Güney Amerika

Vikipedi, özgür ansiklopedi
South America (orthographic projection).svg

Güney Amerika, Amerika'nın güneyinde bulunan bir kıta.[1] Güney Yarımküre'de bulunmasına rağmen topraklarının küçük bir kısmı Kuzey Yarımküre'de yer almaktadır.[1] Büyük Okyanus'un doğusunda, Atlas Okyanusu'nun batısında, Kuzey Amerika'nın güneyinde ve Antarktika'nın kuzeyinde bulunur.[1] Güney Amerika, 17.840.000 km karelik bir yüzölçümüne sahiptir.[1] Dünya yüzeyinin yaklaşık olarak %3,5'ini kaplamaktadır.[1] 2005 yılına göre nüfusu 371.000.000'dan fazladır. Güney Amerika kıtalar arası yüzölçümü sıralamasında dördüncü ve nüfusta beşincidir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Amerika’nın aynı zamanda en büyük turist kaynaklarından biri olan coğrafi yapısı, kıtanın iklim özelliklerinin etkisiyle oluşan Amazon Ormanları’nı, Şili boyunca uzanan And Dağları’nı, dünyanın en kurak sıcak çölü olma özelliğini taşıyan Atakama Çölü’nü ve Brezilya’nın kuzeyinden akan Amazon Nehri’ni[1] kapsamaktadır.

Bugüne kadar mümkün olan en iyi şekilde korunarak gelmiş antik şehirlerden biri olan Machu Picchu da Güney Amerika’da yer almaktadır.

Amerika'da İnanç

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Amerika'da MÖ 16.500'e kadar dayanan bir insan varlığının bulunduğu arkeolojik kazılarla doğrulanmıştır. Amazon Ormanları'nda ise MÖ 10.000'de kalıcı bir nüfusun bulunduğu düşünülmektedir. Bu nüfusun avcılık, toplayıcılık ve tarımla uğraştığına dair kanıtlar bulunmuştur. Norte Chico, Canari, Chibca, Muisca, Chachapoya, Chavin, Moche, İnka, Aravak ve Karib gibi topluluklar[2] bölgenin keşfedilmesine kadar çeşitli medeniyetler kurmuştur.

İspanya ve Portekiz’in yaptığı keşiflerle bölgede yayılmaya başlamasının ardından bu medeniyetler zamanla yok olmuştur. 1500’den itibaren Orta Amerika ve Kolombiya’da İspanya’nın, Brezilya’da ise Portekiz’in kontrolünde sömürge yönetimleri kurulmuştur. 1615’ten sonra İngiltere, Fransa ve Hollanda da Guyanalar’a yerleşmeye başlamış, böylece kıta neredeyse tamamen sömürge haline getirilmiştir.

1808’den itibaren Simon Bolivar’ın liderliğinde bir araya gelmeye başlayan yurtseverler, Güney Amerika’daki ülkelerin bağımsızlığını sağlamak amacıyla İspanya’ya karşı büyük bir savaş başlatmışlardır. 25 yıllık bir mücadelenin ardından İspanya ve Portekiz’in bölgeden çekilmesiyle sonuçlanan savaş, yerini bağımsızlığını ilan eden ülkeler arasındaki rekabete bırakmıştır. 1870’e kadar kıta içerisinde devam eden çatışmalar, Güney Amerika’nın büyük ölçüde bölünmesine neden olmuştur.

I. Dünya Savaşı ve II. Dünya Savaşı’na askeri anlamda katılım gösteren tek Güney Amerika ülkesi olan Brezilya, Birleşik Krallık ve Fransa’nın deniz kuvvetlerine destek göndermiştir.

ABD ve Sovyetler Birliği arasındaki artan rekabetin etkisiyle başlayan Soğuk Savaş, Güney Amerika’yı şiddetli bir şekilde etkilemiştir. Kolombiya ve Peru başta olmak üzere birçok ülkede iktidarı ele geçirmek amacıyla hareket eden isyancı gruplar ortaya çıkmıştır. Arjantin ve Birleşik Krallık arasında gerçekleşen Falkland Savaşı da Soğuk Savaş sırasında kıtada gerçekleşen büyük olaylar arasında yer almaktadır.

1990’larla birlikte Soğuk Savaş’ın etkileri azalmaya başlamış, kıta çapında bir demokratikleşme hareketi başlamıştır. 2000’den bu yana yaşanan kayda değer gelişmeler arasında bazı ülkelerde dış borçların artması üzerine ortaya çıkan ekonomik krizler ve sol eğilimli iktidarların güç kazanması yer almaktadır.

Güney Amerika'nın uzaydan görünümü (NASA)

Ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke Yüzölçümü (km²) Nüfus
(2002)
Nüfus yoğunluğu
(km² başına)
Arjantin 2,766,890 37,812,817 14
Bolivya 1,098,580 8,445,134 7.7
Brezilya 8,511,965 176,029,560 21
Şili 756,950 16,800,000 20
Kolombiya 1,138,910 41,008,227 36
Ekvador 283,560 13,447,494 47
Fransız Guyanası 91,000 182,333 2.0
Guyana 214,970 698,209 3.2
Paraguay 406,750 5,884,491 14
Peru 1,285,220 27,949,639 22
Surinam 163,270 436,494 2.7
Uruguay 176,220 3,386,575 19
Venezuela 912,050 24,287,670 27
Toplam 17,806,335 235,006 24.4

1 Bu ülkelerin hem Güney Amerika hem de Kuzey Amerika'da sınırları var.

(Güney Georgia ve Güney Sandwich Adaları kalıcı nüfusu bulunmadığı için tabloda yer almamaktadır.)

Güney Amerika Siyasi Haritası

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f Nijman, Jan (2020). Geography: Realms, Regions, and Concepts (20. bas.). Wiley. ISBN 978-1119607410. 
  2. ^ "Antik Medeniyetler: Güney Amerika". 20 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.