Göktürkler

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Göktürkler veya Kök Türkler (Göktürkçe: 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛 Kök Türük veya 𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk[1][2]; Çince: 突厥/تُكِئ; pinyin: Tūjué), Ortaçağ'da Orta Asya'da göçebe bir Türk halkları konfederasyonuydu. Bumin Kağan'ın önderliğindeki Göktürkler, geleceğin coğrafi konumunu, kültürünü, hakim inançlarını ve geleceğini şekillendirecek birçok göçebe hanedanlıklarından biri olan Göktürk Kağanlığı'nı kurdular.

Göktürkler
𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰉𐰆𐰑𐰣
Türük Bodun
Tyurki.jpg
Moğolistan'da Göktürk petroglifleri (6.-8. yüzyıl tarihleri).[3]
Toplam nüfus
Günümüz bazı Türk halklarının atası
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Orta Asya, Doğu Asya, Doğu Avrupa
Diller
Eski Türkçe
Orta Çince[4]
Din
Tengricilik
İlgili etnik gruplar
Türgişler, Dokuz Oğuzlar, Seyanto Hanlığı, Şatuo[5]

Göktürkler, hem ilk defa kurdukları siyasi yapılara Türk adını vermeleri, hem de Türkçenin ilk bilinen yazılı kayıtlarını vermeleri bakımından Türk kültür ve edebiyat tarihinde çok önemli bir yere sahiptirler.[6]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürkler 6. yüzyılın sonlarında güçlerinin zirvesine ulaştılar ve Çin'in Sui Hanedanlığı topraklarını ele geçirmeye başladılar. Ancak, Türk soylularının bölünmesi ve Kağanlık otağı için ortaya çıkan iç çekişmeler nedeniyle savaş sona erdi. Sui İmparatoru Wen'in desteğiyle Yami Kağan iç savaşı kazandı. Ancak Göktürk İmparatorluğu, Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölündü. İç savaş nedeniyle zayıf düşen Yami Kağan, Sui Hanedanlığı'na bağlılığını ilan etti. Suiler gerilemeye başladığında ise Şipi Kağan tarafından yeniden Sui Hanedanlığı topraklarına seferler başlatıldı ve hatta Şipi Kağan Yen-Men Kuşatması'nda (MS 615) 100.000 kişilik süvari ordusu ile Sui İmparatoru Yang'ı kuşattı. Sui hanedanının çöküşünden sonra Göktürkler, takip eden Çin iç savaşlarına müdahale ederek kuzeydoğudaki isyancı Liu Heita'ya 622 ve 623'te yükselen Tang Hanedanlığı'na karşı destek sağladılar. Liu Heita uzun bir başarı dönemi yaşadı ama sonunda Li Shimin ve diğer Tang generalleri tarafından bozguna uğradı ve idam edildi. Bunun ardından Tang hanedanı kuruldu.

Gerileme Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürk Kağanlığı'nın Çin iç savaşının başında bir süreliğine Tang Hanedanı'nı desteklemesine rağmen Tangların yavaş yavaş Çin'i birleştirmesi ile birlikte Göktürkler ve Tanglar arasında çatışmalar baş gösterdi. Göktürkler, Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırına saldırılara ve akınlara başladı ve esas ordularıyla Tang başkenti Çangan'ı ele geçirdiler. İç savaştan toparlanamayan Tanglar kısa bir süreliğine Göktürk soylularına haraç ödemeyi kabul etti. Tanglar, 4 yıl sonra Göktürk karşıtı boylarla ittifak kurarak esas Göktürk ordusunu Yinşan Muharebesi'nde yenilgiye uğrattı ve 630'da İl Kağan'ı esir aldılar. Türk boylarının Tang egemenliğini kabul etmek zorunda kalmasıyla Moğol Platosu'nu ele geçirdiler.

İmparator Taizong büyük bir saray müzakeresi sonucunda Göktürk soylularını affetmeye karar verdi ve onlara imparatorluk muhafızlığını teklif etti. Ancak bu teklif imparatora suikast planıyla sonuçlandı. 19 Mayıs 639 yılında Aşina Cieşeşuai ve çerileri Ciuçeng Sarayı'nda imparatora suikast düzenlediler. Ancak suikast başarılı olamadı ve kuzeyde Wei Nehri yakınında savaşarak öldüler. Aşina Hexiangu Lingbiao'ya sürgün edildi. Aşina Cieşeşuai'nin başarısız akınından sonra 13 Ağustos 639'da Taizong, Çelebi Kağan'ı başa geçirdi ve yerleşik Türk halklarının onu Sarı Irmak'ın kuzeyine doğru takip etmesini ve Çin Seddi ve Gobi Çölü arasındaki bölgeye yerleşmesini emretti. Ancak birçok Göktürk generali Tang İmparatorluğu'na sadık kalmaya devam etti.

679'da, Çanyu Himayesi'nin Türk liderleri olan Aşide Wenfu ve Aşide Fengji, Aşina Nişufu'yu kağan ilan etti ve Tang hanedanına karşı ayaklandı. 680'de Pei Xingjian, Aşina Nişufu ve ordusunu yendi. Aşina Nişufu kendi adamları tarafından öldürüldü. Aşide Wenfu, Aşina Funian'ı kağan yaptı ve tekrar Tang hanedanına karşı ayaklandı. Aşide Wenfu ve Aşina Funian, Pei Xingjian'a teslim oldu. Aralık 681'de Aşide Wenfu ve Aşina Funian da dahil olmak üzere 54 Göktürk, Çangan'ın Doğu Pazarı'nda halka açık bir şekilde idam edildi. 682 yılında İlteriş Kağan ve Tonyukuk Çin hegemonyasına karşı ayaklandı ve Aşina Funian'ın adamlarından geriye kalan orduyla Heişa Kalesi'ni (bugünkü Hohhot'un kuzeybatısı, İç Moğolistan) feth ettiler. Yeniden kurulan Göktürk Kağanlığı, Tang ve Hitay boyları arasındaki savaşa müdahale etti. Ancak Bilge Kağan'ın ölümünden sonra Göktürklerin artık bozkırdaki diğer Türk boylarını yönetecek gücü kalmamıştı. 744 yılında Tang Hanedanlığı ile müttefik olan Uygur Kağanlığı, son Göktürk Kağanlığı'nı yıktı ve Moğol Platosu'nu kontrol etti.

Genetik[değiştir | kaynağı değiştir]

2018 yılında Nature adlı dergide yayımlanmış ve Avrasya steplerindeki farklı kültür ve zamanlara ait 128 adet bireyin kalıntılarını incelemiş bir çalışma, Göktürkler ile ilişkilendirilen (MS 300-700, Tanrı Dağları) üst sınıf askeri gömü alanlarından elde edilmiş 4 farklı bireye ait kalıntıları da analiz etmiştir.[7] Çalışmaya göre bireylerin Q (örnek no: DA86),[8] R1 (DA89,[8] DA224) ve O (DA228)[9] Y-DNA haplogruplarına sahip olduğu ortaya konmuştur.[10] Mitokondriyal DNA incelendiğinde ise C41b (DA86), A14 (DA89), H2a (DA224) ve A15c (DA228) haplogrupları tespit edilmiştir.[11]

Analiz edilmiş üst sınıf Göktürk askerlerinin, Göktürklerden önce bölgede yaşamış "Tanrı Dağları Hun" örnekleri ile kıyaslandıklarında genetik açıdan Doğu Asya ile ilişkilendiren gruplara daha yakın olduğu bulunmuştur. Göktürk Kağanlığı döneminde yaşadığı düşünülen bir göçebeye ait örnekte ise diğer askeri örnekler ile kıyaslandığında genetik olarak çok daha yüksek miktarda Avrupa ile ilişkili katkının varlığı keşfedilmiş olup, bu kağanlıkta Batı Avrasya kökenli kavimler ile bir temasa işaret etmektedir. Göktürklerden daha sonra bölgede politik gücü ele almış Karahanlılar gibi Türk halklarına ait bireylerin Göktürkler ile karşılaştırıldıklarında küçük bir miktar Doğu Asyalılara daha yakın olmalarından ötürü çalışma Orta Asya'nın Türkleştirilmesini ve Türk kültürünün yayılmasını gücü elinde bulunduran Doğu Asya kökenli bir "baskın azınlığa" bağlamaktadır.[12][13]

Kağanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Muhtemelen Göktürk İmparatorluğu'na ait Yakut Kaplamalı Altın Maske, 5. - 6. yüzyıl tarihleri. Doğu Türkistan'nın Moğolküre ilçesindeki Boma Mezarı'nda bulundu. İli Kazak Özerk İli Müzesi koleksiyonu.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Popüler kültürde[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

[14]

  1. ^ Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG 18 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
  2. ^ Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG 6 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
  3. ^ Altınkılıç, Arzu Emel (2020). "Göktürk giyim kuşamının plastik sanatlarda değerlendirilmesi" (PDF). Journal of Social and Humanities Sciences Research: 1101-1110. 
  4. ^ Ma, Lirong (2014). "Sino-Turkish Cultural Ties under the Framework of Silk Road Strategy". Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (in Asia). 8 (2). doi:10.1080/19370679.2014.12023242. 
  5. ^ Xiu Ouyang, (1073), Historical Records of the Five Dynasties, p. 39
  6. ^ Erdem,Konur,"ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL VE SİYASİ MESAJLAR 11 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.",Edebiyat ve Sanat Akademisi
  7. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 2, Rows 60, 62, 127, 130.
  8. ^ a b "Haplotree Information Project - Ancient DNA". haplotree.info. Erişim tarihi: 8 Mart 2021.  Map based on public dataset on www.haplogroup.info by Carlos Quiles (www.indo-european.eu).
  9. ^ "Haplotree.info - Ancient DNA. Map based on All Ancient DNA v. 2.06.03". haplotree.info. Erişim tarihi: 8 Mart 2021. 
  10. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 9, Rows 44, 87, 88.
  11. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 8, Rows 128, 130, 70, 73.
  12. ^ Damgaard et al. 2018, ss. 4–5. "We find evidence that elite soldiers associated with the Turkic Khaganate are genetically closer to East Asians... These results suggest that Turkic cultural customs were imposed by an East Asian minority elite onto central steppe nomad populations... The wide distribution of the Turkic languages from Northwest China, Mongolia and Siberia in the east to Turkey and Bulgaria in the west implies large-scale migrations out of the homeland in Mongolia... [T]he genomic history of the Eurasian steppes is the story of a gradual transition from Bronze Age pastoralists of West Eurasian ancestry towards mounted warriors of increased East Asian ancestry..."
  13. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Information, p. 12.
  14. ^ Damgaard, Peter de Barros; Marchi, Nina; Rasmussen, Simon; Peyrot, Michaël; Renaud, Gabriel; Korneliussen, Thorfinn; Moreno-Mayar, J. Víctor; Pedersen, Mikkel Winther; Goldberg, Amy; Usmanova, Emma; Baimukhanov, Nurbol (Mayıs 2018). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature (İngilizce). 557 (7705): 369-374. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. ISSN 1476-4687.