Çarşamba, Samsun

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Çarşamba
Çarşamba'dan bir görünüm (2007)
Çarşamba'dan bir görünüm (2007)
İlçenin Samsun'daki konumu
İlçenin Samsun'daki konumu
Ülke Türkiye
İl Samsun
Coğrafi bölge Karadeniz Bölgesi
İdare
 • Kaymakam Doç. Dr. Şükrü YILDIRIM
 • Belediye başkanı Halit Doğan (AK Parti)
Yüzölçümü
 • Toplam 70,818 km² (27.342 mil²)
Rakım 15 m (49 ft)
Nüfus
 (2018)
 • Toplam 138,840
 • Kır
-
 • Şehir
-
Zaman dilimi UTC+03.00 (TSİ)
Posta kodu 55500
İl alan kodu 362
İl plaka kodu 55

Çarşamba, Karadeniz Bölgesi'nin Orta Karadeniz Bölümü'nde bulunan Samsun iline bağlıdır. Nüfus olarak Samsun'un 3. büyük merkez ilçesidir. Samsun ilinin doğusunda yer alır. Batıda Tekkeköy, doğuda Terme, Güneyde Salıpazarı ve Ayvacık ilçeleriyle çevrilidir. İlçe merkezi Samsun'a 36 km uzaklıktadır. Yeşilırmak'ın Çarşamba Ovası'na çıktığı yer yakınında, ırmağın iki yakasında kurulmuş olan ilçe merkezinin adıdır.

Bilinmesi gerekenler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Adını aldığı Çarşamba Ovası'nın verimli topraklarının burada bulunması.
  • 2017 yılında Bakanlar Kurulu kararı ile büyük ova koruma alanı olması.
  • Türkiye'nin en büyük 2 akarsuyundan biri olan Yeşilırmak'ın bu ilçeden geçiyor olması.
  • Ayvacık ilçesinin Çarşamba'dan ayrılması ile dağlık mahallesi kalmamıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Çarşamba yöresi, MÖ 4000'lerden itibaren bir yerleşim merkezidir ve Hitit-Frig egemenlikleri altında kalmıştır. Grek kaynaklarına göre Bafra ve Terme ile birlikte, Çarşamba ovasında da MÖ VIII. yüzyılda kadın savaşçılar yaşamıştır.[kaynak belirtilmeli]

MÖ 670 yılında Amisos (Samsun) ticaret kolonisi kuran Miletoslu denizciler Yeşilırmak kıyılarına kadar uzanarak buralara sömürge kurdular. Bu sömürgelerden birisi olan Yeşilırmak'a “Iris” Çarşamba'nın güneyinde kurşunlu oymağı ile Ordu mahallesinden oluşan sömürgelerine ‘Miskire' dediler.

MÖ Vl. yüzyılda Persler'in egemenliğine girer.

MÖ 63 yılında Roma İmparatorluğu'na bağlandı. Roma İmparatorluğu'nun MS 39 yılında ikiye ayrılmasından sonra Bizanslıların (Doğu Roma) egemenliğinde kalmıştır. Bu durum 1200'lere kadar devam etti.

Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan Ülkesini 1185 yılında 11 oğlu arasında taksim ettiğinde yöre Rüknettin Süleyman Şah'ın payına düştü.

Anadolu Selçuklu Devleti'nin dağılmasından sonra Samsun yöresinde "Canik Beyleri" adıyla yeni idari beylikler oluştu. Bunlar beş tanedir ve biri de Çarşamba havalisinde hüküm süren Taceddinoğulları'dır. Çarşamba Canik Beylerinin merkezi durumundaydı. Bu Beyliklerin en kuvvetlisi olan Taceddinoğulları ilçenin bugünkü batı yakasında bulunan Sarıcalı mahallesinde oturur ve hükmederlerdi.

1071 Malazgirt Meydan Savaşı'ndan Sonra Anadolu'ya göç eden Porsukoğulları Çarşamba'ya gelip yerleşmiş ve daha sonra bulundukları yere "Porsuk mahallesi" adı vermişlerdir.

Eskiden şimdiki ilçenin yerinde Sarıcalı mahallesi ile Kuşdoğanlı köyleri bulunurdu.

Burada 1370 yılında büyük bir panayır kurulmuştur. Bu panayır, çarşamba günleri kurulduğu için “Çarşamba Pazarı” denmiştir (Çarşamba ismi buradan gelmiştir).[kaynak belirtilmeli] Sarıcalı ve Kuşdoğanlı'nın ilk yerleri Çepnioğulları idi. Sonradan buraya Horasan'dan Türk aileleri yerleştirilmiştir.[kaynak belirtilmeli]

1428 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na katılan Çarşamba, Yörgüç Paşa, Hoca Ali Paşa ve Hazinedaroğulları tarafından yönetilmiştir.

Çarşamba'da 1700'lü yıllarda Yeşilırmak'ın batı yakasında Hristiyan mahallesi de oluşmuştur. Samsun ve çevresi 1847'deki yönetsel bölünmede Sivas eyaletinden alınarak Trabzon eyaletine verildi. 1847‘de Trabzon eyaletinin Canik livasından başka merkez livası, Batum livası Gönye, Karahisar-ı şarki olmak üzere 4 livası daha vardı.[kaynak belirtilmeli]

1870 tarihli Trabzon vilayet salnamesinde Çarşamba kaza olup 119 mahallesi 9200 hanesi ve 32153 erkek nüfusu vardı. Bu nüfusu ile Çarşamba Trabzon vilayetine bağlı Canik sancağının en büyük kazasıdır. Terme, Çarşamba'ya bağlı bir nahiyedir.

1870 Trabzon Vilayet Salnamesi'ne göre Çarşamba içesinde ilçe yönetimi üç meclis tarafından yürütülüyordu bunlar;

Meclis-i idare (idare meclisi) olup başkanı, kaymakam

Meclis-i deavi (davalar meclisi) başkanı, başkadı

Meclis-i daire-i belediye (belediye idare meclisi) başkanı, belediye reisidir.

Bu idari yapılanma cumhuriyet dönemine kadar sürmüştür.

1882 Trabzon Vilayet Salnamesine göre Çarşamba Kazasının taşınmaz malları:

Hükümet Konağı, 151 cami ve mescit, 1 türbe, 2 tekke, 21 çeşme, 3 hamam, 4 han, 417 dükkân, 251 değirmen, 1812 fırın, 4 fabrika, 2 köprü, 38 kilise, 13 medrese, 147 Müslüman mektebi, 3 Hristiyan mektebi, 62 Müslüman mezarlığı ve 16 Hristiyan mezarlığı idi.

1892'deki yönetsel bölümde Canik sancağı, Trabzon vilayetine bağlıydı. Bu dönemde Trabzon vilayetini; Merkez sancağı, Canik, Lazistan ve Gümüşhane sancakları oluşturuyordu.

Canik sancağının toplam 6 kazası sırası ile şunlardı: Merkez, Bafra, Ünye, Fatsa, Terme ve Çarşamba. Ladik, Köprü ve Havza bu dönemde Sivas vilayeti sınırları içerisinde idi. Canik sancağı,1896 ve 1903'teki yönetsel bölünmelerde de 1892'deki konumunu korudu.

Canik sancağı, II. Meşrutiyet'ten sonra Trabzon vilayetinden ayrılarak bağımsız sancak durumuna getirildi. Canik bağımsız sancağının bu dönemde; Merkez (Samsun), Ünye, Bafra, Terme, Çarşamba ve Fatsa olmak üzere toplam 6 kazası vardı. Ladik ile Köprü kazaları ise yine Sivas vilayetine bağlıydı. Canik bağımsız sancağının yönetsel konumu 1918'de de değişmedi.

I. Dünya Savaşı'ndan sonra 1920 yılında Ankara Hükûmeti tarafından görevlendirilen Osman Ağa, türeyen Rumların ve Ermenilerin dağlarda teşkil ettiği çeteleri imha etmiş bölgede emniyet ve asayişi kısmen sağlamış, bundan sonra da Çarşamba'ya yerleşim için göçler başlamıştır.

Çarşamba ilçesi, Trabzon iline bağlı Canik (Samsun) sancağının ilçesi olarak kurulmuş, Samsun bağımsız il olunca Samsun iline bağlı ilçe olarak yönetilmiştir.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıl Toplam Şehir Kır
1965[1] 129.425 18.003 111.422
1970[2] 138.399 20.463 117.936
1975[3] 153.266 23.973 129.293
1980[4] 163.738 28.422 135.316
1985[5] 175.829 34.189 141.640
1990[6] 124.270 38.863 85.407
2000[7] 131.194 49.189 82.005
2007[8] 136.343 60.714 75.629
2008[9] 138.290 58.966 79.324
2009[10] 138.527 60.232 78.295
2010[11] 137.362 61.124 76.238
2011[12] 137.538 64.160 73.378
2012[13] 136.802 65.385 71.417
2013[14] 136.184 136.184 veri yok
2014[15] 136.964 136.964 veri yok
2015[16] 136.775 136.775 veri yok
2016[16] 137.739 137.739 veri yok
2017[16] 137.576 137.576 veri yok
2018[16] 138.840 138.840 veri yok
2019[16] 138.544 138.544 veri yok
2020[16] 140.245 140.245 veri yok

Not 1: 1990 yılında Ayvacık ve Salıpazarı ilçelerinin kurulması ile nüfus azalmıştır.

Not 2: Büyükşehir yasası nedeniyle köyler mahalle statüsüne geçtiğinden 2013'ten itibaren kır nüfusu tabloda yer almamıştır.

Ağız[değiştir | kaynağı değiştir]

Çarşamba ilçesinde Doğu Karadeniz ve Orta Karadeniz Ağızlarının yanı sıra İstanbul Türkçesi de kullanılır.

Tarihi Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Höyükler[17][değiştir | kaynağı değiştir]

  • Tepecik: Beyyenice (İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.)
  • Kilise Tepe: Beyyenice (İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.)
  • Tünbü Tepe: Eynel köyü, Derelik Mahallesi (İlk Tunç Çağı yerleşmesi vardır.)

Camiler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Göğceli Camii - Çay mahallesi
  • Değirmenbaşı Camii - Kirazlık çay Mah. Değirmenbaşı caddesi.
  • Rıdvan Bey Camii - Orta Mahalle.
  • Yeni (Keten) Camii - Orta Mahalle.
  • Abdullah Paşa Camii - Sarıcalı Mahallesi.
  • Karagöz(Ahşap) Camii - A. Donurlu.
  • Zeyfelli (Mezarlık-Ahşap) Camii - YUKARI KAVACIK (Eski adı Yukarı Zeyfelli
  • Turgutlu (Çivisiz-Ahşap) Camii - Turgutlu.
  • Şeyh Habil (Çivisiz-Ahşap) Camii - Yaycılar[18]
  • Helvacalı Köyü Merkez Camii - Kavakdibi
  • Kuşhane Köyü Camii - Kuşhane Mahallesi
  • Ordu Köyü Camii - Ordu Köyü

Türbeler (Tekkeler)[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Abdal Tekkesi - Gülörenmahallesi
  • Yeşil Tekke - Dikbıyık A.Güzpınar mahallesi.
  • Çıban Tekkesi - Dikbıyık A.Güzpınar mahallesi.
  • Semayil Tekkesi - Ahubaba.
  • Yeşil Tekke - Beyyenice.
  • Ülfi Tekkesi - Karaağaç.
  • Sarlık Tekkesi - Sefalı.
  • Yel Tekkesi - Yenikaracali (Ağrı ve sızı, yel girmesi hastalığına şifa bulmak amacı ile ziyaret edildiği söylenmektedir.)
  • Gazi Hasan Bey Türbesi - Orduköy Mahallesi (İki kardeşi ile birlikte Orta Asya'dan savaşa geldiği, burada öldüğü ve savaşta kullandığı kılıcın türbesinde bulunduğu söylenmektedir.) Sarıtekke - Denizler (Daşlık)
  • Mollalı Hacıissin - Karamanlı

Doğal alanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Eski kent - Kilise kalıntıları - Gülören Mahallesi (5 dönüm alana yayılmış kalıntıların Bizans dönemine ait olduğu söylenmektedir).
  • Sivritepe'de tarihi yer altı çarşısı - Karakaya.
  • Göller mevkii toprak altında eski kent kalıntıları - Kürtün
  • Ordu kalesi - Orduköy Mahallesi.[19]

Su değirmenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Su Değirmeni - Kirazlıkçay Mahallesi.[20]
  • Su Değirmeni - Gülören Mahallesi
  • Su Değirmeni - Konukluk Mahallesi.
  • Su Değirmeni - Porsuk Mahallesi.
  • Su Değirmeni - Yeşildere Mahallesi (Köyü)[21]

Anıt Ağaçlar (Anıtlar Kurulu tarafından tescillenip koruma altına alınan ağaçlar)[22][değiştir | kaynağı değiştir]

  • Çınar Ağacı - Bafracalı Mah.
  • Çınar Ağacı - Çay Mah. Canlı Sk.
  • Çınar Ağacı - Çay Mah. (Göğceli Mezarlığı içerisinde.)
  • Çınar Ağacı - Kirazlıkçay Mah. Değirmenbaşı Cad. (Değirmenbaşı'ndaki meşhur değirmenin su olukları üzerindeki bu çınarın altında Arap Dede'nin mezarı bulunduğuna inanılmaktadır.)
  • Çınar Ağacı - Kızılot Mah.
  • Dişbudak Ağacı (3) - Kızılot Mah.
  • Meşe Ağacı - Yaycılar Mah. (Şeyh Habil Mezarlığı içerisinde).

Mağaralar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Mağara - Kestanepınar.
  • Mağara - Ulupınar.

Göğceli Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Göğceli Mezarlığı içinde yer alan cami Anadolu ahşap mimarisinin örneklerinden birisidir. 1206 yılında yapılan caminin giriş revakları 1335 yılında onarım geçirmiştir. Göğceli Camii tek bir tane çivi kullanılmadan inşa edilmiştir. Bu yüzden halkı arasında Çivisiz Camii olarak da anılır.[23]

Göğceli Camii giriş bölümü.

Tarihi Çarşamba Köprüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

1890'lı yıllara kadar aktif olarak kullanılan köprü, Yeşilırmak'ın üzerine kurulmuştur. Tahtadan yapılmış olan köprü, zayıf yapısı nedeniyle sık sık yıkılmaktaydı. 1914 yılında köprüden geçiş ücreti 45 kuruş olmuştur.

1930 yılında Samsun gezisinde Çarşamba'yı da gezen Atatürk, ilçeye daha modern bir köprünün yapılması amacıyla zemin etüdü çalışmalarının yapılmasını onaylamıştır.[24] Köprü 1931 yılında tamamlanmıştır ve günümüzde trafiğe kapalı şekilde kullanılmaktadır.[25]

Büyük Bedesten[değiştir | kaynağı değiştir]

Orta Mahalle sınırları içerisinde yer alan bu yapı, 1826 yılında inşa edilmiştir. İki katlıdır. İnşasından sonra kuyumcular çarşısı olarak faaliyet göstermiştir. Güneybatı ve Kuzeydoğu cephesinde olmak üzere iki girişi vardır. Orta kısmı tonozlu bir koridordan oluşmaktadır. Çarşı bugün ticari işletmelerce kullanılmakta olup bakımsız haldedir.[26]

Tarihi Hamam[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer adıyla "Tarihi Gelin Hamamı". 17. veya 18. yy. Osmanlı dönemine ait bu yapı bir camekan (soyunmalık) ve üç adet odadan oluşmakta olup odaların üstü delikli kubbelerle kaplıdır. Konumu itibarıyla merkezi bir alanda olup Yeşilırmak'ın kıyı kenarında bulunmaktadır.[27]

Doğal Gaz Hattı[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusya'dan denizin altından gelen Mavi Akım doğal gaz hattının karaya çıktığı yer olan Durusu Terminali Çarşamba'nın Demirli Mahallesi'ne bağlı Durusu mevkidir. İlçe 2005 yılının sonunda o zamanın Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve İtalya Başbakanı Silvio Berlusconi tarafından da ziyaret edilmiştir.[28]

Barajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeşilırmak üzerinde kurulu bulunan 2 tane baraj vardır.

Bunlar:

1 adet sulama barajı ile 1 adet HES yapımı devam etmektedir.

Abdal Deresi üzerinde de Gökçe Çakmak Barajı vardır.

Atatürk'ün Çarşamba'ya Gelişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Atatürk Çarşamba ziyareti esnasında beraberindekilerle.

Atatürk Çarşamba'yı iki defa ziyaret etmiştir. 16.09.1924 tarihinde Samsun'a gelişlerinde Çarşamba'ya ilk ziyaretini yaptı. Bu esnada da 20.09.1924 tarihinde Samsun-Çarşamba demir yolunun temelini attı. 24.11.1930 tarihinde Çarşamba'ya ikinci kez gelen Atatürk, Türk Ocağında gençlerle bir sohbet toplantısı yapmıştır. Ayrılırken Çarşamba Türk Ocağı defterine "Çarşamba Türk Ocağı'nda tanıştığım gençlik, iftihara layıktır." düşüncelerini yazmıştır.

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hava Yolu: Karadeniz Bölgesi'nin önemli havalimanı olan Çarşamba Havalimanı, Çarşamba ovasında bulunmaktadır. Her gün düzenli uçak seferleri mevcuttur. Havalimanı'ndan Havaş ile yarım saatte Çarşamba merkeze ulaşılır.
  • Kara Yolu: Karadeniz Sahil Yolu Çarşamba'dan geçmektedir. Bu yol sahilde değil de biraz içlerde yapılmıştır, böylece ulaşım kolaylığı sağlanmıştır.
  • Demir Yolu: İlçe 1920 tarihinde yapılan ve daha sonra revize edilen kısa bir tren yoluyla Samsun'a bağlanır. Bugün bu demir yolu mevcut değildir. Ayrıca Elektronik Yüksek Mühendisi Sabahattin Çelik tarafından geliştirilen makinistsiz tren projesinin çalışmaları burada yapılması planlanmakta ve Samsun-Çarşamba arasına bir hızlı tren uygulaması düşünülmektedir.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Çarşamba yemekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Yağlaş (Doğu Karadeniz'de kuymak denir.)
  • Hamsi Buğulama
  • Hamsi Tava
  • Tirit: Kaz eti, pirinç ve açılmış yufka ile yapılır. Çarşamba'nın millî yiyeceği olarak görülen tirit, Çarşamba'dan Samsun'un diğer bölgelerine yayılmıştır.
  • Keşkek: Çarşamba'da genellikle düğünlerde yapılan bir yiyecektir. Buğday, tavuk ya da kuzu eti ve tereyağı ile yapılır. Düğünlerde, ev davetlerinde yapılan bir yiyecektir. Buğday ve et birbirinin içine iyice yedirilir. Yapılışı Tavuk Göğsü tatlısını andırsa da ana yemek olarak verilir. Hazmı çok ağırdır. Şeker ve kolesterol hastalarının özellikle sakınması gerekir.
  • Kıvratma: Bolca fındık ve yufka ile yapılan bir tatlı çeşididir. Bayramlarda çok yapılan yiyeceklerden biridir.
  • Büryan: Genelde düğünlerde yapılan sulu et yemeği türüdür.
  • Mısır Ekmeği: Bir çeşit mısır unu ekmeğidir.
  • Mısır Çorbası: Tane mısırdan yapılan yoğurtla karıştırılarak tüketilen bir yemek.
  • Karmaç: Mısır ekmeğinden yapılan bir çeşit yiyecektir. Tereyağı, daha sıcakken mısır ekmeği ve şeker karıştırılarak yapılır.
  • Hamur Dolması: Pancar yapraklarından yapılan bir çeşit dolmadır. İçine malzeme olarak hamur konulur. Daha sonra bu dolma acı kırmızı biber ile kavrulur.
  • Lepsi: Bir tür Çerkes yemeğidir. Tavuktan ve dövülmüş cevizden yapılır.
  • Cızlama: Buğday unuyla yapılan ekmek türüdür.
  • Poot: Mısır unu ve tereyağ ile yapılan bir yemek türüdür.
  • Malakto: Yeşil fasulye ile yapılan içine dövülmüş ceviz, kinzi, biber atılarak yapılan daha çok yöredeki Gürcülere has bir yemek türüdür.
  • Balcan Turşusu: Patlıcandan yapılmış çok güzel bir turşu çeşididir.
  • Tiliman: Mısır unu ve pekmezden yapılan bir tatlı türüdür.
  • Gaziyek Turşusu: Gaziyek bitkisi ile yapılan turşu çeşididir.
  • Kırçan Kavurması: Bahçe kenarlarında çıkan dikenlerin kırmızı renkli bitkisidir. Soğan ve baharatla kavrularak yapılır. Turşusu da meşhurdur.
  • Bastı: Yörede pancar denilen karalahanadan yapılan bir yemektir. Malzemeleri için de genelde kırık kullanılır. Bazen pirinç ve buğday kullanılabilir. Bol salçalı ya da kurutulmuş acı biber ayrı bir tat verir. Kaz ve ördek ikisiyle bambaşka bir lezzet alır.

Yumurta Topuk Ayakkabı ve Sekiz Köşe Kasket[değiştir | kaynağı değiştir]

Sekiz köşe kasket ve yumurta topuk ayakkabı, yaklaşık bir asırdır bölgede yaşayan erkekler tarafından giyimlerinde tercih ediliyor. Özellikle yumurta topuk ayakkabı ise tek parça deriden dikişsiz olarak el yapımı şeklinde üretiliyor. Ayakkabının ön ve arka tarafının yumurtaya benzer şekilde olması nedeniyle dikkat çekiyor. Ayakkabını topuk kısmının diğer erkek ayakkabılarına göre daha yüksek olması nedeniyle özellikle kısa boylu erkekler tarafından da tercih ediliyor. Yumurta topuk ayakkabı ve sekiz köşe kasketin Çarşambalı ustalar tarafından üretildikten sonra talep üzerine yurt dışına da sıkça gönderiliyor.[29]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  2. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  3. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  4. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  5. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  6. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  7. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  8. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  14. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  15. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  16. ^ a b c d e f
    • "Merkezi Dağıtım Sistemi" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
    • "Çarşamba Nüfusu - Samsun". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. 
    • "Samsun Çarşamba Nüfusu". nufusune.com. 
  17. ^ "Samsun Bölgesi Yüzey Araştırmaları 1971-1977". Zeynep Kızıltan. Belleten. 1992. ss. 213-241. 
  18. ^ "Servet Zeyrek: Şeyh Habil (Şabil) Camii". 19 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2020. 
  19. ^ "Orduköy Kalesi". Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. 
  20. ^ "Tarihi Değirmen". Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. 
  21. ^ "800 YILLIK SU DEĞİRMENİ İLGİ BEKLİYOR - Samsun Haberleri". Milliyet. Erişim tarihi: 24 Haziran 2020. 
  22. ^ "Samsun Kültür Envanteri" (PDF). Samsun İl KTB. 
  23. ^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2016. 
  24. ^ "Tarihi Çarşamba Köprüsü". 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2020. 
  25. ^ "Coğrafi Konum". 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2020. 
  26. ^ "Genel Bakış". DOKAP- Karadeniz Kültür Envanteri. 
  27. ^ "Tarihi Gelin Hamamı". Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. 
  28. ^ "Putin, 'Karadeniz Doğalgaz Zaferi'ni kutlamaya geliyor". Hürriyet (gazete). 
  29. ^ "SAMSUN Yumurta topuk ayakkabı ile 8 köşe kasketin heykeline ilgi - Haber". Haberler.com. Erişim tarihi: 24 Haziran 2020. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]