Batum

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Batum
ბათუმი (Batumi)
0873 - Kaukasus 2014 - Georgien - Batumi (17349857412).jpg
1071 - Kaukasus 2014 - Georgien - Batumi (16728246174).jpg
Batumi (3001).jpg
Batum bayrağı
Bayrak
Batum arması
Arma
Ülke Gürcistan Gürcistan
Özerk Cumhuriyet Flag of Adjara.svg Acara
İdare
 • Belediye Başkanı Robert Chkhaidze
Yüzölçümü
 • Toplam 19 km² (7 mil²)
Nüfus
 (2009)
 • Toplam 180,000
Zaman dilimi [[UTCUTC+04.00]] (Gürcistan Zaman Dilimi)
Resmî site
Official website
Batum Limanı, 1881
Batum kıyıları
Batum limanı

Batum (Gürcüce-Lazca: ბათუმი / Batumi), Gürcistan'ın özerk cumhuriyeti Acara'nın başkenti olan Karadeniz kıyısındaki liman kenti. Nüfusu 190,000 (2013 sayımı) olan Batum, önemli bir liman ve ticaret merkezi olarak hizmet vermektedir. Subtropikal bir bölgede yer almaktadır. Narenciye ve çay gibi tarımsal ürünler bakımından zengindir.

Batum, Transkafkasya Demiryolu’nun ve Bakü petrol boru hattının son bulduğu önemli liman ve ticaret merkezidir. Türkiye sınırına 20 kilometre uzaklıktadır ve subtropikal iklimin olduğu bölgede bol meyve ve çay yetişir. Petrol rafinerisi ve gemi yapımcılığıyla da tanınmıştır. Türkiye’yi karayoluyla Gürcistan ile Azerbaycan’a ve Orta Asya cumhuriyetlerine bağlayan Sarp Sınır Kapısı Batum’a açılır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum hakkında ilk bilgiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum hakkında ilk bilgiler M.Ö. 4. Yüzyıl Yunan filozofu Aristotales’in eserinde karşımıza çıkmaktadır. O, Karadeniz kıyısında, Kolkheti’de (Egrisi) “Batusi” adında bir şehirden söz etmektedir. Romalı yazar Flavius ve Yunan coğrafyacı Flavius Arrianus da Batum’u aynı isimle tanıyordu. “Batusi” Yunanca bir kelimedir ve derin anlamına gelmektedir. Gerçekten de Batum, Karadeniz’de Kırım Yarımadası’ndaki Sivastopol şehrinden sonra en derin ve elverişli limana sahiptir.

Şehrin doğu girişinde, Korolistzkali civarında yapılan arkeolojik kazılar, bu alanlarda M.Ö. 2 bin sonları ila binli yılların başlarında insanların yaşadığını ve komşu halklarla sıkı ticari ilişkilerinin olduğunu göstermektedir. Korolistzkali Vadisinde ekonomi ve kültür merkezi olan Tamaris Dasakhleba semtindeki Tamaris Tsikhe/Tamar Kalesi adını taşıyan tepe eski Batum’un merkezi sayılıyordu.

M.S. 2. Yüzyılda, Roma İmparatoru Hadrianus döneminde Batum’da Roma garnizonu vardı. 5. Yüzyılda Gürcistan (Kartli) Kralı Vahtang Gorgasali Batum’u kendi topraklarına kattı.

6., 7., 8. Yüzyıllarda Batum ve çevresi Egrisi ve Egrisi-Abhaz Beyleri tarafından yönetiliyordu. Feodal dönemde Batum Kalesi çevresinde köy tipi yerleşimler vardı.

Osmanlı hâkimiyeti dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcü ulusunun birleşmesi ve Gürcistan Krallığı’nın kurulmasından sonra Batum şehri ve tüm Acara, Klarceti sınırları içerisine giriyor ve krala bağlı “Eristavi” denen derebeyi/prensler tarafından yönetiliyordu.

Daha sonra, Batum topraklarını Gurieli soyadlı eristaviler yönetmiştir. 15. Yüzyılın sonunda, Kahaber Gurieli döneminde Türkler bu bölgeyi ele geçirmeyi başardılar, fakat tarihi adalet tecelli etti, Rostom Gurieli kısa süre sonra Batum ve çevresini geri aldı ve Türkleri Gürcü topraklarından çıkardı. Rostom Gurieli’nin 1564 yılında ölümünden sonra, Türkler Lazeti (Lazistan) ve çevresindeki toprakları yeniden ele geçirdiler. Onlar Batum’da, yani şimdiki Batum’da istihkâmlar yaptılar. 1609 yılında Mamia Gurieli Türklerin ordusunu imha etti. Ancak, 17. Yüzyılın sonunda Türkler Lazistan (Lazeti) ve Batum’u tekrar aldılar. Türkler Batum’u liva yani sancağın merkez şehri yaptılar. Batum Sancağı Acaristzkali Çayı ile Çoruh Nehri’nin birleştiği yerden Tsihisdziri’ye kadar olan toprakları kapsıyordu. Osmanlıların hâkim olmasından sonra İslam dini bölgeye girdi.

1873 yılında Batum, Lazistan Paşalığı’nın merkez kentiydi, sancak beyi yani mutasarrıf tarafından yönetiliyordu. Mutasarrıf doğrudan Trabzon valisine bağlıydı.

Tekrar Gürcistan sınırlarına katılması[değiştir | kaynağı değiştir]

19. Yüzyılın başlarından itibaren Gürcistan Rusya İmparatorluğu tarafından ele geçirilmeye başlanmış ve sınırları yavaş yavaş Acara’ya doğru yaklaşmıştır. 1877-1878 yıllarında Osmanlı-Rus savaşı sırasında Rusya ve onun işgali altında bulunan Gürcü ulusunun çıkarları, bu en eski Gürcü topraklarının Osmanoğulları’ndan kurtarılmasının büyük önemi olduğu için birbiriyle kısmen örtüşmüştür.

Kartli’de, İmereti’de, Kaheti’de, Samegrelo’da ve Guria’da aktif şekilde birlikler oluşturulmaya başlandı. Osmanlı-Rusya savaşı’nda Rusya bayrağı altında savaşan Gürcülerin sayısı 30 binden fazlaydı. 3 Mart 1878 günü, savaşın tarafları olan Osmanlılarla Rusya arasında Ayastefanos Antlaşması imzalandı. Osmanlılar savaş tazminatının bir kısmını bazı topraklarını bırakarak ödedi. Bu topraklar arasında tarihi Gürcü toprakları olan Kola-Artaani (Göle), Şavşet-İmerkhevi (Şavşat-İmerhev), Artanuci (Ardanuç), Oltisi (Oltu), Taoskari (Olur), Macakheli, Lazistan’ın bir kısmı ve Acara da vardı.

Ayestefanos Antlaşmasının ele alındığı Berlin Konferansı’nda (13 Haziran-12 Temmuz 1878) Rusya Ayastefanos Antlaşmasıyla elde ettiği toprakların ana kısmını korumayı başardı. Böylece Acara ana Gürcistan’a geri döndü.

25 Ağustos 1878 yılında Batum’a Rus General Sviatipolk Mirski komutasındaki Rus ordusu girdi, o zamanki adıyla Aziziye Meydanı’nda (şimdiki Özgürlük Meydanı) devir teslim töreni yapıldı ve Sviatopolk Mirski Derviş Paşa’dan şehrin anahtarını teslim aldı.

Rus idari sistemine göre Batumis Olki yani Batum İli kuruldu ve okrug denen üç alt idari birime yani üç ilçeye ayrıldı. Batumis Olki yani Batum İlinin okrug/ilçeleri şunlardı; Batum, Artvin ve Acara. Batum şehri “Porto-Franko” yani liman kenti olarak ilan edildi. Bu İngilizlerin fikriydi, İngilizler Berlin Kongresi’nde bu şehrin porto-franko yani serbest liman kenti olarak açıklanmasını istemiş ve kabul de ettirmişlerdi.

“Porto-Franko” yani serbest liman statüsü Batum’a belli katkılar sağladı. Bu dönemde Batum önemli ölçüde büyüdü ve yavaş yavaş modern, Avrupalı şehir görünümüne kavuştu. Ancak, yerel halkın sosyal durumu ağırlaştı. Milli üretim Avrupa malları ile rekabet edemiyordu. Bununla birlikte, başka bir sorun daha ortaya çıktı; kaçakçılık, rüşvet ve başka sorunların getirdiği olumsuzluklar, halkın Osmanlı ülkesine göç etmesinin, yani muhacirliğin önünü açan sebeplerden biri haline geldi. Batum’un serbest liman statüsü 1886 yılında iptal edildi.

1877 öncesinde 15.000’e kadar yükseldiği şeklinde bilgiler mevcut olan Batum bölgesinin şehir nüfusu, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ile buradaki Müslümanların Anadolu’ya doğru göçleri sonucunda 8.671’e kadar gerilemiştir. 1880 yılından sonra ise başta petrol olmak üzere sanayinin gelişmesi ve Batum demiryolunun yapılması gibi nedenlerle Batum’un şehir merkezinde, Rus ve Ermenilerin nüfusu artmaya, Müslümanların sayısı ise azalmaya başlamıştır. Böylece 1917 yılına gelindiğinde Batum’un şehir merkezinde Müslüman nüfusun oranı %15’lere kadar gerilemiştir. Fakat 1918 yılında şehrin Osmanlı idaresine geçmesi ile 1878’den sonra şehirden ayrılanların geri dönmeye başlaması sonucunda Müslümanların nüfus oranı %37’ye kadar yükselmiştir.[1]

12 Haziran 1883 tarihinde Rusya İmparatorluğu devlet meclisi kararına dayanarak Batum Olku yani Batum İli statüsü iptal edildi ve Kutaisi Guberniyası yani Kutaisi Vilayeti ile birleştirildi. Bununla ilgili olarak Kutaisi Askeri Vali Yardımcısı unvanı oluşturuldu. Vali Yardımcısı doğrudan Batum Okrugunu yani Batum İlçesini yönetiyordu.

Şehrin kendine ait yönetimi yoktu ve bu durum şehrin normal şekilde büyüyüp gelişmesini engelliyordu. 1885 yılında Batum’da yaşayan 90 kişi Rusya’nın Kafkasya iç işleri birimi amirine yazılı başvuru yaparak Batum’a şehir statüsü verilmesini istediler. 28 Nisan 1888 yılında Batum’a şehir statüsü verildi. Aynı yıl şehrin yöneticilerinin (meclis) seçimi yapıldı.

Batum Olku/Batum ili 1903 yılında Kutaisi Valiliğinden ayrıldı.

20. Yüzyılın başlarında Batum ve tüm Güneybatı Gürcistan ekonomik açıdan en gelişmiş bölgelerden biri idi. Ekonomik ilişkilerin gelişmesi burada şehir yaşamına yönelimi ve tarımsal üretimi artırdı. Batum büyük şehir merkezi ve birinci sınıf limanıyla Güney Kafkasya ve Orta Asya transit ticaretinde öncü rolü oynuyordu.

Birinci Dünya Savaşı’na kadar Batum Avrupa şehri görünümüne kavuştu. Bu, Batum’un yerel idaresinin ileri görüşlü faaliyetleri ve şehrin gelirlerinin amacına uygun kullanılmasının sonucunda gerçekleşti.

Rusya ve Osmanlı’nın anlaşması[değiştir | kaynağı değiştir]

Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması Amier Kafkasya’da (Güney Kafkasya) siyasi gelişmelerin yönünü değiştirdi. Rusya İmparatorluğu’nda 1917 yılı devrimi nedeniyle istikrarsız durum ve Ekim Devrimi sonucunda oluşan ciddi anarşik ortam, Rusya’nın Kafkasya Cephesi’ni dağıtmasına ve Güney-batı Gürcistan’ın, Gürcistan’ın ana gövdesinden tekrar kopmasına neden oldu.

Bilindiği üzere, 3 Mart 1918 yılında Brest’de Bolşevik Rusya ve Almanya arasında yapılan ateşkes antlaşmasının (Brest Litovsk Antlaşması) 4. Maddesiyle Batum, Kars ve Ardahan illeri, halklarına kendi kaderini tayin hakkı tanınması koşuluyla Rusya yönetiminden çıkacak ve Osmanlı ve Rusya arasında 1877 yılı öncesi devlet sınırlarına dönülecekti. Bu tür gelişmelerin Güney Kafkasya için tamamen kabul edilemez olduğu açıktır. Batum ili konusu özellikle 14 Mart-5 Nisan 1918 tarihleri arasında yapılan Trabzon Konferansı’nda aktif olarak incelendi. Güney Kafkasya delegasyonunun amacı, Rusya ile Osmanlı arasında 1914 yılına kadar olan sınırın korunmasını sağlamak, Osmanlı delegasyonunun amacı ise Güney Kafkasya’da Brest Litovsk Antlaşmasını şartsız kabul ettirmekti. Görüşmeler sonuçsuz kaldı.

14 Nisan 1918 tarihinde Osmanlı Devleti ve Güney Kafkasya (Amier Kafkasya) delegasyonu liderleri, ortaya çıkan bu durumun görüşmelerde çatlaklık olarak kabul edilmemesini ve konferansa ara verilmesi konusunda anlaştılar. Maalesef bu anlaşma ihlal edildi, aynı gün Osmanlı askerleri Batum’u işgal etti.

İlk cumhuriyet ve Acara’nın geri alınması[değiştir | kaynağı değiştir]

Trabzon Konferansının devamı niteliğinde olan Batum ateşkes görüşmeleri iki etapta gerçekleşti (11-26 Mayıs 1918 ve 31 Mayıs-4 Haziran 1918). Batum görüşmelerinin ilk etabı Güney Kafkasya Federal Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti arasında; ikinci etabı ise Osmanlı Devleti ile Güney Kafkasya’nın bu üç bağımsız cumhuriyeti arasında ayrı ayrı gerçekleşmiştir. Batum Konferansının ilk etabında Güney Kafkasya Delegasyonu (Başkanı A. Çkhenkeli), artık, görüşmelerde Brest Litovsk Antlaşması’nı temel almak için çaba gösteriyordu. Osmanlı tarafı ise, ilave olarak yeni isteklerde bulunuyordu. Osmanlılar o kadar geniş toprakları istiyordu ki kendi müttefikleri Almanya ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu bile buna tepki gösterdi.

Gürcistan’ın bağımsızlığı idealinin gerçekleştirilmesi, oluşan bu durumdan gerçek bir çıkış yolu olarak görülüyordu. Sonunda, Gürcistan’ın yeniden bağımsızlığı hakkındaki akit Batum’da hazırlandı ve 26 Mayısta Tiflis’te imzalandı.

Batum Konferansı’nın son etabında, 4 Haziran 1918 tarihinde, Osmanlılar silah tehdidiyle yeni Gürcistan Cumhuriyeti’nden Brest Litovsk Antlaşması’nda Osmanlı’ya verileceği belirtilen Batum ve Ardahan haricinde o antlaşmada olmayan Akhaltsikhe (Ahıska) ve Akhalkalaki’yi (Ahılkelek) de terk etmesini istedi.

Osmanlılar Güneybatı Gürcistan’da kendi idaresini kurdu. Buna rağmen, demokratik geleneğe sahip olmasıyla seçkin Batum yerel yönetimini yok etmedi.

Birinci Dünya Savaşı’nda Almanya ve onun müttefiklerinin yenilmesi, Batum’da 6 ay süren Osmanlı işgal rejiminin de sonu oldu.

1919 yılının başlarında tüm Batum ili ve Batum şehri Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletlerinin işgal alanı içindeydi. İşgalci İngiliz askerlerinin başkomutanlığı General Cooke Collis’i Batum Şehri ve Batum Olku/İlinin valisi olarak atadı.

İngilizler başlangıçta yerel yönetim teşkilatı da kurdular. İngilizlerin kurduğu bu Batum İli Meclisi esasen Rus Milli Meclisi üyeleriyle dolduruldu. Kadet P. Maslov’un başkanlık ettiği meclis keskin Gürcü karşıtlığı ile öne çıkıyordu. 14 Nisan 1919 tarihinde Valiliğin emriyle bu meclis feshedildi.

7 Mayıs 1920’de Rusya ile Gürcistan arasında barış antlaşması imzalandı. Bolşevik Rusya’nın (Sovyetler Birliği) Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını tanıdığı doğrudur, fakat günden güne ortaya çıkıyordu ki, o komşusu Gürcistan’ı yeniden işgal etmeye hazırlanıyordu.

Şubat 1921’de Sovyet Rusya Gürcistan’a karşı savaş faaliyetlerine girişti. Gürcü Ordusunun sayısı az olmasına rağmen bu savaşın ilk etabında birkaç cephede zafer elde etti, fakat yine de şubat ayının sonunda terazide işgalciler ağır bastı ve 25 Şubat 1921 tarihinde Rus Ordusu Tiflis’i işgal etti.

Osmanlılar Rusya ile Gürcistan arasında devam eden çatışmaları fırsat bilip bu durumdan yararlandı ve Artvin ve Ardahan’ı Gürcistan’dan kopardı. 10 Mart 1921’de bir Osmanlı taburu Acara’nın Hulo ve Keda yöresine girdi, 12 Martta ise Türkler Batum’da da görüldüler. Onların yaydığı bilgiye göre, kendileri Gürcistan’dan Rusları kovmayı düşünüyorlardı. Ancak, 17 Mart tarihinde Osmanlı ordusu Batum Merkez Posta Binası ve başka stratejik yapıları ele geçirince, asıl amaçlarının bölgeyi işgal etmek olduğu tasdik edildi.

Rus işgali nedeniyle Tiflis’ten Batum’a gelmiş olan Gürcistan Hükümeti Başkanı Noe Jordania, başka hükümet üyeleri ile beraber 17 Mart tarihinde Batum limanında bindikleri gemiyle ülkeyi terk ettiler. Doğu Gürcistan’dan Batı Gürcistan’a geri çekilen Gürcü Ordusu hükümetin kararı sonucu kaçınılmaz olarak silah bırakmakla yüz yüze geldi. Ancak, Gürcü Ordusu komutanlığı kendi inisiyatifiyle, ordunun vatana karşı son borcunu ödemesine ve Osmanlıların Gürcistan’dan gasp ettiği toprakların geri alınmasına karar verdi. Gönüllüler Gürcistan’ın çeşitli bölgelerinden gelerek orduya katılıyordu.

General Giorgi Mazniaşvili komutasında 18 Mart 1921 tarihinde Batum için savaş başladı. 21 Mart 1921’de ise Gürcüler Osmanlıları Batum’dan çıkardı ve Acara Gürcistan içerisinde kaldı. Vatanın özgürlüğü uğruna savaşta ölen şehitleri Batum’da “Aziziye Meydanında” şimdiki adıyla Özgürlük Meydanı’nda (Tavisuplebis Moedani) defnettiler.

Yakın tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum tarihindeki acı sayfalardan biri de 1924 yılında Rus işgalcilere karşı Gürcistan’ın çeşitli bölgelerinde başlayan ayaklanmalar sırasında gelişen olaylardır. Batum’da Sovyet karşıtı çıkışlara katılan milli bağımsızlık hareketi üyelerine, herhangi bir ön araştırma olmadan saldırıldı. 31 Ağustos 1924’de Sovyet karşıtları kurşuna dizildi. Onlar arasında Batum’un Osmanlılardan kurtarılması için yapılan savaşta aktif görev yapan ve bu dönemde Batum İstihkâm Birliği Komutanı olan General Giorgi Purtselidze de vardı.

Gürcistan’ın Sovyetleşmesi sonrasında Acara bölgesine dini gerekçe ile özerklik statüsü verildi, ancak, burada Rusya’nın ileriye dönük karanlık amaçları da görülüyordu. Sosyalizm dönemi Batum için özellikle seçkin bir yere sahip değildir. Sovyetler Birliği’nde yaşayan başka halklar gibi Batum ve halkı da 1937-1938 yıllarının soğukluğunu kendi üzerinde tecrübe etti. Batumlular 1941-1945 yılları arasındaki İkinci Dünya Savaşı’na çeşitli cephelerde aktif olarak katıldı. Batum’dan savaşa çağırılan 12.258 askerden 4.728 kişi evine dönemedi. 1960-1980 yılları arasındaki şehir hayatı, Sovyet yaşamının ve onun karakteristik değerlerinin tipik örneğini teşkil ediyordu.[2]

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum’da subtropikal iklim egemendir. Kentte ve çevrisinde subtropikal bitkiler yetişir. Parklar, çay plantasyonları ve turunçgiller önemli yer tutar.

Batum’da ortalama sıcaklık 14 °C’dir. En soğuk ay olan Ocak ortalaması 6 °C olarak ölçülür. En sıcak aylar olan Temmuz ve Ağustos ortalaması ise 22 °C olarak gerçekleşir. Batum’da en düşük sıcaklık olarak -7 °C ve en yüksek sıcaklık olarak da 40 °C kaydedilmiştir.

Bölgeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

31 Mart 2008 Tarihli Şehir meclisi Kararına Göre 7 Alt bölgeye ayrılmıştır :

  • Old Batumi (ძველი ბათუმის უბანი)
  • Rustaveli (რუსთაველის უბანი)
  • Khimshiashvili (ხიმშიაშვილის უბანი)
  • Bagrationi (ბაგრატიონის უბანი)
  • Aghmashenebeli (აღმაშენებლის უბანი)
  • Javakhishvili (ჯავახიშვილის უბანი)
  • Tamar (თამარის უბანი)
  • Boni-Gorodok (ბონი-გოროდოკის უბანი)
  • Airport (აეროპორტის უბანი)
  • Gonio-Kvariati (გონიო-კვარიათის უბანი)
  • Kakhaberi (კახაბრის უბანი)
  • Batumi Industrial (ბათუმის სამრეწველო უბანი)
  • Green Cape (მწვანე კონცხის უბანი)[3]
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
Ortalama sıcaklık [°C] 6 7 8 12 16 20 22 22 20 16 12 8 14

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye’de yaptığı havalimanlarıyla tanınan TAV’ın yeniden inşa ettiği uluslararası Batum Havalimanı 2007 yılında açıldı. Batum, Mahincauri istasyonundan başlayan demiryoluyla da Tiflis’e bağlanır. Sarp Sınır Kapısı’ndan Gürcistan’a açılan karayolu Batum kentinden geçer. THY 2008 yılından itibaren İstanbul-Batum uçuşlarını başlatmıştır. Türkiye vatandaşları pasaport ve vize aranmaksızın Batum Havaalanı'na inerek Hopa ilçesine gelebilmektedirler. Ayrıca Trabzon'dan her gün Batum'a karayoluyla otobüs seferleri düzenlemektedir.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum'un sembollerinden Khimshiashvili (Hamşioğlu) Aslan Bey'in İki Laz ustaya yaptırdığı camii Batum Orta Camii

Batum’un nüfusunun çoğunluğu Gürcüler'den (Acarlar dahil) oluşur. Gürcüler (ve Acarlar) (104.313), Ermeniler (7.517), Ruslar (6.300), Abhazlar (800), Ukraynalılar (770), Rumlar (587), Azeriler (301), Osetler (142) ve Lazlar gibi diğer etnik kökenden nüfus da bulunmaktadır.[4]

Görülecek yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum önemli bir liman kentidir. Aynı zamanda önemli bir tatil merkezi olan kent, botanik bahçeleri ve tropik bitkileri bakımından zengindir. Liman tarafından binilen bir teleferik hattıda mevcuttur.

Şehrin görülmeye değer yerleri arasında Osmanlı döneminden kalma Orta Cami adlı cami, Acara Devlet Müzesi, Batum Botanik Bahçesi, İsa'nın 12 havarisinden Aziz Matthias’ın anıt mezarını barındıran Roma döneminden kalma Apsaros kalesi, 20. yüzyılda yapılmasına karşın Gürcü Mimari karakterini yansıtan Eski Postane Binası, Karadeniz kıyısındaki Batum Devlet Parkı, Akvaryum ve sirk sayılabilir.

Batum Bulvarı, Piazza Meydanı, Tiyatro Meydanı, Avrupa Meydanı ve Medea Heykeli, Chacha Tower diğer görülecek yerler arasında yer alır.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Batum’daki en önemli öğretim kurumu, 1990 yılında açılan Batum Üniversitesi’dir.

Kardeş şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Batum Göçmenleri (1914-1930), Zerra Arslan
  2. ^ https://batumi.ge/ge/?page=show&sec=2
  3. ^ (Gürcüce) დადგენილება N 3-1 ბათუმის უბნები[ölü/kırık bağlantı] (Decision #3.1. Boroughs of Batumi). Batumi City Council. Accessed November 15, 2009
  4. ^ "statistics.ge" (PDF). 13 Kasım 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2009. 
  5. ^ Trabzon'un kardeş şehirleri 3 Temmuz 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Trabzon Belediyesi. 29 Haziran 2012 tarihinde erişildi.