Küresel ısınma

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
1856-2004 arası küresel ortalama yüzey sıcaklığı

Küresel ısınma, başlıca atmosfere salınan gazların neden olduğu düşünülen sera etkisinin sonucunda, Dünya üzerinde yıl boyunca kara, deniz ve havada ölçülen ortalama sıcaklıklarda görülen artışa verilen isimdir. İklim sistemi, içsel ve insani etkiler, Güneş'in periyodik aktiviteleri ve sera gazları, vb. nedenlerden etkilenmektedir. Günümüzde iklimbilimciler (klimatolog) küresel ısınma konusunda hemfikirdirler.[1]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel ısınma 50 yıldır saptanabilir duruma gelmiş ve önem kazanmıştır. Dünya'nın atmosfere yakın yüzeyinin ortalama sıcaklığı 20. yüzyılda 0.6 (± 0.2) °C artmıştır. İklim değişimi üzerindeki yaygın bilimsel görüş, "son 50 yılda sıcaklık artışının insan hayatı üzerinde de fark edilebilir etkiler oluşturduğu" yönündedir.

İki bin yıl boyunca onar yıllık dilimlerin ortalamaları alınarak, farklı yapılandırmalarla saptanmış yüzey sıcaklıkları

Ölçümlere göre 1860-1900 yılları arasında, denizde ve karadaki küresel sıcaklık her ikisinde de 0,75 °C yükseldi.[ölü/kırık bağlantı][2][ölü/kırık bağlantı][3] 1979'dan beri kara sıcaklığı deniz sıcaklığının iki katı hızla yükseldi(0.13 °C/onyıl karşın 0.25 °C/onyıl).[4] [ölü/kırık bağlantı]Uydudan yapılan sıcaklık ölçümlerine göre alt troposferdeki sıcaklık 1979'dan beri, her on yıllık dilimde, 0.12 ile 0.22 °C arasında yükselmiştir. Sıcaklıkların, 1850'den önceki 1000 ile 2000 yıllık dönemler boyunca, Orta Çağ Ilıman Dönemi ve Küçük Buz Çağı gibi kısmi dalgalanmalar dışında, nispeten kararlı bir seyir izlediğine inanılmaktadır.

Dünya Meteoroloji Organizasyonu ve NASA'nın hesaplamalarına göre, güvenilir ölçümlerin yapılabildiği 1880'den beri 2016 yılı en sıcak yıl olmuştur. [5]

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli 5. Değerlendirme Raporu ise 4 parça halinde 2013 ve 2014 yıllarında yayınlandı.

Teoriler ve mekanizmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel ısınmaya, atmosferde artan sera gazlarının neden olduğu düşünülmektedir. [6] Karbondioksit, su buharı, metan gibi bazı gazların, Güneş'ten gelen radyasyonun bir yandan dış uzaya yansımasını önleyerek ve diğer yandan da bu radyasyondaki ısıyı soğurarak yerkürenin fazlaca ısınmasına yol açtığı düşünülmektedir.

Laguna San Rafael'deki buzulun, küresel ısınma sonucu 1990 ile 2000 yılları arasındaki geri çekilişin karşılaştırmalı uydu görüntüleri.

Yerküre, Güneş'ten gelen kısa dalgalı ışınımın bir bölümünü yeryüzünde, bir bölümünü alt atmosferde emer. Güneş ışınımın bir bölümü ise, emilme gerçekleşmeden, yüzeyden ve atmosferden yansıyarak uzaya kaçar. Yüzeyde ve troposferde tutulan enerji, atmosfer ve okyanus dolaşımıyla yeryüzüne dağılır ve uzun dalgalı yer ışınımı olarak atmosfere geri verilir. Yeryüzünden salınan uzun dalgalı ışınımın önemli bir bölümü, yine atmosfer tarafından emilir ve daha az Güneş enerjisi alan yüksek enlemlerde ve düşük sıcaklıklarda salınır.

Atmosfer'deki gazların gelen Güneş ışınımına karşı geçirgen, buna karşılık geri salınan uzun dalgalı yer ışınımına karşı çok daha az geçirgen olması nedeniyle yerkürenin beklenenden daha fazla ısınmasını sağlayan ve ısı dengesini düzenleyen bu doğal süreç sera etkisi olarak adlandırılmaktadır.

Su buharı dışındaki sera gazları, bağımsız değişken olarak küresel ısınma üzerinde aktif bir etki yaratabilirler. Örneğin karbondioksit, jeolojik evrimin doğal uzantısı olan volkanik etkinlikler sonucu ya da insanlar tarafından fosil yakıtların yakılmasıyla [6] yoğun olarak atmosfere salınabilir. Bu durum, gezegenin ortalama ısısından bağımsız olarak ortaya çıkabilen ve ortalama ısının artması sonucunu doğuran bir etken işlevi görür.

Bugün bilim çevrelerinde küresel ısınmada baş sorumlunun karbondioksit oranının artması olduğuna inanılmaktadır. Her ne kadar atmosferdeki karbondioksit,

  • Karada yeşil bitkilerin fotosentez yoluyla,
  • Okyanuslarda ise suda çözünme ve fitoplanktonlar tarafından absorbe edilme, sonra da planktonun deniz dibine çökelmesi yollarıyla atmosferden çekilmekte ise de, bu mekanizmaların kapasitesinin üzerinde karbondioksit salımı, gezegen üzerinde sera etkisi yaratmaktadır. Ayrıca deniz suyunun aşırı karbondioksit yüzünden asitleşmesi okyanus ekolojisi, mercanlar ve kabuklu deniz hayvanları açısından ciddi bir problemdir.

Küresel ısınmada su buharı ve bulutların rolü; su buharı, diğer sera gazlarından farklı olarak Güneş'ten gelen radyasyonun şiddetine ve gezegenin ortalama ısısına bağlı bir değişkendir. Dolayısıyla küresel ısınma konusunda pasif etkiye sahiptir. Küresel ısınmayla gezegen yüzeyindeki ortalama ısının artması, buharlaşmanın artmasına yol açacaktır. Bu ise atmosferde daha fazla su buharı oluşmasına yol açar. Su buharı küresel ısınmayı pozitif feedback ile artırırken, bulutlar ise Güneş'ten gelen radyasyonun bir bölümünü dış uzaya yansıtır, bir bölümünü soğurarak ısınırlar, bir bölümünü de yeryüzüne geçirirler. Litosfer ve hidrosfere ulaşan bu radyasyonun da bir bölümü soğurularak ısınmaya yol açarken bir bölümü dış uzaya yansır.

Öngörüler ve düşünceler[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel ısınma sonucu kutuplar ve yakın bölgelerinde buzlar eridikçe yerlerini kara veya sular almaktadır. Kara ve suların kar ve buza oranla daha az yansıtıcı olması Güneş ışınımı emilimini arttırmakta ve dolayısıyla ısınmanın daha fazla artmasına yol açmaktadır. (Ice-Albedo feedback)

Küresel ısınma için en kötü senaryolar feedback mekanizmaları ile ortaya çıkması muhtemel sonuçlar olarak görülmelidr. Pozitif feedback olarak nitelendirilen bu mekanizmaların işleyişinde küresel ısınma, bir takım yeni risk faktörlerinin ve mekanizmaların açığa çıkışını hızlandırmaktadır. Küresel ısınma örneğin kutup bölgelerinde ve Grönland'da buz tabakasının erimesi Güneş ışınlarının daha fazla emilmesini sağlarken, Sibirya'da buzlu göl ve bataklıklarda hapsedilmiş, CO2'den 20 kat daha etkili metanın açığa çıkmasını sağlar. Yine iklim düzensizliği ve kuraklık, bazı bölgelerde önemli bir karbon yakalayıcısı olan orman örtüsünü yok edebilir, denizlerin ısınması deniz dibinde depolanmış olan metan hidratın atmosfere karışmasına yol açabilir.

Küresel ısınmanın sonuçları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ziraat[değiştir | kaynağı değiştir]

Tahıl üretimini tehdit ediyor.[7]

Alerjiye etkisi[değiştir | kaynağı değiştir]

2011 Ocak ayı içerisinde yayımlanan bir çalışma, küresel ısınmanın bitkilerde polen dönemini uzattığını ortaya koydu. Kuzey Amerika’da yapılan bu çalışmaya göre Ambrosia bitkisinin polen dönemi kuzey bölgelere doğru ilerledikçe ciddi bir şekilde uzuyor. Bu durumun başka bitki türlerinde de geçerli olduğunu işaret eden birçok çalışma mevcut fakat bu tip kapsamlı sonuçlar henüz Ambrosia ile sınırlıdır.[8]

Şubat 2007 tarihli BM, raporu[değiştir | kaynağı değiştir]

2015 yılında hazırlanan küresel ısınma ile ilgili sunum

Konu ile ilgili Birleşmiş Milletler raporu, Fransa'nın başkenti Paris'te açıklanmıştır.[9] Raporda küresel sıcaklık artışının olası etkileri aşağıdaki biçimde özetlenmektedir.

  • +2 °C: Su sıkıntısı başlayacak

Kuzey Amerika'da kum fırtınaları tarımı yok edecek. Deniz seviyeleri yükselecek. Peru'da 10 milyon kişi su sıkıntısı çekecek. Mercan kayalıkları yok olacak. Gezegendeki canlı türlerinin yüzde 30'u yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalacak.

  • + 5 °C: Denizler 5 m. yükselecek

Deniz seviyesi ortalaması 70 metre olacak. Dünya'nın yiyecek stokları tükenecek.

  • + 6 °C: Göçler başlayacak

Yüz milyonlarca insan uygun iklim koşullarında yaşamak umuduyla göç yollarına düşecek.

Yeni fırsatlar ve ülkelerin yaklaşımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel ısınma yüzünden erimeye başlayan buzullar bu güne kadar geçilmez sanılan deniz yollarını ve kara parçalarını ulaşıma ve erişime açmaktadır.

Madenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Öncelikle Kanada ve Rusya, bir ölçüde de ABD ve Danimarka şimdiye kadar -50°’ye varan aşırı soğuklar nedeniyle kullanamadıkları birkaç milyon kilometre karelik alanı kullanıma açıyorlar. Altın, gümüş, kurşun, elmas, çinko kaynayan bu bölgenin yeraltı zenginlikleri Kuzey Kutbu’na kıyısı olan ülkeler için son derecede önemli bir gelir kaynağı olacak. Birçok maden için Dünya rezervlerinin üçte birinin bu bölgede bulunduğunu söyleyebiliriz. [kaynak belirtilmeli]

Kısalan ticaret yolları[değiştir | kaynağı değiştir]

Eriyen buzlar sayesinde Batı Avrupa, Doğu Asya ve Kuzey Amerika limanları yaklaşık 5000 ile 15.000 km kadar birbirlerine yaklaşacaktır. 3.000-4.000 konteyner taşıyabilen bir yük gemisinin günlük maliyetinin 10 bin dolar olduğunu dikkate alınırsa bu çok önemli bir kazançtır. [kaynak belirtilmeli]

Olası çözümler ve alınabilecek önlemler[değiştir | kaynağı değiştir]

2015 sonunda Paris’te düzenlenen 21. Taraflar Toplantısı’nda 180 ülke Kyoto Protokolü sonrası yürürlüğe geçecek Paris Anlaşması’nı imzaladı.[10]

Hükûmet[değiştir | kaynağı değiştir]

Karbon vergisi [11]

Termik santrallere kısıtlama [12]

Günlük Hayatta[değiştir | kaynağı değiştir]

Sera gazı salımını kontrol edecek günlük hayattaki bazı önlemler şöyle sıralanıyor:

  • Kömür yakılmamalı. [13]
  • Daha az et yemek.[14]
  • Evinizi iyice izole edin. [15]
  • Standart ampulü, LED ampulü ile değiştirmek, yılda 75 kg karbondioksit tasarrufu sağlıyor.
  • Daha az fosil yakitli araba kullanmak. Daha sık yürüyüp, bisiklet kullanmak ve toplu taşıma araçlarından daha çok faydalanmak. Benzinli araba kullanılmayan her kilometre için 150 g - 380 g karbondioksit tasarruf edilecektir.[16]
  • Daha az sıcak su kullanmak. [17]Suyu ısıtmak için çok fazla enerji kullanmak gerekiyor. Daha az su tüketen bir duş başlığı ile 175 kg, giysileri soğuk su ya da ılık suda yıkayarak da 250 kg karbondioksit tasarrufu yapılabilir.
  • Her yıl en azından bir ağaç dikmek. Bir ağaç ömrü boyunca 1 ton karbondioksit emmektedir.[18]
  • Özellikle ısınmada Güneş enerjisi ile çalışan sistemleri kullanmak. Bu çok büyük tasarruflar sağlayacaktır. [19]
  • Yaygın kullanım sağlanabildiği takdirde tarım arazilerine eklenebilecek biyolojik kömür'ün küresel ısınmaya karşı en güçlü silahlardan birisi olabileceği düşünülmektedir. [20]

Küresel ısınma karşıtlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel ısıma karşıtlığı, toplumda yer etmiş olan küresel ısınma olgusunun antitezi olarak kabul edilir. Küresel ısınma karşıtları, küresel ısınmanın büyük devletler için yeni bir gelir kaynağı olabilecek "iklim vergisi" gibi kazançlar için toplumda küresel ısınma endişesi olduşturduğunu düşünürken[21][ölü/kırık bağlantı], bazı karşıtlar da ABD toplumunda artan küresel ısınma endişesinin bilinçli olarak halka aşılandığını, asıl amacın bundan 50 yıl sonra ülkelerinde çöl fırtınaları esmemesi durumunda siyasileri Dünya'yı kurtaran kişiler gibi göstermek olduğunu belirtirler.[22][ölü/kırık bağlantı]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Türkiye için düşük karbonlu kalkınma yolları ve öncelikleri". Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi, WWF-Türkiye. 4 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160904121408/http://awsassets.wwftr.panda.org/downloads/20151007_turkiye_icin_duuk_karbonlu_kalknma_yollar_ve_oncelikleri_rapor_1.pdf. 
  2. ^ Thomas Peterson, Assessment of urban versus rural in situ surface temperatures in the contiguous United States: No difference found, Journal of Climate, sayı 16, yayın 18, ISSN 0894-8755, sayfalar 2941–2959, yayınevi: American Meteorological Society, tarih 2003-09-15, erişim tarihi 2007-03-14
  3. ^ David E. Parker, Large-scale warming is not urban, Nature, sayı 432, sayfalar 290-291, tarih 2004-11-18, erişim tarihi 2007-03-14
  4. ^ Thomas M. Smith, yardımcı yazarlar Reynolds, Richard W., A Global Merged Land–Air–Sea Surface Temperature Reconstruction Based on Historical Observations (1880–1997), yayınevi American Meteorological Society, Journal of climate, sayı 18, yayın 12, ISSN 0894-8755 sayfalar 2021-2036, tarih 2005-05-15, erişim tarihi 2007-03-14
  5. ^ "NASA: 2016 en sıcak yıl rekorunu kırdı". BBC. 25 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170325032248/http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-38667387. 
  6. 6,0 6,1 "10 grafikte BM İklim Değişikliği Konferansı ve Türkiye". BBC. 28 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170328181120/http://www.bbc.com/turkce/ekonomi/2015/11/151130_cop21_turkiye_cuneyt_kazokoglu. 
  7. ^ "'Küresel ısınma tahıl üretimini tehdit ediyor'". BBC. 29 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20161029045528/http://www.bbc.com/turkce/haberler/2016/06/160621_tahil_kuresel_isinma. 
  8. ^ Ziska et al., “Recent warming by latitude associated with increased length of ragweed pollen season in central North America”, Proceedings of the National Academy of Sciences, 108 (2011) sayfa 4248
  9. ^ Sabah Gazetesi - 04.02.2007
  10. ^ "İklim müzakerelerinin kayıp ülkesi Türkiye". anadoluverumelimedya.com. 24 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160924020956/http://www.anadoluverumelimedya.com/2016/09/16/iklim-muzakerelerinin-kayip-ulkesi-turkiye/. 
  11. ^ "Karbon Vergilendirmesi". EDAM. 29 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20161029044438/http://edam.org.tr/tr/File?id=3193. 
  12. ^ "Obama'dan termik santrallere kısıtlama planı". BBC. 29 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20161029112106/http://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/06/140602_obama_komur_plan. 
  13. ^ "Prof. Kumbur'dan soba ve kalorifer uyarısı". Hürriyet. 15 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170415200715/http://www.hurriyet.com.tr/prof-kumburdan-soba-ve-kalorifer-uyarisi-40287103. 
  14. ^ "Herkes vejetaryen olsa ne olurdu?". BBC. 28 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160928160733/http://www.bbc.com/turkce/vert-fut-37487046. 
  15. ^ "Enerji tasarrufu için yapabileceğiniz 7 şey!". 22 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170422172321/https://www.homify.com.tr/yeni_fikirler/3070504/enerji-tasarrufu-icin-yapabileceginiz-7-sey. 
  16. ^ "Calculate your driving emissions". 29 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20161029044120/http://shrinkthatfootprint.com/calculate-your-driving-emissions. 
  17. ^ "The Best Way to Boil Water". Stanford Alumni Magazine. 15 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170415201202/https://alumni.stanford.edu/get/page/magazine/article/?article_id=29243. 
  18. ^ "Carbon and climate FAQs". Conservation Fund. http://www.conservationfund.org/images/programs/business_partnerships/Carbon_and_Climate_FAQs.pdf. 
  19. ^ "Enerjideki gelişim sayesinde küresel ısınma yavaşladı". Enerji Enstitüsü. 16 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170416044157/http://enerjienstitusu.com/2017/02/16/enerjideki-gelisim-sayesinde-kuresel-isinma-yavasladi/. 
  20. ^ "Biyokömür (Biochar)". Permakültur Platformu. 15 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170415105701/http://permakulturplatformu.org/toprak/biyokomur-biochar/. 
  21. ^ http://www.cnnturk.com/2010/bilim.teknoloji/kuresel.%C4%B1sinma/02/18/kuresel.isinma.diye.bir.sey.yok/564335.0/index.html
  22. ^ http://istanbul.indymedia.org/tr/news/2007/03/174532.php

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]