aldığı ve Rupert Murdoch's News Corporation'ın 2006'nın başında İmedi Media Holding'in hissedarı olduğu 2005 yılının ikinci yarısından bu yana Tiflis televizyon pazarında önemli değişiklikler yaşandı.

Tiflis'te çok sayıda gazete yayınevi var. En dikkate değer gazetelerden bazıları günlük gazeteler 24 Saati ("24 Saat"), Rezonansi ("Rezonans"), Alia, İngilizce günlük gazeteler The Messenger, Georgia Today ve İngilizce haftalık gazeteler The Georgian Times ve FINANCIAL'dır. Şehrin radyo istasyonlarından İmedi Radio (105.9 FM), Fortuna ve Radio 105, geniş ulusal izleyici kitlesine sahip en etkili rakiplerden bazılarıdır.

Tiflis'teki radyo istasyonları arasında 5 Hatlı Radyo (93.8 FM), Avrupa + Tiflis (99.6 FM) ve Gürcü Patrik Radyosu (105.4 FM) bulunmaktadır.[14]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Mimari[değiştir | kaynağı değiştir]

Şehirdeki mimari, yerel (Gürcü), Bizans, Neoklasik, Art Nouveau, Beaux-Arts, Ortadoğu ve Sovyet modern tarzlarının bir karışımıdır. 1795'te şehrin gördüğü yıkımdan çok az bina kurtuldu, bu nedenle Tiflis'teki çoğu tarihi bina Rus İmparatorluk döneminde (1801-1917) inşa edildi. Şehrin en eski kısımları (Narikala, Abanotubani, Avlabari) büyük ölçüde ortaçağ sokak planlarına göre yeniden inşa edildi ve hatta bazı eski evler çok daha eski temeller üzerine yeniden inşa edildi. Rus yetkililer tarafından Avrupa tarzı bir plana göre geliştirilen Tiflis şehir merkezi bölgeleri (Sololaki, Rustaveli Bulvarı, Vera, vb.) Batılı bir görünüme sahiptir ve o sırada Avrupa'da popüler olan stillerin bir karışımı vardır: Güzel Sanatlar, Oryantalist ve çeşitli dönem canlanma stilleri.

Tiflis, 1890'ların ortalarından Rus yönetiminin sonuna kadar gelişen Art Nouveau binaları ve detayları (Sololaki ve Çuğureti'de yaygın olan) bolluğu ile dikkat çekiyor. Art Nouveau, deneysel modern mimariyi tanıtan komünist otoriteler tarafından burjuva olarak ilan edildi. Gürcistan'daki daha muhafazakar ve tarihsel olarak etkilenen Stalinist mimari, şimdi Biltmore Hotel Tbilisi'yi barındıran 1938 Marx-Engels-Lenin Enstitüsü binası ("İmeli") tarafından temsil edilmeye devam ediyor.

Eski Tiflis'teki açık hava kafeleri

Tiflis'in İkinci Dünya Savaşı sonrası mimarisi, Sovyetler Birliği'nde boyunca bulunan orta yüzyıl modernizminin markasına benziyor. Dünya Savaşı'ndan sonra bir konut krizine tepki olarak şehir çarpıcı bir şekilde genişledi. Seri üretim teknolojisindeki ilerlemelerle inşa edilen tüm mahalleler (Saburtalo, Diğomi) birkaç on yıl içinde şehrin eteklerinde ortaya çıktı. Gürcü mimarlar, Tiflis'in 1975 Karayolları Bakanlığı ve 1984 Düğün Sarayı da dahil olmak üzere Sovyetler Birliği'nin en ilginç mimari başarılarından bazılarını üretti. Sovyetler Birliği'nin çöküşünden bu yana, kentsel peyzaj büyük ölçüde düzensiz inşaat ile karakterizedir. Yeni kuleler eski kamusal alanları işgal ediyor ve aşırı kalabalık apartmanlar bir gecede dikiliyor. 2004 yılından bu yana, şehir yönetimi, kontrolsüz inşaat projelerini engellemek için girişimlerde bulundu. Yakında Tiflis'te üç gökdelen kompleksi olacak. Eksen Kuleleri, Rediks Çavçavadze 64 ve şu anda yapım aşamasında olan yeni Acara Otel/İş Kompleksi, Kafkasya'daki en yüksek binalar/gökdelenler olacak.

Tiyatro, dans ve müzik[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentte Tiflis Devlet Konservatuarı, Tiflis Opera ve Bale Tiyatrosu, Şota Rustaveli Devlet Akademik Tiyatrosu, Marcanişvili Devlet Akademik Tiyatrosu, Rezo Gabriadze Kukla Tiyatrosu ve Kraliyet Bölge Tiyatrosu gibi önemli tiyatro ve müzik kurumları bulunmaktadır.

Sanat müzeleri ve galeriler[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcistan Ulusal Müzesi, Gürcistan Sanat Müzesi de dahil olmak üzere birçok önemli müzeyi bir araya getiriyor. Modern Sanat Müzesi 2012 yılında kuruldu.[15] İki bağımsız çağdaş sanat organizasyonu, Kunsthalle Tbilisi[16][17] ve Open Space of Experimental Art[18] 2018'de kurulmuştur.

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcistan'ın uluslararası bir turizm lokasyonu olarak artan popülaritesi, Tiflis'i küresel seyahat haritasına yerleştirdi. 2019 yılında 9 milyondan fazla uluslararası ziyaretçiye ev sahipliği yapan başkent, konaklama sektöründe büyük yatırımlar gördü. Enfes şehir manzaraları, Art Deco, Rus, Doğu ve Sovyet mimarisi, ulusal müzeler ve galeriler, kültürel cazibe merkezleri, festivaller, tarihi yerler ve olağanüstü, geleneksel Gürcü mutfağının yanı sıra çok çeşitli uluslararası yemekler sunan restoranları ile bölgenin önde gelen turizm merkezidir. Şehir, karmaşık tarihi nedeniyle, kültürlerin kaynaştığı bir pota, çeşitli cazibe merkezlerine sahip kültürel mozaik yapılı bir metropol olarak tanınmaktadır.[19]

Başlıca görülecek yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis, önemli simge yapılara ve gezi noktalarına sahiptir. Gürcistan Parlamento ve hükümet (Devlet Şansölyesi) binaları, Gürcistan Yüksek Mahkemesi, Sameba Katedrali, Vorontsov Sarayı (bugün Çocuk Sarayı olarak da bilinir), Gürcistan Parlamentosu Ulusal Halk Kütüphanesi, Gürcistan Ulusal Bankası, Tiflis Sirki, Barış Köprüsü ve birçok devlet müzesi Tiflis'te bulunmaktadır. Sovyet döneminde Tiflis, müze sayısı açısından Sovyetler Birliği'ndeki ilk dört şehir arasında sürekli olarak yer aldı.

Şehrin tarihi simge yapılarından en dikkate değer olanları arasında Narikala kalesi (4. - 17. yüzyıl), Ançishati Bazilikası (6. yüzyıl, 16. yüzyılda yeniden inşa edilmiştir), Sioni Katedrali (8. yüzyıl, daha sonra yeniden inşa edilmiştir) ve Metehi Kilisesi, Açık Hava Etnografya Müzesi, Kükürt Banyosu ve Tiflis Eski Kenti yer almaktadır.

Gece yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel cazibe merkezlerinin ötesinde, Tiflis, 2010'larda uluslararası medyanın ilgisini çekmeye başlayan gelişen gece kulübü kültürüne sahiptir. Bassiani, Mtkvarze, Khidi ve Café Gallery gibi önde gelen kulüplerde yerel sanatçıların yanı sıra önemli uluslararası DJ'ler de yer almıştır.[20][21]

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis'te toplu taşıma sistemi ve ilgili altyapı öncelikli olarak Ulaştırma ve Kentsel Kalkınma Ajansı tarafından yönetilmektedir. Onlarca yıllık kötü ulaşım hizmetleri ve özel araçların önceliklendirilmesinden sonra, şehirde 2010'lardan itibaren yeşil, kapsamlı ve çeşitli bir toplu taşıma ağı geliştirmek üzerine yatırımlar yapıldı. Bugün şehrin ulaşımına uluslararası bir havaalanı, metro ve ulusal demiryolu hizmetleri, belediye otobüsleri, minibüsler, taksiler, teleferikler, bisiklet yolları ve füniküler hizmet vermektedir.

Tiflis'te yaşam[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis birçok yabancıya ev sahipliği yapmaktadır. Uluslararası okulların, işletmelerin, göçmen topluluklarının ve çevrimiçi ağların açılmasıyla birlikte son yıllarda Tiflis'te yaşayan ve çalışan yabancıların sayısı arttı. Tiflis çok güvenli bir şehirdir. Gurbetçilerin çoğu Vake, Vera, Saburtalo ve Diğomi'de yaşıyor. Tiflis'te birçok gurbetçi topluluğu bulunabilir. Bazıları üyelik ücreti alıyor.

Yakın zamanda Tiflis'in merkezinde bulunan sur kalıntıları

Kardeş şehirler ve mahalleler[değiştir | kaynağı değiştir]

Tiflis Platz, Saarbrücken, Almanya.

Tiflis'in kardeş şehirleri:[22]

Resim Galerisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.
  2. ^ "Mayor of Tbilisi". Tbilisi City Hall. 1 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Kasım 2017. 
  3. ^ "Population by regions". NATIONAL STATISTICS OFFICE OF GEORGIA. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2019. 
  4. ^ Высочайше утвержденный плакат "Об учреждении Верховного Грузинского Правительства в Тифлисе". 12 сентября 1801г. ПСЗ-I. Т.26. № 20.009.
  5. ^ a b of population by administrative-territorial units and sex.xls "Number of population by administrative-territorial units and sex" |url= değerini kontrol edin (yardım). geostat.ge. 3 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  6. ^ a b Tbilisi in figures 2018 tbilisi.gov.ge
  7. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Ronald Grigor Suny 1994 116 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ a b (Rusça) Тифлис // Географическо-статистический словарь Российской империи 22 Mart 2021[Tarih uyuşmuyor] tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..St. Petersburg, 1885, p. 133 (Note: this is a 'one-day census' of unknown scope and methodology).
  9. ^ Ronald Grigor Suny (1994). The making of the Georgian nation. Indiana University Press. s. 368. ISBN 978-0-253-20915-3. 22 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Aralık 2011.  (one-day census of Tiflis)
  10. ^ (Rusça) Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. 22 Mart 2021[Tarih uyuşmuyor] tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Изд. Центр. стат. комитета МВД: Тифлисская губерния. – St. Petersburg, 1905, pp. 74—75.(Note: The census did not contain a question on ethnicity, which was deduced from data on mother tongue, social estate and occupation)[1] 24 Mart 2021[Tarih uyuşmuyor] tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  11. ^ a b c d e Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; ReferenceA isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  12. ^ "Ethnic groups by major administrative-territorial units" (PDF). 14 Kasım 2009. 14 Kasım 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2012. 
  13. ^ Şablon:Georgian census 2014
  14. ^ Tbilisi Municipal Portal – Radio 17 Aralık 2013[Tarih uyuşmuyor] tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  15. ^ Rabimov, Stephan. "The Tbilisi Art Scene Looks Inside Georgia". Forbes (İngilizce). 9 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2020. 
  16. ^ "Kunsthalle Tbilisi: new art space opening with contemporary exhibitions". Agenda.ge. 13 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2020. 
  17. ^ Sutton, Kate (4 Haziran 2018). "Diary – Kate Sutton on the inaugural Tbilisi Art Fair and the Kunsthalle Tbilisi launch". Artforum (İngilizce). 24 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Aralık 2020. 
  18. ^ "Open Space: new experimental art platform launches in Tbilisi". Agenda.ge. 3 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2020. 
  19. ^ "9 mln international travelers visited Georgia in 2019". Agenda.ge. 30 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2018. 
  20. ^ House, Arthur (21 Eylül 2016). "Clubbers, forget London and Berlin – the place to dance is eastern Europe". The Guardian. 12 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2017. 
  21. ^ Lynch, Will (15 Ağustos 2016). "Tbilisi and the politics of raving". Resident Advisor. 12 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2017. 
  22. ^ a b c d e f g h i j k l m "Tbilisi Sister Cities". Tbilisi City Hall. Tbilisi Municipal Portal. 24 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2013. 
  23. ^ "Medmestno in mednarodno sodelovanje". Mestna občina Ljubljana (Ljubljana City) (Slovence). 26 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2013. 
  24. ^ "Bristol City – Town twinning". Bristol City Council. 28 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Temmuz 2009. 
  25. ^ "Yerevan – Twin Towns & Sister Cities". Yerevan Municipality Official Website. Yerevan Municipality. 31 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2013. 
  26. ^ ԵՐԵՎԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԱՐԱՆՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ [Yerevan expanding its international relations] (Ermenice). Yerevan Municipality. 12 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2013. 
  27. ^ "Oraşe înfrăţite (Twin cities of Minsk) [via WaybackMachine.com]" (Rumence). Primăria Municipiului Chişinău. 3 Eylül 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2013. 
  28. ^ "Legal Framework". Embassy of Georgia to the State of Qatar. 7 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2018. 
  29. ^ "Arak Tourist Attractions And Info – Iran Travel Guide – Trip Yar". en.tripyar.com (İngilizce). 15 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ekim 2018. 
  30. ^ "ToIran, Tourism Platform in Iran". www.toiran.com. 15 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ekim 2018. 
  31. ^ Behnegarsoft.com. قفقاز – اراک و تفليس خواهرخوانده مي‌شوند. www.ccsi.ir. 9 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ekim 2018. 
  32. ^ "Tbilisi-Tehran direct flights will start next month". Agenda.ge. 28 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2015. 
  33. ^ "თბილისსა და სტამბოლს შორის დაძმობილების შესახებ მემორანდუმი გაფორმდა". Tbilisi City Hall. 2 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2016. 
  34. ^ "Kraków – Miasta Partnerskie" [Kraków -Partnership Cities]. Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków (Lehçe). 2 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2013. 
  35. ^ "Partnerská města HMP" [Prague – Twin Cities HMP]. Portál "Zahraniční vztahy" [Portal "Foreign Affairs"] (Çekçe). 18 Temmuz 2013. 25 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2013.