Norveç

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Norveç Krallığı
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: Alt for Norge
("Her şey Norveç için")
Kraliyet Marşı: 
Konum
 Norveç konumu  (koyu yeşil)

Avrupa'da  (dark grey)

Başkent

ve en büyük

Oslo
59°56′K 10°41′D / 59.933°K 10.683°D / 59.933; 10.683
Resmî dil(ler) Norveççe (Bokmål / Nynorsk) ve
Lule Sami
Kuzey Lapça
Güney Lapça
(Sami dilleri dokuz ilde resmi dil statüsündedir.)
Bölgesel dil(ler)
Yazı sistemi Latin (Dan ve Norveç alfabesi)
Etnik gruplar 
Milliyet Norveçli
Yönetim biçimi Üniter, Parlamenter sistem, Meşrutî monarşi
 - Kral Harald V
 - Başbakan Erna Solberg
 - Başbakanlık heyeti başkanı Olaf Michael Thommessen
 - Mahkeme başkanı Tore Schei
Kuruluş
 - Birleşme 872
 - Kalmar Birliği 1397
 - Danimarka-Norveç 1524
 - Anayasa 17 Mayıs 1814
 - İsveç-Norveç 4 Kasım 1814
 - Norveç ve İsveç arasındaki birliğin Feshi 7 Haziran 1905
 - Almanya'nın Norveç işgali 9 Nisan 1940
 - Alman işgalinden kurtuluş 8 Mayıs 1945
Yüzölçümü
 - Toplam 385,178[4] km²  (61)
148.718 mil²
 - Su (%) 5.2
Nüfus
 - 2013 sayımı 5,136,700[5]
 - Yoğunluk 15.5/km²  (213)
35/mil²
GSYİH (SAGP) 2015
 - Toplam $351.603 milyar[6] (46.)
 - Kişi başına $67,445[6] (4.)
GSYİH (düşük) 2015
 - Toplam $420.958 milyar[6] (22.)
 - Kişi başına $80,749[6] (3.)
Gini (2011) 22.3
İGE  0.944[7] (1.)
Para birimi Norveç kronu (NOK)
Zaman dilimi OAZD (UTC+1)
 - Yaz OAYZD (UTC+2)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .no
Telefon kodu +47

Norveç resmi adıyla Norveç Krallığı (Norveççe: Kongeriket Norge, Kongeriket Noreg). Kuzey Avrupa'da bulunan İskandinav Yarımadası'nın batısında bir ülke. Finlandiya, İsveç ve Rusya Federasyonu ile komşu olan ülkenin batıda Atlas Okyanusu'nun bir kolu olan Norveç Denizi'ne kıyısı vardır. Kıyıları binlerce fiyordla çizilmektedir.

Anayasal monarşi ile yönetilen ülkenin başkenti Oslo'dur. 385,252 km² alana yayılan Norveç'in, Finlandiya ile 729, İsveç ile 1.619, Rusya ile 167 kilometre sınırı vardır ve 21.925 kilometrelik çok uzun bir sahil şeridi vardır.

Norveç Avrupa ortalamasının üstünde yaşam standartına ve ekonomik gelişmişliğe sahip olduğu için Avrupa Birliği'ne girmek istememektedir. Zira, ülke kıyılarındaki petrol rezervlerinin zenginliği ve dünya ve Avrupa balıkçılık sektörünü elinde bulundurması ile tanınmaktadır.[kaynak belirtilmeli] Avrupa Birliği'ne olumsuz yaklaşmalarının bir nedeni de balıkçılık sektörünü olumsuz etkileyeceği yönündeki çekinceleridir. Öte yandan; Norveç, İsviçre, İzlanda ve Lihtenştayn ile birlikte EFTA (Avrupa Serbest Dolaşım Örgütü) üyesidir ve bu örgütü terk edip AB'ye geçmeyi istememektedir.

Avrupa Birliği'nin ısrarları işe yaramamaktadır. Zira ülkede iki kere referandum yapılmış ikisinde de Avrupa Birliği'ne red çıkmıştır. Bugünlerde yapılan anketlerde AB'yi isteyenlerin oranı %50 civarındadır.[kaynak belirtilmeli]

Norveç ayrıca bir NATO ülkesidir. Kuzey kutbunda Rusya ile ABD arasında dengeleyici role sahiptir.[kaynak belirtilmeli]

Norveçin en önemli sorunu azalan ve yaşlanan nüfus sorunudur[kaynak belirtilmeli], ülkede yaşayan insanların sayısı beş milyon civarındadır ve işgücü eksikliği çekmektedir.[kaynak belirtilmeli]

Öte yandan Avrupa'nın en pahalı ülkesidir.[8]


Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç'in resmi adı Bokmål yazı geleneğine göre Kongeriket Norge, Nynorsk yazı geleneğine göre ise Kongeriket Noreg'dir (Norveç Krallığı). Ülkenin adının iki farklı yazılış şeklinin olması zaman zaman tartışmalara neden olmaktadır. Özellikle para, pul ve pasaport gibi resmi evraklarda 1980'lere kadar Norge adı yaygın olarak kullanılırken, 80'lerden sonra her iki yazılış şekli de bir arada kullanılmaya başlandı. Ülkenin adının Eski Nors dilindeki yazılışı Noregr'di. Ortaçağ Latincesinde ise adı Nor(th)vegia'ydı. Ülkenin adının ilk yazılış şekli 9. yüzyıl Hålogaland'lı Ohthere'nin yazılarında norðweg şeklindedir. Bazı ortaçağ yazmaları ülkenin adının Kral Nórr adında mitolojik bir kişiden geldiğini iddia etse de, yaygın kabul gören görüşe göre ülkenin adı "kuzeye doğru yol" anlamındaki norðvegr'den geldiğidir. Nors dilinde aynı şekilde Rusya için austrvegr (doğudaki topraklara giden yol), İngiliz Adaları için vestvegr (batıdaki topraklara giden yol) ve Akdeniz için suðrvegr (güneydeki topraklara giden yol) kullanılmaktadır. Yine de norð- kökeninin etimolojik kaynağı konusunda kuşkular vardır ve başka köklerden geliyor da olabilir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Norveç tarihi

8.-11. yüzyıl arasında Norveç'te Vikingler olarak bilinen bir kavim hüküm sürmüştür. Savaşçı bir ulus olarak tanınan Vikingler batıda Britanya, İzlanda, Grönland ve hatta Kuzey Amerika'ya kadar ulaşarak sömürgeler kurdular. 1000 yılı civarında Hıristiyan misyonerler Norveç'te Hristiyanlığı yaymaya başladılar. Norveç kralı I. Haakon Hristiyanlığı kabul etti. 995 yılında I. Olaf Norveç'teki ilk Hıristiyan kilisesini kurup Kiliseyi devletin eğitimli çalışanları olan ve yörelerde örgütlü bir kolu haline getirdi. 1030 yılında Danimarkalılar Norveç'i ellerine geçirdiler. Norveç Danimarka kralı Knud'un kurduğu Kuzey Denizi İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.

Norveç'i ilk defa tek bir bayrak altında toplayan Sarışın Harald.

1363 yılında Norveç kralı VI. Håkon Danimarka kralı IV. Valdemar'ın kızı I. Margrete'le evlenerek iki ülkeyi bir bayrak altında birleştirdi. Ayrıca Håkon İsveç kraliyet ailesiyle de akrabaydı. Çiftin evliliğinden doğan Olaf'ın 1387 yılında erken yaşta ölmesi üzerine I. Margrete tahta çıktı (1387-1412). Margrete'in yönetimi altında 1397 yılında İsveç, Norveç, Danimarka ve sömürgeleri (Faroe Adaları, İzlanda, Grönland ve Finlandiya) birleşerek Kalmar Birliği adı altında büyük bir İskandinav İmparatorluğu haline geldiler.

Norveç kralı V. Harald

1521 yılında İsveç Kalmar Birliği'nden ayrıldı. Bu arada İskandinav ülkeleri Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılan Protestan Reformu ile sarsıldı. Danimarka ve Norveç 1821 yılına kadar Danimarka-Norveç adı altında birlikte hareket etmeye devam ettiler. Kralları tekti ama yasaları, devlet kurumları ve orduları ayrı ayrı gelişmeye devam etti. 19. yüzyılın başlarında Norveç Napolyon Savaşları'yla temelinden sarsıldı. Fransa savaşı kaybedince Danimarka 1814 yılında imzaladığı Kiel Antlaşması uyarınca savaşı kazanan tarafın üyesi olan İsveç'e Norveç'i bırakmak zorunda kaldı. Norveçliler İsveç yönetimini istemediler. Bir temsilciler meclisi 1814 de Norveç anayasasını kabul etti ve İsveç'e direndi ama bir kral iki meclis presibini kabul etmek zorunda kaldı. Norveç bayrağı adeta bu geçişi anlatır gibi Norveç'te kullanılagelen kırmızı beyaz Danimarka bayrağının ortasına İsveç'i temsil eden mavi renkte bir haç ekleyerek kabul edildi. Nihayet 1905'te İsveç, Norveç'in bağımsızlığını tanıdı. 12 Kasım 1905'te referandum sonucuna göre %79'la monarşi yanlıları galip çıktı ve Danimarka Kralı VIII. Frederik'in oğlu Karl, VII. Haakon adıyla Norveç kralı ilan edildi. [9] Bu gün Birliğin Dağılması Günü adıyla kutlanmaktadır.

Norveç I. Dünya Savaşı'nda tarafsız kaldı. II. Dünya Savaşı'nda da tarafsız kalma niyetinde olmasına rağmen 9 Nisan 1940 tarihinde Nazi Almanyası tarafından işgal edildi. 8 Mayıs 1945 tarihinde Almanya'nın teslim olmasına kadar Norveç işgal altında kaldı. 1949 yılında Norveç NATO'ya üye oldu. 1960'ların sonlarında Norveç sularında keşfedilen petrol ve doğal gaz Norveç'e büyük bir refah kazandırdı. 1972 ve 1994'de yapılan referandumlarda Norveç halkı Avrupa Birliği'ne üyeliği reddetti. Norveç Avrupa Birliği ile olan ilişkilerini üyesi bulunduğu EFTA kurumu aracılığıyla sürdürmektedir. Günümüzde Norveç Birleşmiş Milletler raporlarına göre yaşam standartları bakımından dünyanın en ileri ülkelerinden biridir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Bondhus Gölü

Norveç, Kuzey Avrupa'nın en kuzey kısmını oluşturan İskandinav Yarımadası'nın en kuzey ülkesidir. Komşuları; doğu ve kuzeydoğuda İsveç, kuzeydoğuda Finlandiya ve Rusya Federasyonu olan ülkenin batıda Norveç Denizi dolayısı ile Atlas Okyanusu'na kıyısı vardır. Deniz seviyesinden en yüksek noktası 2.469 metrelik rakımıyla Galdhøpiggen'dir.[10]

Bölgede kıyı boyunca ılıman iklim görülür. Kuzey Atlas akımının etkisiyle sıcaklık değişiklikleri ortaya çıkar. Arazi buzulludur. Çoğunlukla yüksek platolar ve dik dağların arasında verimli vadiler yer alır. Ovalar küçük ve dağınıktır. Kıyıda derinliklerden başlayan fiyortlar yer alır. Kuzeyde arktik tundra bölgesi vardır. Doğal afetlerden en sık görülenler de heyelan ve çığdır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç halkının genel özelliği iklimden ve ekonomik rahatlıktan kaynaklanan rahatlıkları ve sakinlikleridir. Bireysel yaşam ön plandadır ve Norveç'te hemcins çiftler evlenme hakkına sahiptirler. Ülkede İngilizce anadil kadar etkilidir.

Norveçlilerin çoğunluğunu oluşturanlar Cermen kökenli bir halktır. Yakın ülkelerdeki halklardan pek ayırdedilemezler. Genelde açık renk tenli, uzun boylu, kalın yapılı olurlar. Saç rengi sarı, kırmızı ve siyah olarak her üç çeşidi vardir. Bu renkliliğin yörenin bir özelliği olarak çok eskiden beri var olduğu 1200 lü yıllarda yazıya dökülmüş Rigstula şiirinden bilinmektedir; "işçiler siyah, çiftlik sahipleri kırmızı, asilzadeler sarı saçlı" der şiir. Norveç'e ilk yerleşenler taş devrinde gelen avcılar -ki bu günün samiler halkının bu gruptan kalma olma ihtimali yüksektir-, daha sonra buzul çağı ertesi tarımı getiren Keltler, ve peşinden 4. yüzyılda gelmeye başlayan Gotlardır. Bunlar temeli oluştururlar. Orta Çağ ve Hansa Birliği zamanında Norveç'e göçler olmuştur. Ayrıca eski göçmen Romanlar ve fince konuşan kven ve skogfinn halkları vardır. İkinci dünya savaşı öncesindeki 100 yıl süresinde Norveç'in nufusunun önemli bir kısmı denizaşırı ülkelere özellikle ABD'ye göç etmiştir.

İkinci dünya savaşı sonrası Norveç bir refah toplumu haline gelmiş ve yeni yeni göçmen grupları gelmeye başlamıştır. Özelliklle 80li yıllar sonrası petrol gelirlerinin de etkisiyle Norveç iltica ve refah arayan göçmenler için çekici bir ülke haline gelmiştir. Son 50 yılda Norveç Ortadoğu,Avrupa,Asyadan göç almıştır. Bu insanlar hepsi farklı dil konuşan ve farklı dinlere inanan insanlardır.

2012 yılında yapılan resmi çalışmalar, toplam nüfusun %86'sının Norveçte doğmuş ve en az bir ailesi olduğu belirlenmiştir. 710.000'den fazla göçebenin ve onların atalarının, 117.000'inin çocukları Norveçte doğmuştur. Bunların; Göçmenler [11]

Norveç hükümeti 2012 yılında yaptığı araştırmada nüfusun %14'ünün göçmen olduğu veya göçmen aileden doğduğunu belirlemiştir. Göçmenlerin %6'sı Kuzey Amerika ve Avustralya'dan, %8,1'i Asya, Afrika ve Latin Amerika'dandır.[12]

  • Nüfus: 4.641.500 (Şubat 2006 tahmini)
  • Nüfus artış oranı: %0.49 (2001 verileri)
  • Mülteci oranı: 2.11 mülteci/1,000 nüfus (2001 tahmini)
  • Bebek ölüm oranı: 3.94 ölüm/1,000 doğan bebek (2001 tahmini)
  • Ortalama hayat süresi:
    • Toplam nüfus: 78.79 yıl,
    • erkeklerde: 75.87 yıl,
    • kadınlarda: 81.92 yıl (2001 verileri)
  • Ortalama çocuk sayısı: 1.81 çocuk/1 kadın (2001 tahmini)
  • HIV/AIDS - hastalıklarına yakalanan yetişkin sayısı: 101 den az (1999 verileri)
    • HIV/AIDS - hastalığı olan insan sayısı: 1,600 (1999 verileri)
    • HIV/AIDS - hastalıklarından ölenlerin sayısı: 8 (1999)
  • Ulus: Norveçli
  • Nüfusun etnik dağılımı: Norveçliler, Sami 20,000
  • Din: Evangelik Lutherciler %86, diğer Protestanlar ve Roma Katolikleri %3, diğer %1, bilinmeyen %10 (1997)
  • Diller: Bokmål ve nynorsk adlandırılan iki yazı dilinden oluşan Norveççe (resmi)
  • Okur yazar oranı: 15 yaş ve üzeri için verilerde toplam nüfusta: %100


Göç[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük göçmen grupları (1. ve 2. nesil):

Ülke Nüfus
Polonya 91,179
İsveç 38,414
Somali 35,912
Litvanya 35,546
Pakistan 34,447
Irak 30,144

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Norveç ekonomisi tarihi boyunca doğal kaynaklara bağlı olmuştur; Balıkçılık, orman ürünleri, madencilik, ve bunları avrupa pazarlarına ulaştıran gemicilik gibi. Endüstri devrimi, özellikle su gücünün ve elektriğin kullanımı Norveç'te erken başlamıştır. Hala Norveç ekonomisi hammadde ihracatı ağırlıklı olsa da belli konularda dünya gücü haline gelmiştir. Denizcilik ve onun bankacılığı, gemi yapımı, aluminyum ve gübre üretimi (bu son ikisi bir çeşit gizli elektrik ihracatı olarak görülebilir) önemli gelenksel uzmanlık alanlarıdır. Denizden petrol çıkartıp satma 1980 lerden sonra büyüyüp en önemli gelir kaynağı haline gelmiştir. Norveç devleti petrol gelirleri sayesinde dünyada sayılı büyük yatırımcılardan biri haline gelmiştir. 2015 itibarıyla petrol gelirleri düşüşe geçmiştir. Alternatif endüstri geliştirme çabaları vardır.

Petrol, bakır, doğalgaz, nikel, demir, çinko, kurşun, balık, kereste, hidrolik enerji başlıca doğal kaynaklarıdır. Norveç'in işsizlik oranı ABD ve Lüxemburg gibi ülkelerden bile daha düşüktür.Dünyada kişi başına düşen milli gelir sıralamasında Lüxemburg'dan sonra ikinci sırada yer almaktadır. Asgari ücretin dünyadaki en yüksek olduğu ülkeler arasında yine ikinci sıradadır.

Yönetim alanları
Norveç politik haritası
  • GSYİH: Satınalma Gücü paritesi - $194,1 milyar (2005 verileri)
    • GSYİH - reel büyüme: %2,7 (2000 verileri)
    • GSYİH - sektörel bileşim: tarım: %2, endüstri: %26, hizmet: %73 (1999)
  • Enflasyon oranı (tüketici fiyatlarında): %2,9 (2000 verileri)
  • İş gücü: 2,4 milyon (2000 verileri)
  • Sektörlere göre işgücü dağılımı: hizmet %74, endüstri %22, tarım, ormancılık, balıkçılık %4 (1995)
  • İşsizlik oranı: %3 (2000 verileri)
  • Endüstri: Petrol ve gaz, gıda maddeleri, gemi yapımı, kâğıt ürünleri, metaller, kimyasallar, kereste, madencilik, tekstil, balıkçılık
  • Endüstrinin büyüme oranı: %3 (2007)
  • elektrik tüketimi: 110,795 milyar kWh (1999)
  • Elektrik ihracatı: 8,28 milyar kWh (1999)
  • Elektrik ithalatı: 6,467 milyar kWh (1999)
  • Tarım ürünleri: Arpa, diğer hububat, patates, et, süt, balık
  • İhracat: $59,2 milyar (2000 verileri)
  • İhracat ürünleri: Petrol ve petrol ürünleri, makine ve parça, metaller, kimyasallar, gemi, balık,silah
  • İhracat ortakları: AB %73, ABD %5 (1999)
  • İthalat: $35,2 milyar (2000 verileri)666
  • İthalat ürünleri: Makine ve parçaları, kimyasallar, metaller, gıda maddeleri
  • İthalat ortakları: AB %66, ABD %10, Japonya (1999)
  • Para birimi: Norveç Kronu (NOK)
    • Para birimi kodu: NOK
  • Mali yıl: Takvim yılı

İletişim[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kullanılan telefon hatları: 2,735 milyon (1998)
  • Telefon kodu: 47
  • Radyo yayın istasyonları: AM 5, FM 650, kısa dalga 1 (1998)
  • Radyolar: 4,03 milyon (1997)
  • Televizyon yayını yapan istasyonlar: 360 (1995)
  • Televizyonlar: 2,03 milyon (1997)
  • Internet kısaltması: .no
  • Internet servis sağlayıcıları: 13 (2000)
  • Internet kullanıcıları: 2,36 milyon (Ekim 2000)

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Demiryolları: 4,012 km
  • Karayolları: 91.180 km (1999)
  • Su yolları: 1.577 km
  • Boru hatları: Arıtılmış petrol ürünleri 53 km
  • Limanları: Bergen, Drammen, Floro, Hammerfest, Harstad, Haugesund, Kristiansand, Larvik, Narvik, Oslo, Porsgrunn, Stavanger, Tromso, Trondheim
  • Hava alanları: 103 (2000 verileri)

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "Population 1 January 2010 and 2011 and changes in 2010, by immigration category and country background. Absolute numbers". Statistics Norway. 1 January 2010. http://www.ssb.no/innvbef_en/tab-2011-04-28-01-en.html. Erişim tarihi: 23 July 2011. 
  2. ^ Central Intelligence Agency. "Norway". The World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html. Erişim tarihi: 20 June 2013. 
  3. ^ Statistics Norway. "Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents (2014)". Statistisk sentralbyrå. http://www.ssb.no/en/innvbef/. Erişim tarihi: 24 April 2014. 
  4. ^ Data is accessible by following "Create tables and diagrams" link on the following site, and then using table 09280 "Area of land and fresh water (km²) (M)" for "The whole country" in year 2013 and summing up entries "Land area" and "Freshwater": "Area of land and fresh water, 1 January 2013". Statistics Norway. 28 May 2013. http://www.ssb.no/en/natur-og-miljo/statistikker/arealdekke. Erişim tarihi: 23 November 2013.  Svalbard and Jan Mayen are included.
  5. ^ "Population on 1 October 2013". Statistics Norway. http://ssb.no/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal/2013-11-21?fane=tabell#content. Erişim tarihi: 26 November 2013. 
  6. ^ a b c d "Norway". International Monetary Fund. 2015. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=3&sy=2013&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=. Erişim tarihi: April 2015. 
  7. ^ "2014 Human Development Report Summary". United Nations Development Programme. 2014. ss. 21–25. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf. Erişim tarihi: 27 July 2014. 
  8. ^ http://www.efta.int/statistics/eso-news/2013-06-25-efta-countries-most-expensive
  9. ^ Altındiş, Ceyla - NTV Tarih - Sayı 34 - Kasım 2011 - İstanbul 1308-7878
  10. ^ Norway (CIA World Factbook) Erişim tarihi: 20 Haziran 2012.
  11. ^ http://web.archive.org/web/20130206040422/http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/tab-2012-04-26-04-en.html
  12. ^ https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25


Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Commons'ta Norveç ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.