Norveç

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Norveç
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg
Norveç Krallığı
{{{arma_açıklaması}}}
Arma
Slogan
Alt for Norge
("Her şey Norveç için")
Millî marş

Kraliyet marşı
Norveç haritadaki konumu
Başkent
ve en büyük şehir
Oslo
59°56′K 10°41′D / 59.933°K 10.683°D / 59.933; 10.683
Resmî diller Norveççe (Bokmål / Nynorsk)
Tanınan bölgesel diller Kvence, Çingenece

Yazı sistemi Latin (Dan ve Norveç alfabesi)
Etnik gruplar
(2014)
Demonim Norveçli
Hükûmet Üniter, Parlamenter sistem, Meşrutî monarşi
• Kral
V. Harald
• Başbakan
Jonas Gahr Støre
• Başbakanlık heyeti başkanı
Masud Gharahkhani (Ap) (2021–)
Toril Marie Øie (2016)
• Koalisyon
Ap, Sp
Tarihçe  
• Birleşme
872
1397
1524
• Anayasa
17 Mayıs 1814
4 Kasım 1814
• Norveç ve İsveç arasındaki birliğin Feshi
7 Haziran 1905
9 Nisan 1940
• Alman işgalinden kurtuluş
8 Mayıs 1945
Yüzölçümü
• Toplam
385.207[3] km2 (148.729 sq mi) (67.)
• Su (%)
5,7
Nüfus
• 2022 tahminî
5.425.270[4] (118..)
• Yoğunluk
14,0/km2 (36,3/sq mi) (213.)
GSYİH (SAGP) 2021 tahminî
• Toplam
374,994 milyar $[5] (51.)
• Kişi başına
69.171 $[5] (6..)
GSYİH (nominal) 2021 tahminî
• Toplam
444,519 milyar $[5] (30.)
• Kişi başına
81.995 $[5] (4.)
Gini (2018)  24.8[6]
düşük
İGE (2019) artış 0.957[7]
çok yüksek · 1.
Para birimi Norveç kronu (NOK)
Zaman dilimi UTC+01:00 (OAS)
• Yaz (YSU)
UTC+02:00 (OAYS)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu +47
İnternet alan adı .no, (.sj Svalbard & Jan Mayen, .bv Bouvet adası)

Norveç ya da resmî adıyla Norveç Krallığı (Norveççe-Bokmål: Kongeriket Norge; Norveççe-Nynorsk: Kongeriket Noreg), Kuzey Avrupa'da bulunan İskandinav Yarımadası'nın batısında bir ülke. Finlandiya, İsveç ve Rusya ile komşu olan ülkenin batıda Atlas Okyanusu'nun bir kolu olan Norveç Denizi'ne kıyısı vardır. Kıyıları binlerce fiyordla çizilmektedir.

Anayasal monarşi ile yönetilen ülkenin başkenti Oslo'dur. 385,207[3] km² alana yayılan Norveç'in, Finlandiya ile 729, İsveç ile 1.619, Rusya ile 167 kilometre sınırı vardır ve 21.925 kilometrelik çok uzun bir sahil şeridi vardır.

Norveç Avrupa ortalamasının üstünde yaşam standardına ve ekonomik gelişmişliğe sahip olduğu için Avrupa Birliği'ne girmek istememektedir. Zira, ülke kıyılarındaki petrol rezervlerinin zenginliği[8] ve dünya ve Avrupa balıkçılık sektörünü elinde bulundurması[9] ile tanınmaktadır. Avrupa Birliği'ne olumsuz yaklaşmalarının bir nedeni de balıkçılık sektörünü olumsuz etkileyeceği yönündeki çekinceleridir. Öte yandan; Norveç, İsviçre, İzlanda ve Lihtenştayn ile birlikte EFTA (Avrupa Serbest Dolaşım Örgütü) üyesidir ve bu örgütü terk edip AB'ye geçmeyi istememektedir.

Avrupa Birliği'nin ısrarları işe yaramamaktadır. Zira ülkede iki kere referandum yapılmış ikisinde de Avrupa Birliği'ne ret çıkmıştır. Bugünlerde yapılan anketlerde AB'yi isteyenlerin oranı %50 civarındadır.[10]

Norveç ayrıca bir NATO ülkesidir. Kuzey kutbunda Rusya ile ABD arasında dengeleyici role sahiptir.[kaynak belirtilmeli]

Norveç'in en önemli sorunu azalan ve yaşlanan nüfus sorunudur.[11] Ülkede yaşayan insanların sayısı beş milyon civarındadır ve iş gücü eksikliği çekmektedir.

Öte yandan Avrupa'nın en pahalı ülkesidir.[12]

Köken bilim[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç'in resmi adı Bokmål yazı geleneğine göre Kongeriket Norge, Nynorsk yazı geleneğine göre ise Kongeriket Noreg'dir (Norveç Krallığı). Ülkenin adının iki farklı yazılış şeklinin olması zaman zaman tartışmalara neden olmaktadır. Özellikle para, pul ve pasaport gibi resmi evraklarda 1980'lere kadar Norge adı yaygın olarak kullanılırken, 80'lerden sonra her iki yazılış şekli de bir arada kullanılmaya başlandı. Ülkenin adının Eski Nors dilindeki yazılışı Noregr'di. Orta Çağ Latincesinde ise adı Nor(th)vegia'ydı. Ülkenin adının ilk yazılış şekli 9. yüzyıl Hålogaland'lı Ohthere'nin yazılarında norðweg şeklindedir. Bazı Orta Çağ yazmaları ülkenin adının Kral Nórr adında mitolojik bir kişiden geldiğini iddia etse de, yaygın kabul gören görüşe göre ülkenin adı Norveç Denizi'ne verilen "kuzeye doğru deniz yolu" anlamındaki norðvegr'den geldiğidir. Nors dilinde aynı şekilde Baltık Denizi için austrvegr (doğudaki topraklara giden yol), Kuzey Denizi (ve Atlas Okyanusu) için vestvegr (batıdaki topraklara giden yol) ve Akdeniz için suðrvegr (güneydeki topraklara giden yol) kullanılmaktadır. Yine de norð- kökeninin etimolojik kaynağı konusunda kuşkular vardır ve başka köklerden geliyor da olabilir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

8.-11. yüzyıl arasında Norveç'te Vikingler olarak bilinen bir kavim hüküm sürmüştür. Savaşçı bir ulus olarak tanınan Vikingler batıda Büyük Britanya, İzlanda, Grönland ve hatta Kuzey Amerika'ya kadar ulaşarak sömürgeler kurdular. 1000 yılı civarında Hristiyan misyonerler Norveç'te Hristiyanlığı yaymaya başladılar. Norveç kralı I. Haakon Hristiyanlığı kabul etti. 995 yılında I. Olaf Norveç'teki ilk Hristiyan kilisesini kurup Kiliseyi devletin eğitimli çalışanları olan ve yörelerde örgütlü bir kolu hâline getirdi. 1030 yılında Danimarkalılar Norveç'i ellerine geçirdiler. Norveç Danimarka kralı Knud'un kurduğu Kuzey Denizi İmparatorluğu'nun bir parçası hâline geldi.

Norveç'i ilk defa tek bir bayrak altında toplayan Sarışın Harald.

1363 yılında Norveç kralı VI. Håkon Danimarka kralı IV. Valdemar'ın kızı I. Margrete'le evlenerek iki ülkeyi bir bayrak altında birleştirdi. Ayrıca Håkon İsveç kraliyet ailesiyle de akrabaydı. Çiftin evliliğinden doğan Olaf'ın 1387 yılında erken yaşta ölmesi üzerine I. Margrete tahta çıktı (1387-1412). Margrete'in yönetimi altında 1397 yılında İsveç, Norveç, Danimarka ve sömürgeleri (Faroe Adaları, İzlanda, Grönland ve Finlandiya) birleşerek Kalmar Birliği adı altında büyük bir İskandinav İmparatorluğu hâline geldiler.

Norveç kralı V. Harald

1521 yılında İsveç Kalmar Birliği'nden ayrıldı. Bu arada İskandinav ülkeleri Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılan Protestan Reformu ile sarsıldı. Danimarka ve Norveç 1821 yılına kadar Danimarka-Norveç adı altında birlikte hareket etmeye devam ettiler. Kralları tekti ama yasaları, devlet kurumları ve orduları ayrı ayrı gelişmeye devam etti. 19. yüzyılın başlarında Norveç Napolyon Savaşları'yla temelinden sarsıldı. Fransa savaşı kaybedince Danimarka 1814 yılında imzaladığı Kiel Antlaşması uyarınca savaşı kazanan tarafın üyesi olan İsveç'e Norveç'i bırakmak zorunda kaldı. Norveçliler İsveç yönetimini istemediler. Bir temsilciler meclisi 1814'te Norveç anayasasını kabul etti ve İsveç'e direndi ama bir kral iki meclis prensibini kabul etmek zorunda kaldı. Norveç bayrağı adeta bu geçişi anlatır gibi Norveç'te kullanılagelen kırmızı beyaz Danimarka bayrağının ortasına İsveç'i temsil eden mavi renkte bir haç ekleyerek kabul edildi. Nihayet 1905'te İsveç, Norveç'in bağımsızlığını tanıdı. 12 Kasım 1905'te referandum sonucuna göre %79'la monarşi yanlıları galip çıktı ve Danimarka Kralı VIII. Frederik'in oğlu Karl, VII. Haakon adıyla Norveç kralı ilan edildi.[13] Bu gün Birliğin Dağılması Günü adıyla kutlanmaktadır.

Norveç I. Dünya Savaşı'nda tarafsız kaldı. II. Dünya Savaşı'nda da tarafsız kalma niyetinde olmasına rağmen 9 Nisan 1940 tarihinde Nazi Almanyası tarafından işgal edildi. 8 Mayıs 1945 tarihinde Almanya'nın teslim olmasına kadar Norveç işgal altında kaldı. 1949 yılında Norveç NATO'ya üye oldu. 1960'ların sonlarında Norveç sularında keşfedilen petrol ve doğalgaz Norveç'e büyük bir refah kazandırdı. 1972 ve 1994'te yapılan referandumlarda Norveç halkı Avrupa Birliği'ne üyeliği reddetti. Norveç Avrupa Birliği ile olan ilişkilerini üyesi bulunduğu EFTA kurumu aracılığıyla sürdürmektedir. Günümüzde Norveç Birleşmiş Milletler raporlarına göre yaşam standartları bakımından dünyanın en ileri ülkelerinden biridir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Bondhus Gölü
Kışın kıtasal Norveç'in uydu görüntüsü

Norveç'in çekirdek bölgesi, Kuzey Avrupa'nın en kuzey kısmını oluşturan İskandinav Yarımadası'nın batı ve en kuzey kısmını kapsar; uzak Jan Mayen adası ve Svalbard takımadaları da Norveç Krallığı'nın bir parçasıdır.Antarktika Peter I Adası ve Alt Antarktika Bouvet Adası bağımlı bölgeler'dir ve bu nedenle Krallığın bir parçası olarak kabul edilmez. Norveç ayrıca Antarktika'nın Queen Maud Land olarak bilinen bir bölümü üzerinde hak iddia eder.[14]

Orta Çağ'dan 1814'e kadar Norveç Danimarka krallığı'nın bir parçasıydı. Kuzey Atlantik'teki Faroe Adaları, Grönland ve İzlanda'daki Norveç mülkleri, Kiel Antlaşması'nda Norveç İsveç'e geçtiğinde Danimarka'da kaldı.[15] Norveç ayrıca 1658'e kadar Bohuslän, 1645'e kadar Jämtland ve Härjedalen, 1468'e kadar[14] Shetland ve Orkney,[16] ve 1266'daki Perth Antlaşması'na kadar Man Adası ve İbraniler'den oluşuyordu[17]

Norveç, Kuzey Avrupa'daki İskandinavya'nın batı ve en kuzey kısmını kapsar.[18]

Norveç 57° ve 81° K enlemleri ile ve 32° D boylamları arasında yer alır. Norveç İskandinav ülkeleri'nin en kuzeyindedir ve Svalbard da dahil edilirse en doğudadır.[19]

Vardø Greenwich'in 31° 10' 07" doğusunda, St. Petersburg ve İstanbul'dan daha doğuda yer alır.[20]

Norveç, Avrupa anakarasının en kuzey noktasını içerir.[21]

Engebeli kıyı şeridi, devasa fiyort’lar ve binlerce ada tarafından bölünür. Kıyı temel referans çizgisi 2.532 kilometre (1.573 mi)’dir. Fiyortlar dahil anakaradaki kıyı şeridi 28.953 kilometre (17.991 mi) uzanır, adalar dahil edildiğinde kıyı şeridinin 100.915 kilometre (62.706 mi) olduğu tahmin edilir.[22]

Norveç, İsveç ile 1.619-kilometre (1.006 mi) kara sınırını, Finlandiya ile 727 kilometre (452 mi) ve doğuda Rusya ile 196 kilometre (122 mi) kara sınırını paylaşır. Kuzey, batı ve güneyde Norveç, Barents Denizi, Norveç Denizi, Kuzey Denizi ve Skagerrak ile sınırlanmıştır.[2] İskandinav Dağları İsveç sınırının çoğunu oluşturur.

385.207 kilometrekare (148.729 sq mi)'da (Svalbard ve Jan Mayen dahil) (ve 323.808 kilometrekare (125.023 sq mi) olmadan),[3] ülkenin çoğuna dağlık veya tarih öncesi buzul‘ların ve çeşitli topografya’nın neden olduğu çok çeşitli doğal özelliklere sahip yüksek arazi hakimdir. Bunlardan en dikkat çekeni kıyıda derinliklerden başlayan fiyort’lardır: Buz Devri'nin sona ermesinin ardından denizin sular altında bıraktığı karaya açılan derin oluklar. Sognefjord en, dünyanın en derin ikinci fiyortu ve 204 kilometre (127 mi) ile dünyanın en uzun fiyortudur. Çoğunlukla yüksek platolar ve dik dağların arasında verimli vadiler yer alır. Ovalar küçük ve dağınıktır. Kuzeyde arktik tundra bölgesi vardır.

Hornindalsvatnet tüm Avrupa'nın en derin gölüdür.[23]

Norveç'te yaklaşık 400,000 göl vardır.[24][25] 239.057 kayıtlı ada vardır.[18]

Permafrost tüm yıl boyunca yüksek dağlık bölgelerde ve Finnmark ilçesinin iç kesimlerinde bulunabilir. Çok sayıda buzul Norveç'tedir.

Arazi çoğunlukla sert granit ve gnays kayadan yapılmıştır ancak kayağantaş, kumtaşı ve kireçtaşı da yaygındır ve en düşük kotlar deniz birikintileri içerir.

Körfez Akıntısı ve hüküm süren batı bölgeleri nedeniyle, Norveç bu tür kuzey enlemlerinde, özellikle de kıyı boyunca beklenenden daha yüksek sıcaklıklar ve daha fazla yağış alır. Bölgede kıyı boyunca ılıman iklim görülür. Kuzey Atlas akımının etkisiyle sıcaklık değişiklikleri ortaya çıkar.

Anakara daha soğuk kışlar ve iç kesimlerde daha az yağış ile dört farklı mevsim yaşar. En kuzey kesimde çoğunlukla deniz Subarktik iklim, Svalbard'da Arktik tundra iklimi görülür.

Ülkenin geniş enlem aralığı ve değişken topografyası ve iklimi nedeniyle, Norveç neredeyse diğer tüm Avrupa ülkelerinden daha fazla sayıda farklı habitat’lara sahiptir. Norveç'te ve komşu sularda (bakteri ve virüsler hariç) yaklaşık 60,000 tür vardır. Norveç Kaya Tabakası büyük deniz ekosistemi son derece üretken olarak kabul edilir.[26]

Deniz seviyesinden en yüksek noktası 2,469 metrelik rakımıyla Galdhøpiggen'dir.[27]

Doğal afetlerden en sık görülenler de heyelan ve çığdır.

Norveç'in güney kutbu kıtası Antarktika'da kendine bağlı bölgesi (Kraliçe Maud Toprakları‎), hem güney kutbuna hem de kuzey kutbuna yakın, açık denizde kıyıdan uzak büyük adaları (güneyde Bouvet Adası, I. Peter Adası, kuzeyde Jan Mayen, Svalbard), ve bunları çevreleyen kara suları, mücavir ve münhasır ekonomik bölge‘leri vardır. Bunlardan Spitsbergen barındırdığı doğal soğutmalı Svalbard Küresel Tohum Deposu ile ünlüdür.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç halkının genel özelliği iklimden ve ekonomik rahatlıktan kaynaklanan rahatlıkları ve sakinlikleridir. Bireysel yaşam ön plandadır ve Norveç'te hemcins çiftler evlenme hakkına sahiptirler. Ülkede İngilizce anadil kadar etkilidir.

Norveçlilerin çoğunluğunu oluşturanlar Cermen kökenli bir halktır. Yakın ülkelerdeki halklardan pek ayırt edilemezler. Genelde açık renk tenli, uzun boylu, kalın yapılı olurlar. Saç rengi sarı, kırmızı ve siyah olarak her üç çeşidi vardır. Bu renkliliğin yörenin bir özelliği olarak çok eskiden beri var olduğu 1200'lü yıllarda yazıya dökülmüş Rigstula şiirinden bilinmektedir; "işçiler siyah, çiftlik sahipleri kırmızı, asilzadeler sarı saçlı" der şiir. Norveç'e ilk yerleşenler taş devrinde gelen avcılar -ki bugünün Lapon halkının bu gruptan kalma olma ihtimali yüksektir-, daha sonra buzul çağı ertesi tarımı getiren Keltler, ve peşinden 4. yüzyılda gelmeye başlayan Gotlardır. Bunlar temeli oluştururlar. Orta Çağ ve Hansa Birliği zamanında Norveç'e göçler olmuştur. Ayrıca eski göçmen Romanlar ve Fince konuşan Kven ve skogfinn halkları vardır.

İkinci dünya savaşı öncesindeki 100 yıl süresinde Norveç'in nüfusunun önemli bir kısmı denizaşırı ülkelere özellikle ABD'ye göç etmiştir. Öyle ki günümüzde Norveç dışında Norveçli olduğunu söyleyen çok yüksek sayıda insan yaşar.

İkinci dünya savaşı sonrası Norveç bir refah toplumu hâline gelmiş ve yeni yeni göçmen grupları gelmeye başlamıştır. Özellikle seksenli yıllar sonrası petrol gelirlerinin de etkisiyle Norveç iltica ve refah arayan göçmenler için çekici bir ülke hâline gelmiştir. Son 50 yılda Norveç Orta Doğu,Avrupa,Asya'dan göç almıştır. Bu insanlar hepsi farklı dil konuşan ve farklı dinlere inanan insanlardır.

2001 sonrası Norveç'in Schengen Bölgesine katılmasıyla, ve özellikle ekonomik kriz sebebiyle değişik Avrupa Birliği ülkelerinden Norveç'e göçler artmıştır. Son birkaç yıldır nüfus artışının yarısından fazlası göç sayesindedir. Göçmenler (hem annesi ham babası Norveç dışında doğmuş olanlar, ki kral V. Harald da bunlara dahil) 2011 de nüfusun %12 gibi (600.900 kişi) ve sürekli artan bir bölümünü oluşturmaktadırlar.

2012 yılında yapılan resmi çalışmalar, toplam nüfusun %86'sının Norveç'te doğmuş ve en az bir ailesi olduğu belirlemiştir. 710.000'den fazla göçmenin ve onların atalarının, 117.000'inin çocukları Norveç'te doğmuştur. Göçmenlerin geldikleri ülkelerin şu dağılımı gözlemlenmiştir:[28]

Norveç hükûmeti 2012 yılında yaptığı araştırmada nüfusun %14'ünün göçmen olduğu veya göçmen aileden doğduğunu belirlemiştir. Göçmenlerin %6'sı Kuzey Amerika ve Avustralya'dan, %8,1'i Asya, Afrika ve Latin Amerika'dandır.[29]

  • Nüfus: 4.641.500 (Şubat 2006 tahmini)
  • Nüfus artış oranı: %0.49 (2001 verileri)
  • Mülteci oranı: 2.11 mülteci/1,000 nüfus (2001 tahmini)
  • Bebek ölüm oranı: 3.94 ölüm/1,000 doğan bebek (2001 tahmini)
  • Ortalama hayat süresi:
    • Toplam nüfus: 78.79 yıl,
    • erkeklerde: 75.87 yıl,
    • kadınlarda: 81.92 yıl (2001 verileri)
  • Ortalama çocuk sayısı: 1.81 çocuk/1 kadın (2001 tahmini)
  • HIV/AIDS - hastalıklarına yakalanan yetişkin sayısı: 101 den az (1999 verileri)
    • HIV/AIDS - hastalığı olan insan sayısı: 1,600 (1999 verileri)
    • HIV/AIDS - hastalıklarından ölenlerin sayısı: 8 (1999)
  • Ulus: Norveçli
  • Nüfusun etnik dağılımı: Norveçliler, Sami 20,000
  • Din: Evanjelik Lutherciler %86, diğer Protestanlar ve Roma Katolikleri %3, diğer %1, bilinmeyen %10 (1997)
  • Diller: Bokmål ve nynorsk diye adlandırılan iki yazı dilinden oluşan Norveççe, ayrıca Lule Sami, Kuzey Lapça, Güney Lapça (Sami dilleri on dokuz ilden kuzeydeki dokuzunda resmi dil statüsündedir.)
  • Okur yazar oranı: 15 yaş ve üzeri için verilerde toplam nüfusta: %100


Göç[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük göçmen grupları (1. ve 2. nesil):

Ülke Nüfus
Polonya 91,179
İsveç 38,414
Somali 35,912
Litvanya 35,546
Pakistan 34,447
Irak 30,144

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

  • İdari bölümler (Fylke): 11 bölge:
Yönetim alanları 2020
Nr Fylke Hovedstad
3 Oslo komm.svg Oslo Oslo
11 Rogaland våpen.svg Rogaland Stavanger
15 Møre og Romsdal våpen.svg Møre og Romsdal Molde
18 Nordland våpen.svg Nordland Bodø
30 Viken våpen.svg Viken Oslo, Drammen, Sarpsborg
34 Innlandet våpen.svg Innlandet Hamar, Lillehammer
38 Vestfold og Telemark våpen.svg Vestfold og Telemark Skien, Tønsberg
42 Agder våpen.svg Agder Kristiansand, Arendal
46 Vestland våpen.svg Vestland Bergen, Leikanger
50 Trøndelag våpen.svg Trøndelag Steinkjer
54 Troms og Finnmark våpen.svg Troms og Finnmark Tromsø, Vadsø

[30]

  • Bağımlı toprakları: Bouvet Adası, Jan Mayen, Svalbard
  • Bağımsızlık günü: 7 Haziran 1905
  • Millî bayram: Anayasa Günü, 17 Mayıs 1900
  • Anayasa: 17 Mayıs 1814, 1884 yılında değiştirilmiştir.
  • Üye olduğu uluslararası örgüt ve kuruluşlardan bazıları: CBSS (Baltık Ülkeleri Konseyi), CCC (Gümrük İşbirliği Konseyi), CE (Avrupa Konseyi), CERN (Avrupa Nükleer Araştırma Teşkilatı), EAPC (Avrupa - Atlantik Ortaklık Konseyi), EBRD (Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası), EFTA (Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi), ESA (Avrupa Uzay Ajansı), IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı), NATO (Kuzey Atlantik Asemblesi), WTO (Dünya Ticaret Örgütü).

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç ekonomisi tarihi boyunca doğal kaynaklara bağlı olmuştur; Balıkçılık, orman ürünleri, madencilik, ve bunları Avrupa pazarlarına ulaştıran gemicilik gibi. Endüstri devrimi, özellikle su gücünün ve elektriğin kullanımı Norveç'te erken başlamıştır. Hala Norveç ekonomisi ham madde ihracatı ağırlıklı olsa da belli konularda dünya gücü hâline gelmiştir. Denizcilik ve onun bankacılığı, gemi yapımı, alüminyum ve gübre üretimi (bu son ikisi bir çeşit gizli elektrik ihracatı olarak görülebilir) önemli geleneksel uzmanlık alanlarıdır. Denizden petrol çıkartıp satma 1980'lerden sonra büyüyüp en önemli gelir kaynağı hâline gelmiştir. Norveç devleti petrol gelirleri sayesinde dünyada sayılı büyük yatırımcılardan biri hâline gelmiştir. 2015 itibarıyla petrol gelirleri düşüşe geçmiştir. Alternatif endüstri geliştirme çabaları vardır.

Petrol, bakır, doğalgaz, nikel, demir, çinko, kurşun, balık, kereste, hidrolik enerji başlıca doğal kaynaklarıdır. Norveç'in işsizlik oranı ABD ve Lüksemburg gibi ülkelerden bile daha düşüktür. Dünyada kişi başına düşen millî gelir sıralamasında en üst sıralarda yer almaktadır. Asgari ücretin dünyadaki en yüksek olduğu ülkeler arasında yine ikinci sıradadır.

Norveç politik haritası
  • GSYİH: Satınalma Gücü paritesi - $374,994 milyar (2021 verileri)[31]
    • GSYİH - reel büyüme: %2,7 (2000 verileri)
    • GSYİH - sektörel bileşim: tarım: %2, endüstri: %26, hizmet: %73 (1999)
  • Enflasyon oranı (tüketici fiyatlarında): %2,9 (2000 verileri)
  • İş gücü: 2,4 milyon (2000 verileri)
  • Sektörlere göre iş gücü dağılımı: hizmet %74, endüstri %22, tarım, ormancılık, balıkçılık %4 (1995)
  • İşsizlik oranı: %3 (2000 verileri)
  • Endüstri: Petrol ve gaz, gıda maddeleri, gemi yapımı, kâğıt ürünleri, metaller, kimyasallar, kereste, madencilik, tekstil, balıkçılık
  • Endüstrinin büyüme oranı: %3 (2007)
  • elektrik tüketimi: 110,795 milyar kWh (1999)
  • Elektrik ihracatı: 8,28 milyar kWh (1999)
  • Elektrik ithalatı: 6,467 milyar kWh (1999)
  • Tarım ürünleri: Arpa, diğer hububat, patates, et, süt, balık
  • İhracat: $59,2 milyar (2000 verileri)
  • İhracat ürünleri: Petrol ve petrol ürünleri, makine ve parça, metaller, kimyasallar, gemi, balık, silah
  • İhracat ortakları: AB %73, ABD %5 (1999)
  • İthalat: $35,2 milyar (2000 verileri) 666
  • İthalat ürünleri: Makine ve parçaları, kimyasallar, metaller, gıda maddeleri
  • İthalat ortakları: AB %66, ABD %10, Japonya (1999)
  • Para birimi: Norveç Kronu (NOK)
    • Para birimi kodu: NOK
  • Mali yıl: Takvim yılı

İletişim[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kullanılan telefon hatları: 2,735 milyon (1998)
  • Telefon kodu: 47
  • Radyo yayın istasyonları: AM 5, FM 650, kısa dalga 1 (1998)
  • Radyolar: 4,03 milyon (1997)
  • Televizyon yayını yapan istasyonlar: 360 (1995)
  • Televizyonlar: 2,03 milyon (1997)
  • Internet kısaltması: .no
  • Internet servis sağlayıcıları: 13 (2000)
  • Internet kullanıcıları: 2,36 milyon (Ekim 2000)

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Demiryolları: 4,012 km
  • Karayolları: 91.180 km (1999)
  • Su yolları: 1.577 km
  • Boru hatları: Arıtılmış petrol ürünleri 53 km
  • Limanları: Bergen, Drammen, Floro, Hammerfest, Harstad, Haugesund, Kristiansand, Larvik, Narvik, Oslo, Porsgrunn, Stavanger, Tromso, Trondheim
  • Hava alanları: 103 (2000 verileri)

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

2008'de Norveç, Dünya Ekonomik Forumu'nun Seyahat ve Turizm Rekabet Edebilirlik Raporunda 17. sırada yer aldı.[32] Norveç'te turizm 2016 yılında gayri safi yurtiçi hasılaya %4.2 katkı sağlamıştır. Ülke genelinde her on beş kişiden biri turizm endüstrisinde çalışmaktadır. Norveç'te turizm mevsimliktir ve toplam turistlerin yarısından fazlası Mayıs ve Ağustos ayları arasında ziyaret eder.[33]

Norveç'deki başlıca turistik merkezler ülkenin kıyılarındaki binlerce fiyort, Bergen, Norveç'deki Bryggen, Oslo'daki Ålesund, Vigeland Heykel Parkı gibi merkezlerdir.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarım, hayvancılık ve denizcilik temelli kırsal kültür Norveç'te kültürün temelini oluşturur. Bundan esinlenerek 19. yüzyılda güçlü bir romantik milliyetçilik akımı oluşmuştur ve hala etkileri görülebilir. Petrol gelirleriyle zenginleşen devlet kültürel faaliyet ve yatırımları cömertçe desteklemektedir.

İnsan hakları[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç'te insan hakları tartışmaları erken başlamıştır. İlk kadın hakları örgütü 1884'te kurulmuş ve kadınların eğitimi, kadınların seçimlerde oy verme, ve kadınların çalışma hakları konularında başarılı çalışmalar yapmıştır. Laponlar konusunda çok eleştirilmiş olan Norveç ILO'nun 169 no'lu yerli halklar kararını 1990'da ilk kabul eden ülke olmuştur. Lapon parlamentosu 9.10.1989'da Karaşok şehrinde faaliyetine başlamıştır. Eşcinsellerin medeni birliktelik ve evlilik haklarını veren kanunları ilk çıkaran ülkeler arasında olmuştur.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç'in Hristiyanlaşması 1000 gibi başladı. 500 yıl sonra Protestan Reformu ile Norveç Kilisesi Roma'dan bağımsız ulusal bir kilise olarak ortaya çıktı ve devletin bir kolu gibi çalışır oldu. 1845 yılına kadar başka dinler Norveç'te yasaktı. 2015'te devletten para desteği alan cemaatler listesi kabarıktır[34] ve her dinden örnekler bulunur 2 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..

Devlet ve din işlerinin ayrılması Norveç'te geç başlamış ve henüz tamamlanmamıştır. Bu konudaki kanun ve anayasa değişiklikleri 2012 tarihlidir.

Sinema[değiştir | kaynağı değiştir]

1990'lardan sonra yılda yaklaşık 20 film üreten Norveç sinemasının uluslararası isim yapmış ögeleri şunlardır:

Norveç aynı zamanda bazı tanınmış film ve serilerin çekildiği yer olmuştur: Vikings (dizi), Lilyhammer, Yıldız Savaşları: Bölüm V - İmparator, Telemark kahramanları (Anthony Mann, 1965), Başka Gün Öl, Altın Pusula, vs.

Müzik[değiştir | kaynağı değiştir]

Edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilim[değiştir | kaynağı değiştir]

Mimari[değiştir | kaynağı değiştir]

Ahşap mimari örneği Urnes Stave Kilisesi UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Nidaros Katedrali, dünyanın en kuzeydeki Orta Çağ katedrali, uzun hikâyesi ve ülke din tarihi bakımından önemli bir binadır. 1814 Danimarka'dan bağımsızlık sonrası birçok devlet binası Kıta Avrupası'nda yaygın olan stilde inşa edilmişlerdir. Ålesund şehri büyük yangın ertesi zamanın akımı Art Nouveau stilinde tamamen yeniden inşa edilmiştir. Şaşırtıcı yenice bazı mimari örnekleri: Lapon parlamentosu, Oslo opera binası, Tromsø buz denizi kilisesi.

Resim[değiştir | kaynağı değiştir]

Johan Christian Dahl (1788–1857), Kitty Kielland, Hans Gude, Harriet Backer (1845–1932), Frits Thaulow, Christian Krohg

Mutfak[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç mutfak gelenekleri uzun balıkçılık, hayvancılık ve süt ürünleri tarihinin izlerini taşır. Somon balığı, alabalık, ringa balığı, morina balığı, süt, tereyağı, peynir ve kara ekmek en önde gelen yöresel malzemelerdir.

Geleneksel yemekler: Lutefisk (yoğunlaştırılmış kül suyunda kurutulmuş morina), smalahove (pişmiş kelle), pinnekjøtt (kurutulmuş kuzu eti), raspeball (terbiyeli patates köftesi), fårikål (lahanalı kuzu eti)

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

1952 ve 1994 Kış Olimpiyatları Norveç'te yapıldı. Olimpiyatlara 1900'den bu yana katıldı (1904 ve 1980 hariç).

Norveç ulusal futbol takımı FIFA dünya şampiyonluklarına 1938, 1994 ve 1998'de, Avrupa da ise 2000'de katıldı. Rankinglerde 1993 ve 1995'te ikinci idi.

Magnus Carlsen şu anda satranç dünya şampiyonu.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "Population 1 January 2010 and 2011 and changes in 2010, by immigration category and country background. Absolute numbers". Statistics Norway. 1 Ocak 2010. 22 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2011. 
  2. ^ a b Central Intelligence Agency. "Norway". The World Factbook. 16 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2013.  Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "factbook" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ a b c "Arealstatistics for Norway 2019". Kartverket, mapping directory for Norway. 2019. 12 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2019.  Svalbard and Jan Mayen are included.
  4. ^ "Population, 2022-01-01" (Norveççe (Bokmål)). Statistics Norway. 1 Ocak 2022. 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2022. 
  5. ^ a b c d "Norway". International Monetary Fund. 22 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2021. 
  6. ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income". ec.europa.eu. Eurostat – EU-SILC survey. 8 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2019. 
  7. ^ "Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı İnsani Gelişme 2020 Raporu" (PDF) (İngilizce). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı. 15 Aralık 2020. 15 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  8. ^ [[:en:List of countries by proven oil reserves|https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_proven_oil_reserves 13 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.]]
  9. ^ "Arşivlenmiş kopya". 24 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2016. 
  10. ^ [[:en:Referendums related to the European Union|https://en.wikipedia.org/wiki/Referendums_related_to_the_European_Union 18 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.]]
  11. ^ "Arşivlenmiş kopya". 2 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2016. 
  12. ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Eylül 2013. 
  13. ^ Altındiş, Ceyla - NTV Tarih - Sayı 34 - Kasım 2011 - İstanbul 1308-7878
  14. ^ a b Holmesland, Arthur m.fl.: Norge, Oslo: Aschehoug, 1973.
  15. ^ Kiel-traktaten. Danish translation 1814. Nasjonalbiblioteket/National Library of Norway, read 2 February 2014.
  16. ^ Schei, Liv K.: Orkenøyene, Oslo: Grøndahl, 1985.
  17. ^ Helle, Knut & Knut Mykland: Norge blir en stat. 1130–1319. Bergen: Universitetsforlaget, 1964.
  18. ^ a b Thuesen, Nils Petter; Thorsnæs, Geir; Røvik, Sissel (14 Mayıs 2018), "Norge", Store norske leksikon (Norveççe (Bokmål)), 6 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Temmuz 2018 
  19. ^ "Norge i nord, sør, øst og vest". Kartverket (nb). 8 Mart 2013. 5 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2018. 
  20. ^ "Fuglefjellet skal lære folk sjøfuglene å kjenne". 5 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2018. 
  21. ^ "Explore North Cape, Europe's northernmost point". The Independent (İngilizce). 14 Aralık 2017. 6 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2018. 
  22. ^ "Statistisk årbok 2013: Geografisk oversikt". www.ssb.no. 30 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2018. 
  23. ^ "Minifacts about Norway 2009: 2. Geography, climate and environment". Statistics Norway. 3 Mayıs 2001 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ekim 2009. 
  24. ^ Strøm, Kaare (1959). Innsjøenes verden. Oslo: Universitetsforlaget.
  25. ^ Rogstad, Lars (1985). Opplegg For Ressursregnskp For Vann notat. Oslo: SSB/Statistics Norway.
  26. ^ "Norwegian Shelf ecosystem". Eoearth.org. 1 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2010. 
  27. ^ Norway 17 Kasım 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (CIA World Factbook) Erişim tarihi: 20 Haziran 2012.
  28. ^ "Arşivlenmiş kopya". 6 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2013. 
  29. ^ "Arşivlenmiş kopya". 29 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2015. 
  30. ^ "Frå 1. januar 2020 er det 356 kommunar og 11 fylke i Noreg". 5 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2020. 
  31. ^ "Norveç (SAGP) olarak ekonomi". Norveç Resmi Sitesi. 22 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2021. 
  32. ^ "World Economic Forum - Latest Press Releases". web.archive.org. 7 Mart 2008. 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2022. 
  33. ^ "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. 4 Nisan 2018. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2022. 
  34. ^ regjeringen.no Antall tilskuddstellende medlemmer i tros- og livssynssamfunn i 2015 (cemaatler ve üye sayıları 2015) 3 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Commons'ta Norveç ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.