Güney Avrupa

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Güney Avrupa, "Avrupa'nın güneyinde yer alan tüm ülkeleri" belirtmek amacıyla kullanılan bir terim. Bunun yanı sıra, kavram zaman içinde farklı politik, dilbilimsel ve kültürel anlamlar da kazanmıştır. Çoğu Güney Avrupa ülkesinin Akdeniz'e sınırı vardır.

Akdeniz çevresindeki ülkelerin coğrafi özellikleri

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Avrupa alt bölgeleri EuroVoc'a göre (Avrupa Birliği'nin tesarusu). Güney Avrupa sarıyla işaretli.
Birleşmiş Milletler'e göre Güney Avrupa (yeşille gösterilen yer):
  Güney Avrupa

Coğrafi olarak, Güney Avrupa, Avrupa kara kütlesinin güney yarımıdır. Bu tanım görecelidir ve kesin sınırları yoktur.

Coğrafi olarak Güney Avrupa'nın parçası olarak değerlendirilen ülkeler:

Güneybatı Avrupa

Güneybatı Avrupa'da toprakları olan ülkeler:

Güney-orta Avrupa

Güney-orta Avrupa'da toprakları olan ülkeler:

Güneydoğu Avrupa

Güneydoğu Avrupa'da (Balkan Yarımadası) toprakları olan ülkeler :

Ada Ülkeleri
  •  KKTC
  •  Kıbrıs Cumhuriyeti(Coğrafi olarak tamamı Asya kıtasındadır fakat kültürel ve tarihi nedenlerden dolayı Avrupalı olarak kabul görür)
  •  Malta
Başlıca Adalar

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Avrupa'nın en belirgin ve tipik özelliği haline gelen iklim Akdeniz iklimidir. Akdeniz iklimi Portekiz'in büyük bir kısmında, İspanya'da, Güneydoğu Fransa'da, İtalya'da, Hırvatistan'da, Arnavutluk'ta, Karadağ'da, Yunanistan'da ve Türkiye'nin Batı-Güney kıyılarıyla birlikte Akdeniz adalarında görülür. Akdeniz ikliminin görüldüğü bu bölgelerde benzer vejetasyonlar ve yerşekilleri bulunur, bunlar kuru tepeleri, küçük ovaları, çam ormanlarını ve zeytin ağaçlarını içerir.

Daha soğuk iklimler Güney Avrupa'daki ülkelerin belirli bölgelerinde bulunabilir, İspanya ve İtalya'nın dağlık bölgeleri buna bir örnektir. Ek olarak, İspanya'nın Kuzey kıyısında daha yağışlı ve nemli bir Atlantik iklimi görülür.

Bitki Örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Avrupa'nın bitki örtüsü Akdeniz bölgesinin bitki örtüsüdür. Avrupa'daki Akdeniz ve Altakdeniz iklim bölgeleri Güney Avrupa'nın büyük bir kısmında, çoğunlukla Güney Portekiz'de, İspanya'nın çoğu bölgelerinde, Fransa'nın Güney kıyısında, İtalya'da, Hırvatistan kıyılarında, Bosna'nın büyük bir çoğunluğunda, Karadağ'da, Arnavutluk'ta, Makedonya'da, Yunanistan'da ve Akdeniz adalarında bulunur.[5]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke Yüzölçümü
(km²)
Nüfus
(2010 tah.)
Nüfus
yoğunluğu

(km²ye)
Başkent
 Arnavutluk 28,748 2,821,977 111.1 Tiran
 Andorra 468 84,082 179.8 Andorra la Vella
 Bosna-Hersek 51,129 4,613,414 90.2 Saraybosna
 Bulgaristan 110,994 7,364,570 77 Sofya
 Hırvatistan 56,594 4,489,409 81 Zagreb
 Cebelitarık (BK) 6.8 29,431 4,328 Cebelitarık
 Yunanistan 131,990 11,295,002 85.3 Atina
 İtalya 301,338 60,418,711 200.5 Roma
 Kosova 10,908 1,859,203 170.4 Priştine
 Makedonya 25,713 2,114,550 82.2 Üsküp
 Malta 316 412,966 1,306.8 Valletta
 Karadağ 13,812 672,181 50 Podgorica
 Portekiz 92,090 11,317,192 114 Lizbon
 San Marino 61 31,716 501 San Marino şehri
 Sırbistan 77,474 7,120,666 102.46 Belgrad
 Slovenya 20,273 2,054,199 99.6 Ljubljana
 İspanya 504,030 46,030,109 93 Madrid
 Türkiye (Doğu Trakya) 23,764 10,620,739 446.9 Ankara
 Vatikan 0.44 826 1877 Vatikan şehri
Toplam 1,338,694 164,127,170 122.60

En Büyük Kentsel Alanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Sıra Kentsel Alan Devlet Nüfus[6] Yoğunluk
(km²ye)
1 İstanbul (Avrupa)  Türkiye 8,963,431 2,620
2 Madrid  İspanya 6,171,000 4,600
3 Milan  İtalya 5,257,000 2,800
4 Barselona  İspanya 4,693,000 4,300
5 Roma  İtalya 3,906,000 3,400
6 Napoli  İtalya 3,706,000 3,600
7 Atina  Yunanistan 3,484,000 5,000
8 Lizbon  Portekiz 2,666,000 2,800
9 Belgrad  Sırbistan 1,700,000 3,300
10 Valensiya  İspanya 1,561,000 5,700

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Erken Dönemler[değiştir | kaynağı değiştir]

Klasik antik dönem olarak bilinen devir Antik Yunanistan'ın şehir devletlerinin yükselmesiyle başladı. Yunan etkisi Büyük İskender'in genişleyen imparatorluğu altında doruk noktasına ulaşarak Asya'ya kadar yayıldı.

Roma İmparatorluğu bütün Akdeniz havzasını Roma hukukuna ve Roma lejyonlarına dayalı devasa bir imparatorluk içine katarak bölgede egemen oldu. İmparatorluk ticareti, hoşgörüyü ve Yunan kültürünü destekledi. MS 300 ile birlikte Roma İmparatorluğu, başkenti Roma olan Batı Roma İmparatorluğu'na ve başkenti Konstantinopolis olan Doğu Roma İmparatorluğu'na bölünmüştü. Kuzey Avrupa'nın Cermenik halklarının saldırıları MS 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşüne neden oldu. Bu tarih aynı zamanda geleneksel olarak klasik çağın sonu ve Orta Çağların başlangıcı kabul edilir.

Orta Çağlarda Doğu Roma İmparatorluğu egemenliğine devam etti, günümüz tarihçileri bu devleti Bizans İmparatorluğu olarak adlandırır. Batı Avrupa'da Cermenik halklar eski Batı Roma İmparatorluğu'nun topraklarında iktidar mevkilerine girerek kendi krallıklarını ve imparatorluklarını kurdular.

Haçlı Seferleri olarak bilinen dönem, bir dizi dini motivasyonlarla yapılmış askeri seferler asıl amaçları Levant'ı Hristiyan hakimiyetine geri döndürmekti, başladı.Doğu Akdeniz'de birkaç Haçlı Devleti kurulmuştu. Bunların hepsi kısa ömürlü oldu. Haçlılar Avrupa'nın birçok yerini derin bir şekilde etkiledi. Haçlıların 1204'de Konstantinopolis'i yağmalaması Bizans İmparatorluğu'na ani bir son getirdi. Daha sonra tekrar kurulmasına rağmen, imparatorluk eski gücüne bir daha hiç kavuşamadı. Haçlılar daha sonra İpek Yoluna katılacak, Cenova ve Venedik tüccar cumhuriyetlerinin büyük ekonomik güçlere dönüşmelerini sağlayacak olan ticaret güzergâhlarını kurdular.Reconquista, Haçlılarla bağlantılı bir hareket, İberya'yı Hristiyan alemi için yeniden fethetmeye çalışmıştır.

Geç Orta Çağlar Avrupa'da bir karışıklık dönemiydi. Kara Ölüm olarak bilinen salgın ve ilişikili bir kıtlık Avrupa'da nüfus düştükçe demografik bir faciaya sebep olmuştur. Hanedan kavgaları ve fetih savaşları Avrupa'daki birçok devleti dönem boyunca sürekli savaş halinde tutmuştur. Balkanlar'da, Anadolu'da kurulmuş bir Türk devleti olan Osmanlı İmparatorluğu eski Bizans topraklarını devamlı olarak ele geçirmiştir ve bu 1453'te İstanbul'un Fethi ile sonuçlanmıştır.

Orta Çağ Sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

Kabaca 14.yüzyıl Floransa'sından başlayarak ve daha sonraları baskı makinasının gelişmesiyle Avrupa'nın tamamına yayılan bilgi Rönesansı bilim ve teknolojide geleneksel öğretilere meydan okudu, Arapça metinlerle ve felsefeyle[7] klasik Yunan ve Roma bilgisi yeniden keşfedildi.

Vestfalya Barışı ile 1648'de bitecek olan dini savaşlar Avrupa'da savaşılmaya devam edilirken, Portekiz ve İspanya'nın Reconquista ile İberya'da hakimiyet sağlamaları Asya, Amerika, Afrika ile doğrudan bağlantı kurulacak olan Keşifler Çağı'nı başlatacak bir dizi okyanus keşfinin yapılmasını sağladı. İspanyol tacı Avrupa'daki üstünlüğünü sürdürdü, İspanya ve Fransa arasında Otuz Yıl Savaşları ile başlayan çatışmanın Pireneler Antlaşmasıyla bitmesine kadar İspanyol tacı kıtadaki önde gelen güçtü. 1610 ve 1700 arasındaki dönemde Avrupa'da ve dünyada eşi görülmemiş bir dizi önemli savaş ve politik devrim gerçekleşti. Zamanın gözlemcileri ve o zamandan beri birçok tarihçi, savaşların devrimlere neden olduğunu savundu.[8] Galileo Galilei, kendisinin güneş sistemini gözlemlemesini ve betimlemesini sağlayacak olan teleskobu ve termometreyi icat etti.Leonardo da Vinci dünyanın en ünlü tablolarından biri olan Mona Lisa'yı resmetti.[9] Guglielmo Marconi radyoyu icat etti.[10]

Avrupa'nın denizaşırı topraklarının genişlemesi Sömürge İmparatorluklarını ortaya çıkardı.[11] Yeni Dünya'dan gelen hammadde akışı ile Birleşik Krallığın Sanayi Devrimi'nin birleşimi geçimlik tarım yerine üretime dayalı yeni bir ekonomi kurulmasına olanak sağladı.[12]

1815 ve 1871 arasındaki dönemde çok sayıda devrim girişimi ve bağımsızlık savaşı yaşandı. Balkan ulusları Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlıklarını geri kazanmaya başladılar. İtalya bir ulus devleti haline gelerek birleşti. 1870 yılında İtalya'nın Roma'yı ele geçirilmesiyle Papalık devletinin seküler gücü ortadan kalktı. İmparatorluk mücadelelerinde rekabet yayıldı ve 1875-1914 yıllarına İmparatorluk Çağı adının verilmesine sebep oldu.

20.yüzyıl[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük güçler taraf seçerken, Güneydoğu Avrupa'da milliyetçiliğin artması Birinci Dünya Savaşı'nın 1914'te patlak vermesiyle sonuçlanacak olan süreci hızlandırdı. Müttefikler 1918 yılında İttifak Devletlerini yendiler. Paris Barış Konferansı sırasında Büyük Dörtlü şartlarını bir dizi antlaşmayla dayattılar, Versay Antlaşması bu antlaşmalardan biridir.

Adolf Hitler'in emrinde 1933'te iktidara gelen Nazi rejimi, Mussolini İtalyası ile birlikte İkinci Dünya Savaşı'nda Avrupa kıtasının kontrolünü ele geçirmek için uğraştı. Müttefik zaferiyle sonuçlanan İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa Demir Perde ile bölündü. Güneydoğu Avrupa'daki ülkelere Sovyetler Birliği hakim oldu ve komünist devletlere dönüştüler. Komünist olmayan başlıca Güneydoğu Avrupalı devletler Amerika Birleşik Devletleri önderliğinde bir askeri ittifaka (NATO) katıldılar ve aralarında Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu oluşturdular. Sovyet etki alanında kalan ülkeler Varşova Paktı olarak bilinen askeri ittifaka ve Comecon ekonomik bloğuna katıldılar. Yugoslavya tarafsız kaldı.

İtalya savaş sonrası gerçekleştirdiği ekonomik mucize dolayısıyla tekrardan başlıca Sanayileşmiş devletler arasına girdi. Avrupa Birliği'nin (AB) önemi arttı vergilendirme, sağlık ve eğitim üye olan ulus devletler tarafından yönetilirken, Birlik ise piyasa kurallarının, rekabetin, yasal standartların ve çevreciliğin yönetimini kontrol altına aldı. Sovyet ekonomik ve politik sistemi çöktü, bu komünizmin 1989'te uydu devletlerde son bulmasına ve 1991'de Sovyetler Birliğinin dağılmasına sebep oldu. Sonuç olarak Avrupa'nın bütünleşmesi derinleşti, kıtadaki kutuplaşma ortadan kalktı ve Avrupa Birliği daha sonraları birçok eski komünist Avrupalı devleti genişleyerek içine aldı - Romanya ve Bulgaristan (2007) ve Hırvatistan (2013).

Diller[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşağıdaki tablo Güney Avrupa'da en az beş milyon kişi tarafından konuşulan dilleri gösteriyor:

Dil Konuşan Kişi Sayısı Güney Avrupalı
Ülke / Ülkeler
İtalyanca 59,400,000 [13]  İtalya
İspanyolca 45,000,000+ [13]  İspanya
Yunanca 13,432,490 [13]  Yunanistan
 Kıbrıs Cumhuriyeti
Türkçe 10,934,365 [14][15]  Türkiye
 KKTC
Portekizce 10,000,000 [13]  Portekiz
Katalanca 10,000,000 [16][17]  İspanya
 Andorra

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşağıdaki tablo 2013'te Güney Avrupadaki en işlek havalimanlarını listeliyor.

Sıra Ülke Havalimanı Şehir Yolcular (2012) Yolcular (2013) Değişim
2012-2013
1  Türkiye İstanbul Atatürk Havalimanı İstanbul 44,998,508 51,320,875 artış014.0%
2  İspanya Barajas Havalimanı Madrid 45,190,528[18] 39,735,618[18] azalış012.1%
3  İtalya Fiumicino – Leonardo da Vinci Havalimanı Roma 36,980,911[19] 36,166,345[19] azalış02.2%
4  İspanya Barcelona Havalimanı Barselona 35,144,503[18] 35,216,828[18] artış00.2%
5  İspanya Palma de Mallorca Havalimanı Palma de Mallorca 22,666,858[18] 22,768,032[18] artış00.4%
6  İtalya Malpensa Havalimanı Milan 18,537,301[19] 17,955,075[19] azalış03.1%
7  Portekiz Portela Havalimanı Lizbon 15,301,176[20] 16,008,848[20] artış04.6%
8  İspanya Málaga Havalimanı Málaga 12,581,944[18] 12,925,186[18] artış02.7%
9  Yunanistan Atina Uluslararası Havalimanı Atina 12,944,041[21] 12,536,057[21] azalış03.2%
10  Fransa Nice Havalimanı Nice 11,189,896[22] 11,554,195[22] artış03.2%

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

1054'teki dini dağılım.[23]

Güney Avrupa'da çoğunluğun mensup olduğu din Hristiyanlıktır. Hristiyanlık Güney Avrupa'ya Roma İmparatorluğu döneminde yayıldı ve imparatorluk hristiyanlığı MS 380 yılında resmi dini olarak benimsedi. Batı yarımı Roma'da doğu yarımı Konstantinopolis'te olacak şekilde Hristiyan kilisesinin tarihi parçalanmasından dolayı Avrupa'nın farklı bölgelerinde Hristiyanlığın farklı mezhepleri hakim oldu. Güney Avrupa'nın Batı yarısındaki hristiyanlar - Portekiz, İspanya, İtalya gibi - genellikle Roma Katolik Kilisesi'ne bağlıdır. Güney Avrupa'nın Doğu yarımındaki hristiyanlar ise - Yunanistan, Makedonya gibi - genellikle Yunan Ortodoks Kilisesi'ne bağlıdır.

Ek olarak, Güney Avrupa'nın doğu parçasında (Bosna, Arnavutluk, Makedonya, Türkiye gibi) İslam dinine mensup nüfusun çoğunlukta olduğu ülkelerde vardır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ In strict geographic terms Central Europe include Germany, Switzerland, Northern Italy, Austria,Poland, the Czech Republic,Slovakia, Hungary...
  2. ^ Article in Britannica
  3. ^ BBC
  4. ^ Library of Congress. Cataloging Policy and Support Office, Library of Congress Subject Headings
  5. ^ Wolfgang Frey and Rainer Lösch; Lehrbuch der Geobotanik. Pflanze und Vegetation in Raum und Zeit. Spektrum Akademischer Verlag, München 2004
  6. ^ United Nations: World Urbanization Prospects
  7. ^ e.g. Averroes#Commentaries on Aristotle and Plato written in the 12th century, which was mentioned in Divine Comedy IV:144 around 1320 AD
  8. ^ Geoffrey Parker, "States Make War But Wars Also Break States,"Journal of Military History (2010) 74#1 pp 11–34
  9. ^ John Lichfield, The Moving of the Mona Lisa, The Independent, 2005-04-02 (accessed 2012-03-09)
  10. ^ Sungook Hong, Wireless: From Marconi's Black-box to the Audion, MIT Press - 2001, page 1
  11. ^ Richard J. Mayne. "history of Europe:: The Middle Ages". Britannica Online Encyclopedia. 16 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20080616085117/http://www.britannica.com:80/eb/article-58260/history-of-Europe. Erişim tarihi: 18 April 2009. 
  12. ^ Steven Kreis (11 October 2006). "The Origins of the Industrial Revolution in England". Historyguide.org. 2 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20151102090701/http://www.historyguide.org/intellect/lecture17a.html. Erişim tarihi: 31 January 2010. 
  13. ^ a b c d Ethnologue Güney Avrupa
  14. ^ Doğu Trakya
  15. ^ KKTC
  16. ^ Catalan News Agency - Number of Catalan speakers rising despite adverse context
  17. ^ Informe sobre la Situació de la Llengua Catalana | Xarxa CRUSCAT. Coneixements, usos i representacions del català
  18. ^ a b c d e f g h http://www.aena.es/csee/Satellite?pagename=Estadisticas/Home
  19. ^ a b c d http://www.assaeroporti.com/statistiche/
  20. ^ a b Portugal Airport Statistics
  21. ^ a b http://www.aia.gr/company-and-business/the-company/facts-and-figures/
  22. ^ a b http://corporate.nice.aeroport.fr/About-us/NEWS-MEDIA/Statistics/Monthly-Statistics-Reports2
  23. ^ Dragan Brujić (2005). "Vodič kroz svet Vizantije (Guide to the Byzantine World)". Beograd. ss. 51. http://www.cartileonline.eu/carte/1025738/dragan-brujia-vodia-kroz-svet-vizantijeDragan.