Eski Türkçe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Kül Tigin Yazıtı, Orhun Yazıtları'ndaki üç yazıttan biri.  Orhun Müzesi, Harhorin, Moğolistan

Eski Türkçe, Türk yazı dilinin ilk devresidir.[1] Bu devre, Göktürkler, Uygurlar ve Karahanlılar devrinin bir bölümü (13. yüzyıla kadar) olmak üzere yaklaşık sekiz asırlık dönemi kapsar. 8. yüzyıldan 13. yüzyıla kadarki dönemdir.[1]

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Eski Türkçe Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Türkçe devrindeki Türkçenin bugüne göre birçok farklı yanı vardır. Bunlardan bir kısmı şunlardır:

  • "edgü" >> "iyi": Söz içinde bulunan /d/ sesi zamanla /y/ sesine dönüşmüştür. (Örnek: eder > eđer > eyer; kadgu > kađgu > kaygu > kaygı)
  • "beg" > "beğ" > "bey": Sözlerin sonunda bulunan /g/ sesleri çoklukla /y/ sesine dönüşmüştür.
  • "tag" > "dağ": Söz başındaki /t/, Orhun alfabesinde "Old turkic letter T1.png" ile gösterilen T sesleri Oğuz grubunda ötümlüleşip /d/ sesine dönüşmüştür.

Günümüzde ulaşılabilen en eski Türkçe metin, 687-692 yılları arasında dikilen Çoyr Yazıtı’dır. Bundan sonra giderek çoğalan yazıtlardan en eski tarihliler sırasıyla Hoytu Tamir, Ongin, Köl İç Çor, Altun Tamgan Tarkan, Tonyukuk ve Orhun Yazıtlarıdır.[2] Orhun Yazıtları Eski Türkçe devrine aittir ve o devirde yapılmışlardır.[1]

Ağızlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Türkçede ağız ayrılıklarına ilk metinlerden beri rastlanır. Yine de ağız ayrılıkları büyük olmadığından Eski Türkçe bir bütün olarak görülebilir. İlk ayrılıklara Orhun Yazıtlarında rastlanmaya başlanır. Örneğin birinci tekil kişi için Tonyukuk Yazıtı’nda ben denirken Kül Tigin Yazıtı’nda men denmektedir. Yine, on erig sançtı (on eri öldürdü) ve on eren sançtı (on eri öldürdü (sançmak mızraklamak, mızrağı batırmak anlamındadır) aynı anlamda kullanılmıştır.[3]

Eski Türkçe ağızları Göktürk Ağzı ve Uygur Ağzı olmak üzere iki dalda incelenir.

Göktürk Ağzı[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Türkçenin eski yazıları ve Orhun Yazıtları bu ağza girer. Günümüzde kullanılan Türkçeyi büyük ölçüde çağrıştırmaktadır. Teŋri-Old turkic letter I.pngOld turkic letter R2.pngOld turkic letter NG.pngOld turkic letter T2.png ve Türk (Türük-Old turkic letter UK.pngOld turkic letter R2.pngOld turkic letter U.pngOld turkic letter T2.png ve Türk Old turkic letter K.pngOld turkic letter R2.pngOld turkic letter U.pngOld turkic letter T2.png şeklinde) kelimeleri ilk bu döneme ait ünlü Orhun Yazıtları’nda yazılmıştır.

Tonyukuk Yazıtı’nın sanal ortama geçirilmiş hâli.

Uygur Ağzı[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Uygur alfabesiyle Uygur

MS 358’den sonrası Uygur Ağzı olarak adlandırılır. Aslında bu pek kanıtlanmamış olup hâlâ tartışılmaktadır. Mani ve Budist olmak üzere ikiye ayrılır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Prof. Dr. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul, 2002, s. 14
  2. ^ Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dilİ Tarihi, Akçağ Yayın, Ankara, 2007, s. 128
  3. ^ Fuat Bozkurt, Türklerin Dili, Kapı yyn., 2005, sayfa 124.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]