Özbekçe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Özbekçe
Özbek Türkçesi
Ўзбек, اوزبیک
Adib-i sani.jpg
Adib-i Sani
Telaffuz Oʻzbek
Bölge Orta Asya
Etnik köken Özbekler
Konuşan sayısı 21,930,230  (2007)[1]
Dil aileleri
Yazı sistemi Latin
Kiril alfabesi
Arap alfabesi
Resmî durumu
Resmî dil  Özbekistan
Dil kodları
ISO 639-1 uz
ISO 639-2 uzb
ISO 639-3 uzb
Uzbek language.png
Özbekçe'in koşulduğu yerler.

Özbekçe (O‘zbekcha) tarihî Çağataycanın çağdaş devamı olan Türk yazı dillerinden biridir. Türk dillerinin Karluk grubuna bağlı bir dilri ve Özbekistan'ın resmî dili konumundadır.

Özbekçe, tiplojik açıdan diğer Türk dillerinden farklı özelliklere sahiptir. Ünlüuyumunun olmaması ve bünyesinde Karluk, Kıpçak ve Oğuz dillerinden unsurlar barındıran tek Türk dili olması, bu farklılıklardan bazılarıdır.[3]

Özbekçe Orta Asya genelinde en çok konuşulan Türk dilidir. Özbekistan'ın Fergana vadisi, Taşkent ve etrafı ile Semerkant, Buhara, Karşı, Şehrisebz ve Termez şehirlerinde Karluk dilleri, Surhanderya, Kaşkaderya, Semerkant vilayetlerinde Kıpçak dilleri, Harezm vilayetinde ise Oğuz dilleri konuşulmasına rağmen, Özbek edebi dilinde ağırlıklı olarak Fergana ve Taşkent lehçeleri ile Karluk lehçesi hâkimdir. Orta Çağ'da Orta Asya'nın en önemli kültür ve bilim dili olmuştur.

Özbekçede diğer Türk dillerine göre Farsçanın etkisi daha fazladır. Sözlüklerinde Farsça sözlük sayısı fazla olduğu gibi sesletimde de Farsçanın etkisi açıkça görülür. Diğer Türk dillerindeki ünlü uyumu Özbekçede yoktur. Gerek Kiril alfabesinde gerekse bugün kullanılan Latin alfabesinde mevcut ünlülerin yetersiz oluşu da lehçelerdeki bu eğilimin önünde engel teşkil etmektedir.

Özbekçe, Türkistan coğrafyasında Özbekistan dışına yayılmış olan Özbek Türkleri arasında; Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan, Afganistan, Türkmenistan cumhuriyetlerinde de kullanılır. Söz konusu bazı bölgelerde, bölgenin resmi dilinden de çok kullanılır.

Yazı sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1904'ten önce, bütün Orta Asya dilleri Arap yazısı ile yazılırdı. 1924-1940 arasında resmî Özbekçe, Stalin idaresi tarafından Kiril alfabesi dayatılıncaya kadar Latin alfabesi ile yazılmıştır. 2002 yılına kadar Özbekler Kiril alfabesini kullanmaya devam ettiler, fakat şimdi Kiril alfabesi hâlâ yaygın olmasına rağmen Latin alfabesi resmî olarak kabul edilmiştir.

  • Kiril:
А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н О о
П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў
Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ
  • Latin:
А а B b V v G g D d Е е Yo yo J j
Z z I i Y y K k L l М m N n О о
P p R r S s Т t U u F f X x TS ʦ
Ch ch Sh sh ʼ - E e Yu yu Ya ya O‘ o‘
Q q G‘ g‘ H h

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Metin örneği[değiştir | kaynağı değiştir]

Latin Kiril sözcüğü sözcüğüne aktarım Türkçe
Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo‘lib tug‘iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur. Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур. Varca ademler erkin, kadir-kıymet ve hukuklarda denk olup doğulurlar. Onlar akıl ve vicdan sahibidirler ve bir-birleri ile biraderlerce muamele kılışları zaruri. Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var: