Andorra

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Andorra Prensliği
Principat d'Andorra (Katalanca)
Andorra Prensliği bayrağı
Bayrak
{{{arma_açıklaması}}}
Arma
Slogan
Latince"Virtus Unita Fortior"  (Latince)
"Birleşik güç daha güçlüdür"
Andorra konumu
Başkent
ve en büyük şehir
Andorra la Vella
42°30′K 1°31′D / 42.500°K 1.517°D / 42.500; 1.517
Resmî diller Katalanca1
Tanınan bölgesel diller İspanyolca, Fransızca, Portekizce
Etnik gruplar
Demonim Andorralı
Hükûmet Monarşi
• Prens
Joan Enric Vives i Sicília
Emmanuel Macron
• Genel Vali
Josep Maria Mauri
Patrick Strzoda
Xavier Espot Zamora
Roser Suñé Pascuet
Tarihçe  
• Paréage
1278
Yüzölçümü
• Toplam
468 km2 (181 sq mi) (179.)
• Su (%)
0,26
Nüfus
• 2020 tahminî
77.543[1] (203.)
• Yoğunluk
179,8/km2 (465,7/sq mi) (71.)
GSYİH (nominal) 2018 tahminî
• Toplam
3,237 milyar $
• Kişi başına
42.035 $[2]
Gini (2003) 27.21d
düşük
İGE (2019) artış 0.868[3]
çok yüksek · 36.
Para birimi Euro (€, EUR)2
Zaman dilimi UTC+1 (OAS)
• Yaz (YSU)
UTC+2 (OAYS)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu +376
İnternet alan adı .ad3
  1. Constitution of Andorra, Madde 2.1. Ayrıca İspanyolca, Fransızca ve Portekizce yaygın olarak konuşulur ve anlaşılır.
  2. 1999'a kadar Fransız frangı ve İspanyol pesetası kullanılmış, 2002'ye kadar tedavülde kalmıştır.
  3. Ayrıca Katalanca konuşan bölgelerle birlikte .cat ortak olarak kullanılır.

Andorra, resmi adıyla Andorra Prensliği,[4] İber Yarımadası'nda Pirene Dağları üzerinde denize kıyısı olmayan egemen bir mikrodevlettir. Kuzeyde Fransa, güneyde ise İspanya ile çevrilidir. Şarlman tarafından kurulduğu düşünülen Andorra, 988 yılında Urgell Piskoposluğu'na devredilene kadar Urgell kontlarınca yönetilmiştir. Günümüz prensliği 1278 yılında yapılan bir antlaşma ile oluşturulmuştur. Prenslik; Katalonya'da bulunan Urgell piskoposu ve Fransa cumhurbaşkanı olmak üzere iki eş prens tarafından yönetilen bir diarşidir.

Andorra 468 km² yüzölçümü ile Avrupa'nın en küçük altıncı ülkesidir ve yaklaşık 77.000 nüfusa sahiptir.[5] Andorra halkı Katalan soyundan gelen İtalik bir etnik gruptur.[6] Andorra yüzölçümüne göre 16., nüfusa göre ise 11. en küçük ülkedir.[7] Başkenti Andorra la Vella, deniz seviyesinden 1.023 m yüksekliğiyle Avrupa'nın en yüksek rakımlı başkentidir.[8] Resmi dil Katalancadır; ayrıca İspanyolca, Portekizce ve Fransızca da yaygın biçimde konuşulur.[9][10]

Andorra'da turizm gelişmiştir, yılda yaklaşık 10,2 milyon turist ülkeyi ziyaret etmektedir.[11] Andorra Avrupa Birliği üyesi değildir ancak Euro resmi para birimi olarak kullanılmaktadır. 1993'ten beri Birleşmiş Milletler üyesidir.[12] Küresel Hastalık Yükü Araştırması'na göre 2013 yılında 81 yıl ile Andorra en uzun beklenen yaşam süresine sahipti.[13]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Andorra'nın bağımsızlığını kazanmasını, bölgeyi 803'te Müslümanlardan geri alan Şarlman'ın ve imparatorluğunun bir bölümünü 819'da İspanya'daki Urgel piskoposuna bağışlayan oğlu I. Louis'nin (Sofu) sağladığı kabul edilir.

1278 yılında Andorra biri İspanya'da, öteki Fransa'da bulunan iki prensin ortaklaşa yönetimine bağlanmış ve ülkenin sınırları netleşmiştir. Anılan yıldan beri ülkenin sınırları hiç değişmemiştir. Kurulan feodal düzen, Fransız Devrimi sırasında geçici olarak kalkmakla birlikte, 1806'da Napolyon tarafından yeniden kuruldu. Andorra, o günden bu yana Urgel piskoposu ve Fransa devlet başkanı tarafından ortaklaşa yönetilir; bunların ikisine de her yıl sembolik bir vergi ödenir.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tahminen yılda 10,2 milyon turist ağırlayan[14] Andorra ekonomisinin, gayrisafî yurt içi hasılasının yaklaşık %80'ini turizm gelirleri oluşturmaktadır. Tarımsal alanda toprak alanının sadece %2'si ekilebilir olan ülkede tütün tarımı ağırlıktadır. Hayvancılık faaliyetinde yerli koyunların yetiştirildiği ülkenin imalat sanayisini sigara, puro ve mobilya üretimi oluşturmaktadır.

Avrupa Birliği üyesi olmadığı halde Avrupa Birliği ülkeleriyle doğrudan ihracat faaliyetinde bulunan ülkenin kendine ait bir para birimi bulunmayıp ülkeyi çevreleyen Avrupa Birliği ülkesi İspanya ve Fransa'nın para birimleri yaygın olarak kullanılmaktadır. 1 Ocak 2002'den bu yana ülkede Avrupa Birliği'nin resmi para birimi euro da yaygın kullanıma sahiptir. Andorra, %100 istihdam gösteren, 2009 Haziran ayındaki istatistiklere göre, dünyanın en düşük işsizlik oranlarından birine sahip ülkedir.

İstatistikler[değiştir | kaynağı değiştir]


Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Population on 31 December". 31 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2020. 
  2. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; auto isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 Aralık 2020. ss. 343-346. ISBN 978-92-1-126442-5. Erişim tarihi: 16 Aralık 2020. 
  4. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; constitution isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  5. ^ "World Population Prospects - Population Division - United Nations". population.un.org. 15 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  6. ^ Minahan, James (2000). One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups. Greenwood Publishing Group. s. 47. ISBN 978-0313309847. 
  7. ^ Malankar, Nikhil (18 Nisan 2017). "Andorra: 10 Unusual Facts About The Tiny European Principality". Tell Me Nothing. 7 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2017. 
  8. ^ "Maps, Weather, and Airports for Andorra la Vella, Andorra". Fallingrain.com. 19 Ekim 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2012. 
  9. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; cia isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  10. ^ "Background Note: Andorra". State.gov. 21 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2015. 
  11. ^ "HOTELERIA I TURISME". 12 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2015. 
  12. ^ "United Nations Member States". Un.org. 7 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2015. 
  13. ^ GBD 2013 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (10 Ocak 2015). "Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013". Lancet. 385 (9963): 117-71. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2. PMC 4340604 $2. PMID 25530442. 
  14. ^ Estadistica.ad 2 Nisan 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Departament d'Estadística, Govern d'Andorra. (Katalanca)