Moğolistan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Moğolistan
Monggol ulus.svg
Монгол улс
Moğolistan
Slogan
Masmavi gökler ülkesi
Millî marş

Moğolistan haritadaki konumu
Başkent
ve
Ulanbatur
Resmî diller Moğolca
Etnik gruplar
(2010[1])
Hükûmet Yarı başkanlık sistemi cumhuriyet
• Cumhurbaşkanı
Battulga Khaltmaa
• Başbakan
Ukhnaagiin Khürelsükh
• Meclis Başkanı
Gombojavyn Zandanshatar
26 Aralık 1911
Yüzölçümü
• Toplam
1.564.115,75 km2 (603.908,47 sq mi) (19.)
• Su (%)
0.43[2]
Nüfus
• 2019 sayımı
3,278,290 (136.)
• Yoğunluk
184/km2 (476,6/sq mi) (239.)
GSYİH (SAGP) 2019 tahminî
• Toplam
47 milyar $ (115)
• Kişi başına
$14,270
GSYİH (nominal) 2018 tahminî
• Toplam
13.7 milyar $
• Kişi başına
5,353 $
Gini (2019) 36.5
orta · 96.
İGE (2019) 0.735
yüksek · 92.
Para birimi Tögrög (MNT)
Zaman dilimi UTC+7 (UTC)
• Yaz (YSU)
UTC+8 (UTC)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu +976
İnternet alan adı .mn, .мон
2018 yılı Cengiz Han meydanında yeni yıl kutlama görüntülerinden bir kare

Moğolistan, Doğu ve Orta Asya'da bulunan denize kıyısı olmayan bağımsız bir ülkedir. Ülkenin kuzeyinde Rusya, güneyinde, doğusunda ve batısında Çin vardır. Moğolistan'ın Kazakistan'a sınırı olmamasına rağmen ülkenin en batısı Kazakistan'ın doğu ucuna birkaç kilometre uzaktadır. Ulanbatur, başkent ve ülkenin en büyük şehri olup yaklaşık olarak burada ülke nüfusun %38'i yaşamaktadır. Moğolistan'ın siyasal sistemi yarı başkanlık sistemi ile yönetilen cumhuriyettir.

Bugünkü Moğolistan toprakları geçmişte Hunlar, Siyenpiler (Sien-pi), Cücenler ve daha sonra Göktürkler gibi imparatorluklar tarafından yönetilmiştir. Moğol İmparatorluğu ise 1206 yılında Cengiz Han tarafından kurulmuştur. 16. ve 17. yüzyıllarda Moğollar Tibet Budizmi'nden etkilenmişlerdir. 17. yüzyılın sonlarında, Moğolistan'nın büyük bir kısmı Qing Hanedanı'nın yönetimi altına girmiştir. 1911 yılında Qing Hanedanı'nın yıkılışı sırasında, Moğolistan bağımsızlığını ilan etmiş, fakat 1921 yılına kadar De facto bağımsızlığını kabul ettirmekle ve 1945 yılına kadar uluslararası tanınmayı kazanmakla uğraşmak zorunda kalmıştır. Sonuç olarak güçlü Rus ve Sovyet kuvvetlerine maruz kalmıştır. 1924 yılında Moğol Halk Cumhuriyeti ilan edilmiş ve Moğol politikası aynı dönemdeki Sovyet politikasını takip etmiştir. 1989 yılının sonlarında Doğu Avrupa'daki komünist rejimlerinin çökmesinin ardından 1990 yılının başlarında Moğolistan'da Demokratik Devrim gerçekleşmiştir. Böylece Moğolistan'da çok partili sistem başlamış, 1992'de yeni bir anayasa kabul edilmiş ve serbest piyasa ekonomisine geçilmiştir.

Yüzölçümü 1.564.116 kilometre kare, nüfusu 2,9 milyon civarı olan Moğolistan, en büyük yüzölçümüne sahip on dokuzuncu ülke ve en seyrek nüfuslu ülkedir. Ayrıca Kazakistan'dan sonra denize kıyısı olmayan en büyük ikinci ülkedir. Ülke çok az ekilebilir toprağa sahiptir. Topraklarının çoğu bozkırdır. Kuzey ve batıda dağlar vardır ve güneyde Gobi Çölü vardır. Yaklaşık olarak 3.1 milyonluk nüfusun %30'u göçebe veya yarı göçebedir. Nüfusunun çoğunluğu Moğol olup halkın dini Tibet Budizmi'dir. Moğollar dışında Kazaklar ve Tuvalar ülkede yaşamaktadır. Bu halklar genellikle batıdadır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Önemli tarih öncesi mevkiler Hovd İli'nde bulunan Kuzey Mavi Mağarası'ndaki[3] ve Bayanhongor İli'nde bulunan Beyaz Mağara'daki eski taş çağından kalma mağara resimleridir. Dornod İli'nde cilalı taş devriden kalma tarım yerleşimleri bulunmuştur.

Moğol kökenli devletler olarak 12. yüzyılın başına kadar, Büyük Hun İmparatorluğu, Apar (Avar, Juan-Juan), Göktürk, Uygur, Karahitay devletleri hâkim oldu. Cengiz Han'ın birleştirip örgütlediği kabîlelerle, 1206’te Moğolistan’da ilk Moğol Devleti (Moğollar) kuruldu. Cengiz Han, 1227’de öldü. On yedinci yüzyılda Çarlık Rusyası, bölgeyi kontrolüne almak için girişimlere başladı. On sekizinci yüzyılda Moğolistan’da Rus ve Çin yanlılarının mücâdelesi başladı. Moğol prenseslerinin Çinliler gibi yaşaması Moğolistan’da milliyetçilik akımının başlamasına neden oldu. Katolik misyonerlerinin faaliyetleriyle Moğolistan’da Hristiyanlaşma başladı. Misyonerler Uzak Doğu’da dayanak noktası elde etmek ümidiyle Moğolistan’ın bağımsızlığını desteklediler. Bağımsızlık düşüncesi yayıldı. 1912’de Çin’de Mançu hânedanının yıkılmasıyla Moğol prensleri Rusların da yardımıyla Moğolistan’ın bağımsızlığını ilân ettiler. Çinlilerle mücâdeleye girişen Moğollar, 1915’te Çin’e de bağımsızlıklarını tanıttılar.

Çin-Japon Savaşında Moğolistan’da yeraltı faaliyetiyle komünist hareket başlatıldı. Japonya’nın Kuzey Çin’e girmesiyle 1935-1937’de Moğolistan da işgâle uğrayarak, mahallî muhtar bölgeler kuruldu. 1945’te II. Dünya Savaşı'nın bitmesiyle ülkedeki bağımsızlık yanlısı örgütler faaliyetlerini komünizm paralelinde devam ettirdiler. Komünizme karşı mücâdele eden örgütlerin zayıflatılmasıyla İç Moğolistan, Çin’in hâkimiyetinde muhtar hâle getirildi. II. Dünya Savaşı'ndan sonra dış Moğolistan’da, ABD ve İngiltere’nin tavsiyesiyle, Moğolistan Halk Cumhuriyeti kuruldu. 20 Ekim 1945’te referandumla bağımsızlığını ilân eden Moğolistan, önce Milliyetçi Çin tarafından tanındı. 1946’da Moğolistan Halk Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği aralarında ittifak imzalandı. 1961’de Birleşmiş Milletler Örgütüne kabul edildi. Sovyetler Birliği'ndeki ve Doğu Avrupa’daki komünist yönetimlerinin çöküşü komünizmle yönetilen Moğolistan’ı da etkiledi. 1990’da çok partili sisteme geçilerek; ekonomik, sosyal ve siyasal reformlar yapıldı. Temmuz 1990 ilk çok partili seçimler yapıldı. Moğolistan’da bulunan Rus birlikleri yapılan anlaşma sonucu geri çekildi.

Moğolistan’ın Tarihsel Süreci[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ. 3.yy’dan itibaren bölge Türklerin kontrolüne geçti. Büyük Hun İmparatorluğu ile Moğolistan’da yaşayan Proto-Moğollar ve Tunguzların birleşmesi gerçekleşti. 13. yy’ın başına kadar bölgeye; Büyük Hun İmparatorluğu, Göktürk, Uygur, Karakutay devletleri hakim oldu. 1206’da ise Cengiz Han’ın birleştirip teşkilatlandırdığı kabilelerle, Moğolistan’da ilk Moğol Devleti kurulmuş oldu. Oldukça güçlü bir imparatorluktu. Cengiz Han, 1227’de ölünce Moğol İmparatorluğu oğulları arasında bölüşüldü. Moğolistan’a 1634 yılına kadar Ögedey ve Toluy’un neslinden hanlar hâkim oldu. 1634’te bölge Mançu Hanedanı’nın hakimiyetine geçti. 17. yy’da Çarlık Rusyası, bölgeyi kontrolüne almak için girişimlerde bulundu. 18. y.y.’da Moğolistan’da Rus ve Çin yanlılarının mücadelesi başladı. Moğolistan’da milliyetçilik akımının başlamasına sebep, Moğol prenseslerinin Çinliler gibi yaşaması idi. 1752’de Moğolistan’ın tamamı Qing Hanedanlığı yönetimine geçmişti. 1912’de ise Çin’de Mançu hanedanının yıkılmasıyla, Moğol prensleri Rusların da yardımıyla Moğolistan’ın bağımsızlığını ilan ettiler. Yönetime Bogdo Hanlığı geçmiş ve Bogd Han ülkenin imparatoru ilan edilmiştir. 1915’te Çin Moğolistan’ın bağımsızlığını tanımıştır ancak 1919 yılında Moğolistan’ı işgal etmiştir. Ülkede bağımsızlık yanlısı Moğol Halk Partisi kurulmuş ve Rusya’daki Bolşeviklerden yardım görmüştür. 1921’de Rus Ordusu, Çin’i Moğolistan’dan çıkartmış ve ülke tekrar bağımsızlığına kavuşmuştur. SSCB’e yakınlık çerçevesinde Moğol Halk Cumhuriyeti kurulmuş ve SSCB ile ilişkiler geliştirilmiştir. 1928 yılında Komünist lider Khorloogiin Choibalsan yönetime geçmiştir. Çin’den ayrılarak bağımsızlığını yeniden kazanan Moğolistan, Bolşeviklerin desteğiyle tesis ettiği yönetim sistemiyle dünyanın ikinci komünist devleti olmuş, Sovyetler Birliği’nin güdümüne girmiştir. Stalinist politikalar sebebiyle 30.000 kadar rejim karşıtı insan öldürülmüştür. 1939’da Moğol ve Rus güçleri, bölgeye Japonların saldırmasıyla birlikte Nomonhan Savaşı’nda yenilgiye uğratılmıştır. 20 Ekim 1945 tarihinde referandumla bağımsızlığını ilan eden Moğolistan, bu tarihe kadar uluslararası arenada bağımsızlığının tanınması için çaba göstermiştir. Moğolistan, ilk olarak Milliyetçi Çin tarafından 1946’da tanındı, 1961’de ise Birleşmiş Milletler’e kabul edildi. Çin ile iyi ilişkiler geliştirilmiş ve demiryolu hattı kuruldu. 1966’da SSCB ile Ulan Batur Anlaşması imzalanarak Kızıl Ordu’ya ülkede askeri üs verilmesi kararlaştırılsa da, 1986’da SSCB’de Gorbaçov’un iktidara gelmesiyle birlikte Sovyet askerleri ülkeden çekilmiştir. 1990’da Sovyetler Birliğinde’ki ve peşi sıra Doğu Avrupa’daki komünist yönetimlerinin çöküşü, komünizmle idare edilen Moğolistan’ı da etkilemiştir. Komünizmin dağılmasından sonra, 1990’da çok partili sisteme geçilerek; ekonomik, sosyal ve siyasal reformlar yapıldı. Temmuz 1990 ilk demokratik, çok partili seçimler yapılmıştır. Böylece Moğolistan Demokratik Devrim’e geçmiştir ve ülkede yeni bir anayasa kabul edilerek vatandaşlara hak ve özgürlükleri iade edilmiştir. Moğolistan şimdi de demokratik parlamenter sistemle yönetilmektedir.[4]

Fizikî yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan ve şehirleri.
Moğolistanın Fizikî yapısı

Moğolistan Halk Cumhûriyetinin arâzisinin büyük bölümü yayla görünümündedir. Yalnız ülkenin güneydoğusunda Gobi Çölü yer alır. Devletin doğudan batıya uzunluğu 2367 km, kuzeyden güneye ise 1258 kilometredir. Ortalama yüksekliği 1580 m olan bu dağlık ülkenin kuzey batısı güneydoğuya nazaran daha yüksektir.

Ülkenin içinde ve sınırlarında birçok dağ silsilesi yer alır. Rusya ile kuzeybatı sınırı boyunca Tanno-Ola Sıradağları yükselir. Kuzeydoğuda Kentei Dağları vardır. Ülkenin batı iç kısmında Hangay Dağları yer alır. Moğolistan ve Gobi Altayları batıdan güneydoğuya doğru Çin sınırı yakınlarına kadar uzanır. Altayların en yüksek zirvesi olan 4653 m yüksekliğindeki Tabun Boğdo, kuzeybatıda ilk silsile üzerinde bulunur.

Kuzeydeki nehir vadileri, bilhassa Selenga ve Orkun verimlidir. Kerulen Vâdisi, Doğu Moğolistan’a doğru geniş bir anayol meydana getirir. Çok sayıda tuz gölleri ve denize çıkışı olmayan nehirleriyle ülke topraklarının üçte ikisi, İç Asya’da suyunu dışarı akıtmayan havzada yer alır. Sâdece Kerulen ve Onon nehirleri Büyük Okyanus'a dökülür. Ülkenin belli başlı gölleri: Ubas Nor, Hara Usu, Airik Nor, Kirgis Nor ve Hubsugul’dur.

Ulan Bator, Cengiz Han meydanı

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan’ın büyük bölümünde, az yağış ve büyük sıcaklık değişikliklerine sâhip, sert bir karasal iklim hüküm sürer. Ekseriya yaz yağmurları şeklinde olan yağış, ülkenin değişik kısımlarında yılda 100 ilâ 300 mm arasında değişir. Aşırı soğukla gelen hafif kar, ülkenin kuzey kısmında devamlı donmuş olarak kalan, önemli bir kuşağı meydana getirir. Sıcaklık farkı oldukça büyüktür. Ulan Bator’da ocak ayındaki sıcaklık ortalaması -28 °C, temmuz ayındaki ise 18 °C’dir. En yüksek ve en düşük sıcaklıklar daha da büyüktür. Kışın ırmaklar ve göller donar. Kuvvetli toz ve kum fırtınaları görülür.

Doğal kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan yeşillikleri

Gobi hâriç, Moğolistan’ın büyük bölümü hayvancılığa imkân veren çimenlik ve çayır halindedir. Dağlar, kuzey batıdaki hâriç, genellikle çıplaktır (ağaçsızdır). Ülkenin çoğu bölgelerinde vahşi hayvanlar bulunur. Bunlardan bol miktarda bulunan büyük memeli hayvanlar arasında koyun, geyik, ren geyiği (bilhassa Hubsugul Gölü çevresinde) bazı vahşi deve ve atlar sayılabilir. Her yerde bulunan dağ sıçanı (marmota) sistemli olarak kürkü için avlanır. Moğol Paleontolojistlerinin yaptığı keşifler, ülkede bol miktarda dinozor fosilleri bulunduğunu göstermektedir. Maden kömürü, tungsten, bakır, molibden, altın, kalay ülkenin yeraltı zenginliklerini teşkil eder. Moğolistan bakır bakımından Asya’da birinci, dünyada ilk on sırada yer alır.

Moğolistan’ın yüzölçümü yaklaşık 1,6 milyon kilometrekare olup, ülke dağlar, ormanlar, bozkırlar ve yarı çöllerden oluşmaktadır. Moğolistan içinde petrolün ve diğer maden cevherlerinin de bulunduğu mineraller bakımından zengindir. Toplam alanın %81’i develerin, atların, sığırların, koyunların ve keçilerin beslendiği otlaklardan oluşmaktadır. Moğolistan’da 2019 yılsonunda yapılan hayvan sayımları sonucunda hayvan sayısı, 70 milyon 949,9 bin başa yükselmiştir. Ülkede, 32,2 milyon baş koyun, 29,2 milyon baş keçi, 4,7 milyon baş sığır, 4,2 milyon baş at ve 472,4 bin deve bulunmaktadır. Moğolistan, rüzgâr ve güneş enerjisi bakımından elverişli bir ortama sahiptir. Ülkenin çoğu bölgesinde güneşli gün sayısı, 270 ila 300 gün arasındadır. Rüzgâr enerjisi için ise toplam ülke alanının %10’unun çok elverişli olduğu belirtilmektedir.[5]

İdari yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan 21 tane aymaga (Moğolca: Аймаг) bölünmüş durumdadır. Aymag, Türkçe bir söz olan "ayırmak" sözünden gelir.[kaynak belirtilmeli] Aymaglar ise sum denilen yönetim birimlerine ayrılmıştır. Ülkede 315 tane sum vardır. Ülkenin başkenti Ulan Batur hot denilen yönetim birimi ile yönetilmektedir. Modern iller 1921 yılında kurulmaya başlanmıştır ve başkent Ulan Batur özel bir statüye sahip olup, bağımsız bir il belediyesi olarak yönetilmektedir

Numara İl (aymag) Merkez İlin nüfusu (2004) Alan Yoğunluk
Aimags.PNG
1 Arhangay (Архангай) Çeçerleg 94,900 55,300 1.7
2 Bayanhongor (Баянхонгор) Bayanhongor 83,800 116,000 0.7
3 Bayan Ölgii (Баян-Өлгий) Ölgii 101,200 45,700 2.2
4 Bulgan (Булган) Bulgan 60,800 48,700 1.2
5 Darhan-Ul (Дархан-Уул) Darhan 87,800 3,280 26.8
6 Dornod (Дорнод) Çoybalsan 73,700 123,600 0.6
7 Dornogobi (Дорноговь) Saynşand 52,500 109,500 0.5
8 Dundgobi (Дундговь) Mandalgobi 49,900 74,700 0.7
9 Gobi-Altay (Говь-Алтай) Altay 60,900 141,400 0.4
10 Gobi-Sümber (Говь-Сүмбэр) Çoyr 12,300 5,540 2.2
11 Hentii (Хэнтий) Öndörhaan 71,200 80,300 0.9
12 Hovd (Ховд) Hovd 87,800 76,100 1.2
13 Hövsgöl (Хөвсгөл) Mörön 121,400 100,600 1.2
14 Orhon (Орхон) Erdenet 78,400 840 93.3
15 Övörhangay (Өвөрхангай) Arvayheer 113,200 62,900 1.8
16 Ömnögobi (Өмнөговь) Dalanzadgad 46,800 165,400 0.3
17 Selenge (Сэлэнгэ) Sühbatur 100,800 41,200 2.4
18 Sühbaatar (Сүхбаатар) Baruun-Urt 56,600 82,300 0.7
19 Töv (Төв) Zuunmod 88,900 74,000 1.2
20 Uvs (Увс) Ulaangom 81,000 69,600 1.2
21 Zavhan (Завхан) Ulyastay 80,700 82,500 1.0
Moğolistan'ın idari ilçeleri

Nüfus ve sosyal hayat[değiştir | kaynağı değiştir]

3.200.000’lik Moğolistan nüfusunun %80’nini Halha Moğolları, %8’ini diğer Moğollar, %5’ini Kazaklar, kalanını Tuvalar gibi diğer Türk halkları, Ruslar ve Çinliler meydana getirir.

Moğolların belirgin özellikleri, brekasefalik kafatası, düz koyu saçlı, elmacık kemikleri çıkık, seyrek sakal, ucu kalkık ve basık burun, küçük ve batık, hafif çekik ve ela, kahve gözler, kısa boylu geniş yapılıdırlar. Zamanında Türk ve Moğol boyları bir arada yaşadıklarından dolayı birbirine benzeyen bir tip yapısı oluşmuştur. Türklere en yakın millet oldukları kanısı yaygındır.

En kalabalık Moğol azınlık grupları, batı eyâletlerinde yaşayan Oyratlar ve Ulan Bator’un kuzeyinden îtibâren Rus sınırına kadar, esas olarak Selenge Vâdisinde oturan Buryatlardır. Güneydoğuda Dariganga Moğolları, kuzeybatıda Hubsugul Gölü yakınında Darhat Moğolları vardır.

Kazak Türkleri, Moğol olmayan en kalabalık azınlık grubu olup ülkenin batı kesiminde muhtar bir arâziye sâhiptirler. Sınırlı sayıdaki Ruslar, Ulaanbaatar ve diğer yerleşim merkezlerinde bulunur. 10.000 civârındaki Çinli nüfus, ülkenin inşaat sektöründe önemli rol oynar.

Hızla şehirleşmekte olan Moğolistan’ın nüfûsunun günümüzde % 61,2’si şehirlerde yaşar. Geri kalanın çoğunluğu mevsimden mevsime göç eden göçebeler hâlindedirler. Göçebelerin "ger" adı verilen çadırları bulunur.

Moğollar arasında en yaygın spor güreştir. Okçuluk ve at yarışlarının da yaygın olduğu ülkede, çocuklara küçük yaşta ata binmesini öğretirler.

Moğolistan'da din olarak Budizm yaygın olmasına rağmen Hristiyanlık, İslam ve Şamanizm de kabul edilmektedir. Türklerin çoğunluğu Müslümandır.

Moğolistan'da çeşitli lehçeler konuşulur. En önemlisi Halhaların konuştuğu ve diğer bütün Moğollar tarafından anlaşılan Moğolcadır. Moğolca resmî lisan olarak kullanılır ve Kiril alfabesiyle yazılır. Okullarda Rusça ve İngilizce başlıca yabancı dil olarak öğretilir. Okuma-yazma oranı % 98’dir.

Siyasi hayat[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke yönetiminde komünizm hâkim ise de Sovyetler Birliğinde başlayan Glasnost hareketi bu ülkeye de yansıdı. Tek partili rejime son verilmesi için Aralık 1988’de başlayan mitingler Ocak 1990’a kadar sürdü. Birçok siyasi parti kuruldu. Şimdiye kadar iktidarda olan Moğolistan Devrimci Halk Partisi, kendi bünyesinde büyük değişiklikler yaptı. Anayasa değiştirilerek Parlamenter sistemi kabul edildi ve bir bölümü nispî temsille seçilen 50 üyeli sürekli yasama organı niteliğindeki Küçük Hural kuruldu. Büyük Hural ise 430 sandalyeden meydana geliyordu. Temmuz 1990’da yapılan seçimleri iç bünyesinde büyük değişiklik yapan MDHP, büyük çoğunlukla kazandı. Cumhurbaşkanı halk tarafından seçilir.

Moğolistan 21 eyalete ayrılır. Seçimler 4 senede bir yapılır. Seçmen yaşı 18’dir. Adlî işler, üyeleri dört yıllık süreyle Büyük Halk Meclisince seçilen, Anayasa Mahkemesince yürütülür. Meclisi 76 üyelidir.

Bütün erkek vatandaşlar, günümüzde 290.000 kişilik kuvvete ulaşan İhtilalci Halk Ordusunda askerlik yapmaya mecburdur.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Sovyetler Birliğine bağlı bir ekonomik yapı gösteren Moğolistan’da 1990’dan sonra ekonomik yapıda büyük değişiklik yapılan Moğolistan’da devlet işletmeleri aşamalı olarak özelleştirilmeye başlandı ve serbest pazar ekonomisine geçildi. 1931’de başarısız olarak kolektivizasyona girişilmiş ancak, 1950’de tamamlanmıştır. Bununla berâber çiftlik hayvanlarının % 20’si hâlâ özel teşebbüsün elindedir. Buğdayın çoğu kolhoz adı verilen devlet çiftliklerinde yetiştirilmekte, fakat hayvan yemi, şimdi solhoz adı verilen kolektif çiftliklerde üretilmektedir.

Moğolistan’da hafif sanayi, ülkenin her tarafında mevcuttur. Sanayisi esas îtibâriyle gıda, tekstil, kimyâ ve çimentoya dayanır. Yeni kurulan Darhan şehri, un fabrikası, depolama ve önemli ölçüde hafif sanâyiye sâhiptir. Ulan Batur’da, et paketleme ve hafif îmâlât sanâyi mevcuttur. Erdenet şehrinde Asya’da birinci, dünyâda ilk on sırada yer alan bakır mâdenleri işletilmektedir. Mâden kömürü ülke ihtiyaçlarını karşılamada kullanılmaktadır.

Et ürünleri ve yün, esas îtibâriyle Rusya’ya giden önemli ihraç ürünleridir. Erdenet şehrindeki bütün bakır ve molibden üretimi Moğol-Rus ticâretini dengelemeyi amaçlamıştır. Moğolistan Rusya’ya ayrıca Kalsiyum klorür satmaktadır. İhraç ürünlerinin % 75’i de Rusya’ya gitmektedir.

1956’da açılan ve Moğolistan ötesine giden Demiryolu, ülkenin modern nakliyat anayoludur. Ulan Batur’u Sibirya ötesine giden anahatta bağlayan kuzey kısmı, yükün büyük kısmını taşır. Doğu Moğolistan’da 1930’larda askerî maksatlarla inşâ edilmiş kısa demiryolları vardır. Fakat Moğolistan arazisi ulaşıma imkân vermemektedir.

Aeroflot, Moskova ile Ulan Batur arasında direkt uçuşlar yapmaktadır. Ülkenin iç havayolları başkentle bütün eyaletler arasında bağlantı sağlar. Selenga Nehri ile Hubsugul Gölünde gemi ve mavnalar işlemektedir.

Moğolistan- Türkiye İlişkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. 3. yüzyılda kurulup güçlenen Hun İmparatorluğu’nun içerisinde, Moğol kabileler de bulunuyordu.  Hun egemenliğinden itibaren, Türk boylarıyla Moğol kabileleri arasındaki mücadelelerde, Cengiz Han, ortaya çıkana kadar üstün taraf genelde, Türklerdeydi. Cengiz Han’ın kurduğu devletin idari, siyasi, askeri ve mali kademelerinde genellikle Türkler yer almıştır. Moğol devlet geleneğinin, Eski Türklere dayandığını, Eski Türk Devlet geleneğinin de Moğollar sayesinde Osmanlıya kadar taşındığını söyleyebiliriz. Moğolların tarihinde Türk, Türkün tarihinde Moğollar vardır. Günümüz Türkiye-Moğolistan ilişkilerine baktığımızda; Geçmişten günümüze taşıdığımız kuvvetli dostluk ve kardeşlik bağlarına sahip Türkiye Cumhuriyeti ile Moğolistan arasında 24 Haziran 1969 tarihinde diplomatik ilişkiler başlatılmıştır. 1990 yılına kadar aktif ilişkiler pek sağlanamasa da 1990’lı yıllarda Moğolistan’ın demokrasi ve serbest pazar ekonomisine geçişi ile beraber iki ülke arasındaki ilişkiler artmış, çok yönlü işbirliği halini almaya başlamıştır. 1992 yılında Moğolistan Dış İşleri Bakanı Ts. Gombosuren’in Türkiye’yi ziyaret etmesi, 1996 yılında Ulanbatur’da Büyükelçiliğimizin açılması ve 1997’de Moğolistan’ın Ankara’da Büyükelçilik açmasıyla ilişkiler ivme kazanmıştır. İki ülke arasındaki işbirliğinin geliştirilmesinde üst düzey görüşmeler önemli yer almaktadır. Bu bağlamda, 1998 yılında Moğolistan Cumhurbaşkanı N. Bagabandı, 2004 yılında Başbakan M. Enhbold Türkiye’yi, 1995 yılında Cumhurbaşkanı S. Demirel, 2002 yılında Cumhurbaşkanı A. N. Sezer ve 2005 yılında Başbakan R. T. Erdoğan Moğolistan’ı ziyaret etmişlerdir. 1995 yılında Moğolistan ile Türkiye arasında işbirliği protokolü imzalanmıştır. Bu süre içerisinde, yatırımı teşvik etmek, vergi indirimi, ticaret ve ekonomik işbirliğini geliştirmek, eğitim, bilim, kültür, spor, sağlık, turizm ve gümrük alanlarında işbirliğini sağlamak gibi konularda 10’u aşkın protokol ve anlaşma yapılmıştır. Bu da iki ülke arasındaki ilişkinin yasal dayanağını oluşturmakta ve başarılı bir şekilde uygulanmaktadır. Türkiye’nin 1961 yılında Moğolistan’ın NATO üyeliğini desteklemesi başta olmak üzere, iki ülke arasındaki ilişkiler uluslararası alanda birbirini destekleyerek, uluslararası ve bölgesel sorunları karşılıklı birbirine danışarak süre gelmiştir. İki ülke arasındaki ilişkiler gelişmeye devam etmektedir. Türkiye’de toplam 800’e yakın Moğol öğrencisi eğitim görmektedir. İki ülke vatandaşlarının karşılıklı ziyaretleri de her geçen gün artmaktadır. İki ülke arasındaki işbirliği diğer alanlarda da gelişmektedir. Türkiye ile Moğolistan arasındaki ikili ticaret özellikle son 3 yılda artan bir seyir izlemektedir. Ancak ikili ticaret hacmi hedeflenen seviyelerin altındadır. Ülkemizin Moğolistan’a ihracatının bu seviyelerde kalması, büyük oranda iki ülke arasındaki uzaklık, taşıma yollarının sınırlı ve sürelerinin uzun olmasından kaynaklanmaktadır Ürünlerin Moğolistan’a ulaşımın en iyi ihtimalle 45 gün sürüyor olması ticaretin gelişmesinin önündeki engel olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum, ihracatçılarımızın bu ülkeye ilgi duymalarının önündeki en temel engeli teşkil etmektedir. 1 trilyon Dolara yaklaşan üretim kapasitesi ve Avrupa standartlarında kaliteli üretim gücüne sahip ülkemizden doğrudan taşımacılık imkânının yaratılması, Türkiye’deki üretim gücünün ve kaliteli üretimin bilincinde olan ve her vesileyle bu durumu dile getiren iş adamları ve resmi yetkililerin bulunduğu Moğolistan’a ihracatımızın artmasında en kilit rolü oynayacaktır. Moğolistan, Türk tarihi, Türk dili, Türk kültür ve medeniyeti açısından büyük önem taşımaktadır. Bu topraklar, tarihte pek çok Türk boyunun ortaya çıktığı, kader birliği yaptığı, zamanla millet olup devletler kurduğu büyük geçmişin eşsiz mirası üzerinde barındırmaktadır. Bu mirası oluşturan çoğu Saka, Hun, Jua- juan, Köktürk ve Uygur gibi dönemlere ait; mezarlar, kurganlar, kaleler, surlar, barklar, şehir kalıntıları, petroglifler, dikili ve yazılı taşlar, heykeller, balballar, süs ve kullanım eşyaları, hem Türk milletinin hem de Türk milleti ile tarihte sosyal, kültürel, siyasi, askeri, iktisadi ve ticari ilişkide bulunan milletlerin pek çok bilinmezine ışık tutacak hazinelerdir. Söz konusu hazinelerin başında hiç şüphesiz yazıtlar gelmektedir. Eski Türk kültür ve medeniyetinin Moğolistan’da dikili taşlara, kayalara, paralara, mühürler ve heykellere kazınmış veya yazılmış seksene yakın irili ufaklı yazıt bulunmaktadır. Moğolistan’da eski Türk yazıtları içinde en fazla tanınan üzerinde en fazla araştırma ve inceleme yapılmış olan Orhun yazıtlarından; Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları Khoshoo-Tsaidam Bölgesi’ndeki Orhun ırmağı civarında, Tonyukuk yazıtları ise Bayn-Tsokto bölgesinde Tuul ırmağı yakınlarındadır. Orhun Vadisi 1220 yılında İpek yolunun kavşak noktası olup, Harhorin ilçesi ise Kubilay Han Pekin’e gelene kadar Moğol İmparatorluğu’nun merkezi olmuştur. Bölgede bu gün birçok ülke kazı ve araştırma çalışmaları yapmaktadır. Bölgede çalışma yapan ülkeler arasında Japonya, Fransa, Almanya, ABD, Rusya, Güney Kore, başta gelmektedir. Türkiye ise ile bu ülkeler arasında başı çekmektedir. Türkiye İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA)’nın Moğolistan’a yönelik çalışmaları, 1994 yılında “Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi (MOTAP)” ile başlamıştır. Bu çerçevede Ulan Batur’a yaklaşık 400 km. uzaklıktaki Karakurum Kenti yakınlarındaki Orhon Yazıtları, bir müze inşa edilerek kapalı alanda koruma altına alınmıştır. 2004 yılında Ulanbator’da bir Program Koordinatörlüğü Ofisi açan TİKA, bugüne kadar Moğolistan’da eğitim, sağlık, kültür ve teknik işbirliği alanlarında birçok proje gerçekleştirmiştir. 24 Haziran 2019 tarihinde, ortak tarih ve kültürün de getirisi olarak çok yönlü, yakın ilişkiler yürüten Türkiye ile Moğolistan arasında diplomatik ilişkilerin tesis edilmesinin 50. yıldönümü kutlanacaktır.[4]

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Orhun Yazıtları[değiştir | kaynağı değiştir]

Orhun Yazıtları, bugünkü Moğolistan’da, Baykal Gölü’nün güney bölgesinde, Orhun Nehri vadisinde, Köşö Çaydam (Khöshöö Tsaidam, Koshu-Tsaidam) ve Ögii Gölü yakınlarında, 47.1 enlem ve 102.25 boylam arasında kalan bölgede yer almaktadır.[6] Türklerin bilinen ilk alfabesi olan Orhun alfabesi ile Göktürkler tarafından yazılmış yapıtlardır. Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtlarını Yollıg Tigin yazmıştır. Yollığ Tigin aynı zamanda Bilge Kağan'ın yeğenidir. Yazıtlarda bu abidelerin sonsuzluğa kadar kalması temennisi ile "Bengü Taşlar" denmiştir.

Karakurum[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan'ın güneybatısındaki Övörkhangay ilindedir, bugünkü Harhorin kenti yakınlarındadır. Orhun kalıntılarının da bulunduğu Dünya Kültür Hazineleri Alanı Karakurum'da bulunur.[7]

Tsetserleg[değiştir | kaynağı değiştir]

Tsetserleg, Moğolca'da Bahçe anlamını taşıyan şehir, Moğolistan’ın Arkhangai ilinin (aimag) başkenti, Erdenebulgan adlı ilçede (sum) yer alıyor ve nüfusu 16.500. Tsetserleg eskiden bölgenin kültür ve ticaret merkezi konumundaydı. Birinci Khalkh Zaya Pandita Luvsanperenlei tarafından inşa edilen manastır buradadır. Kasaba Khangay Dağları’ndaki bir vadide yer alıyor ve Moğolistan il merkezlerinin en güzeli olarak kabul edilmekte.[8]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]