Kazakça

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Kazakça
Kazak Türkçesi
Telaffuz Qazaq tili
Bölge Orta Asya
Etnik köken Kazaklar
Dönem 2011[1]
Dil aileleri
Yazı sistemi Kazak alfabesi (Kiril alfabesi, Latin, Fars alfabesi)
Resmî durumu
Resmî dil

 Kazakistan
 Rusya:

 Çin:

Dil kodları
ISO 639-1 kk
ISO 639-2 kaz
ISO 639-3 kaz

Kazakça veya Kazak Türkçesi[2], (Kazakça: Қазақ тілі), Kıpçak öbeğine ait, Kazakistan'da konuşulan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Noğay ve Karakalpak Türkçesine yakındır.

Dünya'da yaklaşık 16 milyon kişi, Kazakistan'da da 10 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Moğolistan'ın batı bölgesindeki Bayan Ölke (diğer adı Bayan Ölgey) eyaletinde yaşayan Kazak Türkleri Kazakistan'ın kullandığı alfabeyi kullanarak Kazak Türkçesi yazmaktadırlar. Bayan Ölgey'de oturanların çoğu %88,7 oranla Kazak Türkleridir. Bu bakımdan eyalet nüfusunun %98'i kadarını Türk halkları oluşturmaktadır. İldeki önemli bir nüfus Kazak Türkçesi konuşmaktadır.

Özellikleri

Türkçe asıllı kelimelerde; baştaki y'ler j'ye (yok → joq, yıl → jıl, yay → jay), ç'ler ş'ye (ağaç → ağaş, aç → aş), ş'ler s'ye (aş → as, boş → bos, baş → bas) dönüşmüştür. Eklerde de aynı değişme olur: Qazaqşa (Kazakça)… Yabancı asıllı kelimelerde bu değişmeler görülmez: şükir (şükür). Kazakça bir kelime birleşik ya da alıntı bir kelime değilse ikinci heceden sonra yuvarlak ünlü barındırmaz ve bu uyumu bâzı alıntı kelimelere uydurmuştur.

J harfiyle yazılan kelimeler bâzı ağızlarda c olarak söylenmektedir: Jasaymız (yapıyoruz, yapacağız)- casaymız

Ayrıca konuşma dilinde ilk hecede ö ya da ü gelirse ikinci ve üçüncü hecelerde de gelebilir. Bu yazıda olmaz.

Örnek: Körgende (yazılış) - Körgöndö (okunuş) "gördüğünde"

Kazakçada üç farklı şimdiki zaman vardır. Jalpı osı şak (genel şimdiki zaman), nak osı şak (kesin şimdiki zaman), negaybıl osı şak (belirsiz şimdiki zaman).

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Kazak alfabesi

Kazakçanın eski şekilleri 38 harfli Orhun yazısıyla yazılmıştır. Günümüzdeyse Kazakça bâzı ilâve harfler kullanılarak Latin alfabesi, Kiril alfabesi ve Arap alfabesiyle yazılabilmektedir. Kiril alfabeli Kazakistan Alfabesi 42 harf olup şu işaretlerden oluşmaktadır: а (a), ә (a-e arası), б (b), в (v), г (ince g), ғ (kalın g), д (d), е (söz başında ye okunur, söz içinde e okunur), ё (yo), ж (j), з (z), и (iy), й (y), к (ince k), қ (kalın k, q), л (l), м (m), н (n), ң(nazal n, genizden n, ñ), о (o), ө (ö), п (p), р (r), с (s), т (t), у (uv), ұ (u), ү (ü), ф (f), х(hırıltılı h), һ (geniş h), ц (ts), ч (ç), ш (ş), щ (şç), ъ (kalın ün verir), ы (ı), і (i), ь ( inceleştirir), э (é), ю (yu), я (ya).

Metin örneği[değiştir | kaynağı değiştir]

Kiril Latin Latin (2017 yıl)[3]

Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын
Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
Ер Түрік Ұрпағымын Даңқы Кеткен
Бір Кезде Европаңды Ті Тіреткен
Кіргені Есік, Шыққаны Тесік Болып
Күнбатыс, Күншығысқа Әмірі Жеткен
Кешегі Хан Шынғыстың Ұрпағына
Талай Царь, Талай Князь Тәжім Еткен
Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын
Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
(Торайғыров)

Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
Er Türik Urpağımın Dañqı Ketken
Bir Kezde Evropañdı Ti Tiretken
Kirgeni Esik, Şıqqanı Tesik Bolıp
Künbatıs, Künşığısqa Ämiri Jetken
Keşegi Xan Şınğıstıñ Urpağına
Talay Carʹ, Talay Knyazʹ Täjim Etken
Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
(Torayğırov)

Men Qazaq, Qazaqpyn Dep Maqtanamyn
Urang'a Alas' Degen Atty Alamyn
Su'i'genim Qazaq O'miri, O'zim Qazaq
Men Nege Qazaqtyqtan Saqtanamyn
Er Tu'rik Urpag'ymyn Dan'qy Ketken
Bir Kezde Evropan'dy Ti Tiretken
Kirgeni Esik, S'yqqany Tesik Bolyp
Ku'nbatys, Ku'ns'yg'ysqa A'miri Jetken
Kes'egi Han S'yng'ystyn' Urpag'yna
Talai' Car', Talai' Kni'az' Ta'jim Etken
Men Qazaq, Qazaqpyn Dep Maqtanamyn
Urang'a Alas' Degen Atty Alamyn
Su'i'genim Qazaq O'miri, O'zim Qazaq
Men Nege Qazaqtyqtan Saqtanamyn
(Torai'g'yrov)

Sözcüğü Sözcüğüne Aktarım Türkiye Türkçesi

Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa alaş degen atti alamın
Süygenim Qazaq ömiri özim Qazaq
Men nege Qazaqtıqtan saqtanamın
Er Türik urpağımın danqı ketken
Bir kezde Evropandı ti tiretken
Kirgeni esik şıqqanı tesik bolıp
Künbatıs künşığıska æmiri jetken
Keşegi xan şıngıstıng urpağına
Talay tsar' talay knyaz' tæjim etken
Men Qazaq Qazaqpın dep maktanamın
Uranğa alaş degen attı alamın
Süygenim Qazaq ömiri, özim Qazaq
Men nege Qazaqtıqtan saktanamın
(Toraygirov)

Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm
Sloganıma "alaş" denen adı alırım
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak
Ben niye Kazaklıktan sakınayım
Er Türk sülalesiyim ünü geçen
Aynı zamanda Avrupa'ya dayanan
Girdiği kapı, çıktığı deşik olmuş
Batıdan doğuya emiri ulaşan
Kaderi yar, kaderi prens tacım eden
Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm
Sloganıma "alaş" denen adı alırım
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak
Ben niye Kazaklıktan sakınayım
(Toraygirov)

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şahıs Zamirleri
Tekil Çoğul
Kazakça Türkçe Kazakça Türkçe
Мен (Men) Ben Біз (Biz) Biz
Сен (Sen) Sen (tekil samîmî) Сендер (Sender) Siz (çoğul samîmî)
Сіз (Siz) Siz (tekil resmî) Сіздер (Sizder) Siz (çoğul resmî)
Ол (Ol) O Олар (Olar) Onlar

Kazak Türklerinde kişi isimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Arman (düş, rüya), Şolpan (Çolpan, Venüs, Zühre (uydu)), Kanat (kanat), Aynur (ayın nuru), Aygül, Gülnur, Gülcan, Aycan, Nurcan (Işık ruhu), Togcan (Saf can), Аydаnа, Аymаn, Аysаnа, Аysаnеm, Аysu, Аysuluu, Аysulu, Аygеrim, Аygül, Аynur, Аynа, Аydоs, Аydаn, Аyzа, Аyhаnım, Аysа, Аybаlа, Аybikе, Аyziya, Аynаgul,Аybоl, Аypаrа, Aytugan, Kudayberdi, Boğdan, Kütken (Bekleyen), Aydar, Temir, Timur, Temirlan (Demir delikanlı),Kıztumas, Amankeldi (Esenlik geldi), Ulbolsın (Oğul olsun), Ulbala (oğul çocuk). Erkek adlarında başına ve sonuna bay, bek, han, gali (ali) eklemeleri yaygındır. Kız adlarında ise gül, nur eklemeleri yaygındır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var: