Hunlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Hunlar, Kavimler Göçü ve Roma İmparatorluğu'nu istila etmesiyle bilinen göçebe kavimler topluluğuna verilen ortak addır. Attila önderliğinde Avrupa Hun İmparatorluğu'nu kurmuşlardır.

Kökenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hunların kökeni ve diğer eski antik topluluklar ile ilişkileri hala kesinlik kazanmamış tartışmalı bir konudur.[1][2] Akademisyenler genellikle Hunların kökenlerini Orta Asya'ya dayandırmakla beraber hangi kavimden türedikleri konusunda ortak bir fikre sahip değillerdir. Klasik kaynaklar Hunları 370 yılı civarında Avrupa'da birden ortaya çıkan bir kavim olarak tanımlamaktadır.[3] Pek çok Romalı yazar Hunların köklerini diğer bozkır göçebe toplumları ile bağdaşlaştırmaya çalışmışlardır.[4] Romalı yazarlar aynı zamanda Hunların Avrasya stepleri olarak adlandırılan bölgeden Kırım'a gelerek Gotlar'a saldırmalarını konu alan hikayelerden bahsetmektedirler.[5] Jordanes'in Getica eseri Gotların Hunları kötü ruhların ve cadıların soyundan gelen bir halk olarak gördüklerini belirtmiştir[6][7][8]

Hiung-nular ile ilişkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Hiung-nu etkisi altındaki bölgeler, M.Ö. 205 yılı.

Joseph de Guignes ilk defa 18. yüzyılda 4. ve 5. yüzyılda yaşamış Avrupa Hunları ile M.Ö. 3. yüzyıl ile M.S. 2 yüzyıl arasında Çin ve Moğolistan'da yaşamış Hiung-nu halkı arasında kökensel bir bağ olduğu iddiasını öne sürmüştür.[9] İlerleyen yıllarda Hiungnuların (Türk tarih literatüründe Büyük Hun İmparatorluğu) kuzey kolunun Çin ile yaptıkları savaşı kaybetmelerinden ötürü kuzey batıya göç etmesi ve Avrupa Hunlarının kısmende olsa göç eden bu halkların kökensel, kültürel ve genetik açıdan bir devamı olduğu fikri yaygınlaşmaya başladı.[10] Akademisyenler aynı zamanda Eftalitler'in ve Kidaritlerin'de Hunlar ile akraba bir kavim olduğunu düşünmeye başlamışlardır.[11]

Otto J. Maenchen-Helfen bu geleneksel fikrin birincil kaynak olarak arkeolojik bulgulara dayanmak yerine yazılı kaynaklara dayandığı gerekçesini öne sürerekten güvenilmez olduğunu savunan ilk kişi olmuştur.[12] Maenchen-Helfen'in çeşitli çalışmaları sonucunda Xiongnu ve Hunların aynı kavim veya aynı ataya sahip olan akraba kavimler olması fikri tartışmalı bir konu olmaya başlamıştır.[10][13][14][15][16] Buna ek olaraktan daha önce Hunlar ile bağdaşlaştırılmış Eftalitler'in (Akhunlar) ve Kidarite Krallığı'nın da Hunlardan farklı bir kavim olduğuna dair çalışmalar yürütülmüştür.[14][17] Walter Pohl ise hiçbir savaşçı bozkır konfederasyonunun etnik olarak tek bir milletten oluşmadığını, tarihte görülen farklı gruplarca kurulmuş benzer isimli devletlerin bu isimleri ismin prestiji yüzünden seçtiklerini veya diğer devletler tarafından kan bağına bakılmaksızın sadece geldikleri yer veya yaşayış tarzları yüzünden onlara bu isimlerin verildiklerini söylemiş ve Hiung-nular, Akhunlar ve Avrupa Hunları arasında bir köken yada kan ilişkisi olmadığını savunmuştur.[18]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Hunca
Hunların İtalya'yı işgal etmesini tasvir eden bir resim.

Hunca, M.S. 4. ve 5. yüzyıllarda konuşulmuş ölü bir dildir. Dönemin tarihçi ve diplomatlarının kayıtları Avrupa Hun İmparatorluğu'nda Hunca'nın yanı sıra Gotların ve diğer kavimlerin dillerinin de konuşulmuş olduğunu ortaya koymaktadır.[19][20] .

Hunca hiç bir metin günümüze ulaşmamış olduğundan ötürü dil hakkındaki kaynaklar neredeyse tamamen yabancı kaynaklarda geçen özel isimlerden oluşmaktadır.[21] Günümüzde Hun dili sınıflandırılamamakla birlikte,[22][23] genellikle Moğol dilleri, Yenisey dilleri, Hint-Avrupa dilleri ve Türki diller ile akraba olduğuna dair teoriler oluşturulmaktadır.[23][24].[25] Ancak pek çok akademisyen bu iddiaları ikna edici bulmamaktadır.

Günümüze tarihi kaynaklardan sadece 3 tane Hunca sözcük ulaşmıştır ve bu sözcüklerin hepsi Hint-Avrupa dili kökenli olmaktadır. Bunlardan medos kelimesi bal şarabı, kamos arpa içeceği, strava ise cenaze kutlaması anlamına gelmektedir.[26] Ek olarak Attila, Bleda, Laudaricus, Onegesius, Ragnaris ve Ruga gibi Hunca özel isimlerin büyük olasılıkla Cermen dili kökenli olduğu tahmin edilmektedir.[27]Bu dilin Moğolca ve Türki diller'in bir karşımı olmuş olabileceği ise Karl Heinrich Menges tarafından savunulmuştur.[28] Lajos Ligeti ve Edwin G. Pulleyblank gibi akademisyenlerse Yenisey dilleri dil ailesine mensup Ketçe gibi Sibirya dillerinin Hunlar'ın ve Hiung-nu'ların dilleri ile akraba olduğu veya dillerinin temelini oluşturduğunu savunmuşlardır.[29][30]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

M.S. 450 yılında Hunların kontrol ettiği bölgeler.

Kavmin MÖ 3. yüzyılda bugünkü Kazakistan'dan Volga-Don havzalarına ulaştıkları tahmin edilmektedir.[kaynak belirtilmeli] M.S. 375'te Hunların Ostrogotları (Doğu Gotları) içine alıp Vizigotları (Batı Gotları) kovması Kavimler Göçü'nün başlamasında etkili nedenlerden biri olmuştur.

Hunlar Pannonia'ya (bugünkü Macaristan) yerleştikten sonra 433'te Batı Roma İmparatorluğu generali Flavius Aetius ile anlaşarak Pannonia ve Illyricum'un (bugünkü Slovenya, Hırvatistan ve Bosna-Hersek) bir kısmının hükümdarlığını Batı Roma İmparatorluğu'na kabul ettirmişlerdir. 441'de Attila önderliğinde Batı Roma İmparatorluğu'nu istila etmiş ve Hun İmparatorluğu'nu kurmuşlardır. Fakat imparatorluğun ömrü çok uzun olmamıştır. Attila'nın ölümüyle oğulları arasında taht kavgaları başlamıştır. Çıkan kavgalar sonucunda Attila'nın kurduğu imparatorluk dağılmıştır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Heather 2010, s. 502.
  2. ^ de la Vaissière 2015, s. 176.
  3. ^ de la Vaissière 2015, s. 177.
  4. ^ Maenchen-Helfen 1973, s. 7.
  5. ^ Thompson 1996, s. 20.
  6. ^ Getica 24:121
  7. ^ Maenchen-Helfen 1973, s. 5.
  8. ^ Heather 2010, s. 209.
  9. ^ de la Vaissière 2015, s. 175, 180.
  10. ^ a b Wright 2011, s. 60.
  11. ^ Pohl 1999, s. 501.
  12. ^ de la Vaissière 2015, s. 175.
  13. ^ Thompson 1996, s. 1.
  14. ^ a b Schottky 2004.
  15. ^ Sinor 1990, s. 178.
  16. ^ Heather 2005, ss. 148-149.
  17. ^ Sinor 1990, s. 200.
  18. ^ Pohl 1999, ss. 501-502.
  19. ^ Maenchen-Helfen 1973, s. 377.
  20. ^ Maenchen-Helfen 1973, s. 382.
  21. ^ Maenchen-Helfen 1973, s. 376.
  22. ^ Sinor 1990, s. 201.
  23. ^ a b Pronk-Tiethoff 2013, s. 58.
  24. ^ Kim 2013, s. 30.
  25. ^ Volin, Alexander (2000). "Did the Xiong-nu Speak a Yeniseian Language?". Central Asiatic Journal. 44 (1), s. 87-104. 
  26. ^ Maenchen-Helfen 1973, s. 424–426.
  27. ^ Maenchen-Helfen 1973, ss. 386-389.
  28. ^ Menges 1995, s. 17.
  29. ^ E. G. Pulleyblank, "The consonontal system of old Chinese" [Pt 1], Asia Major, vol. IX (1962), pp. 1–2.
  30. ^ Vajda 2013, ss. 4, 14, 48, 103–6, 108–9, 130–1, 135–6, 182, 204, 263, 286, 310.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]