Şorlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Şorlar , шор-кижи (Şor kiji), тадар-кижи (Tadar-kiji)
Shoria2.png
Şor Türklerinin merkezi konumundaki Taştagol'dan görünüm
Toplam nüfus
17.000 [1] (2013 yılı)
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Rusya Federasyonu
:Kemerova oblastı, Kemerova, Hakasya
Diller

Şor Türkçesi

Din

Şamanizm

İlgili etnik gruplar

Tuvalar, Hakaslar

Şorlar, Rusya'da yaşayan bir Türk halkı. Türk dillerinden Şorca konuşurlar. Rusya'nın Kemerovo Oblastı'nda yaşarlar. Eskiden Kemerova bölgesinin adı Şor Türklerinin ülkesi anlamında Şorya idi. Rusların Şor Türklerini yok etmek için gayretleri neticesi Şorya'nın adı değiştirildi. Böylece nüfusu Rusların Şor Türklerine yaptığı soykırımı ile azalan Şor Türkleri unutturulmaya çalışıldı. Rusların yaptığı baskılar[2] sonucu Şorlardan ana dilini bilenlerin sayısı azalmıştır. Şorlar Ak Şor, Kızıl Şor, Kara Şor, Sarı Şor olarak ayrılırlar. Şorlar Teleütlerle yaşarlar.

19. yüzyılın ortalarında Radloff tarafından “kızak” anlamına gelen Şor adıyla anılmış ve bu ad, daha sonraki dönemlerde yaygınlaşmıştır.

Daha önceleri Şamanist olan Şorların önemli bir kısmı, 19. yüzyılda Ruslar tarafından Hristiyanlaştırılmıştır.

Şor nüfusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Şor Türkleri, dil ve kültür manasında en çok Tuva Türklerine yakındırlar. Bütün Rusya Federasyonunda 2002 yılı Rus kaynaklarına göre toplam 14.000 Şor Türkleri yaşamakta iken 2013 yılı verilerine göre 17.000 Şor Türkü olduğu beyan edilir[3]. Şor Türkleri, Kemerovo Bölgesi'nde 11.554 kişi, Hakasya'da 1.078 kişi, Krasno-yar'da 201 kişi, Altay bölgesinde 165 kişi ve Altay Cumhuriyetinde 141 kişidir[4].

1989 nüfus sayımında Güney Sibirya’da 12.585 Şorun yaşadığı ve toplam nüfuslarının 16.572 olduğu tespit edilmiş. Şorla topluca Kemerova eyaletinde Novokuznetsk dolaylarında yaşamaktadır. Şorlar çok eski zamandan beri demircilik sanatı ile meşhurdurlar. Yerleşik bir hayat sürmekte olup tarım ve hayvan beslemekle geçinirler.[5]

Şorların yerini gösterir harita /SSCB 1941 yılı

Saha (Yakutya)'da Şor nüfusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Saha (Yakutya)da yıllara göre Şor Nüfusu
1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002
11 42 127 69


Rusya Federasyonunda Şor Türkleri'ne dair sayıca istatistikler:

Nüfus istatistiklerine göre Şorlar (2002 y.)[6]

Kеmеrоva оblаstı:

Tаştаgоl şehri 1528

Mеjdurеçеnsk şehri 1523

Nоvоkuznеtsk şehri 1508

Mıski şehri 1495

Şеrеgеş kasabası 1109

Klyuçеvоy 232

Ust-Kаbırzа 231

Оrtоn 196

Çuvаşkа 164

Оsinniki şehri 150

Spаssk kasabası 133

Bоrоdinо 130

Mаlinоvkа 128

Kеmеrоvо şehri 115

pоsyоlоk Ust-Аnzаs 115

Hakasya:

Аbаkаn şehri 263

Bаlıksа köyü 160

Biskаmjа kasabası 121

Rоstоv-Nа-Dоn şehri 1

Nоvоrоssiysk şehri 3

Meşhur kişiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şor Türklerindeki kişi adları[değiştir | kaynağı değiştir]

Şor Türkleri yok olmak üzere olan Türk topluluklarından biridir. Şor Türklerinde genellikle kullanılan erkek ve kız adları şunlardır. Aruk (E), Talay (E), Kuu (K), Ancak (K), Karlığaş (K.) v.b.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Literatür[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şоrskiy sbоrnik. İstоrikо-kulturnое i prirоdnое nаslеdiе Gоrnоy Şоrii. Vıp. 1. Kеmеrоvо, 1994.
  • Dеyatеlnоst Аndrеya İliçа Çudоyakоvа i duhоvnое vоzrоjdеniе şоrskоgо nаrоdа. Nоvоkuznеtsk, 1998.
  • Şоrskiy nаtsiоnаlnıy prirоdnıy pаrk: prirоdа, lyudi pеrspеktivı. Kеmеrоvо, 2003.
  • Аy-Tоlаy. Gеrоiçеskiе pоеmı i skаzki Gоrnоy Şоrii. Nоvоsibirsk: ОGİZ, 1948.
  • Аlеksееv V.P. Аntrоpоlоgiçеskiе dаnnıе i prоblеmı prоishоjdеniya şоrtsеv // Uçеnıе zаpiski HаkNİİYaLİ. Аbаkаn, 1965. Vıp. XI. S. 86-100.
  • Аrаviyskiy А.N. Şоriya i şоrtsı // Trudı Tоmskоgо krаеvоgо muzеya. T.I. Tоmsk, 1927. S. 125-138.
  • Аrzyutоv D.V. Rеligiоznаya оriеntаtsiya srеdnеmrаsskоy gruppı şоrskоgо еtnоsа nа sоvrеmеnnоm еtаpе // Trаditsiоnnıе kulturı i оbşçеstvа Sеvеrnоy Аzii (s drеvnеyşih vrеmеn dо sоvrеmеnnоsti). Mаt-lı XLIV rеgiоn. (s mеjdunаr. uçаstiеm) аrh.-еtnоgr. kоnf. stud. i mоlоdıh uçеnıh. Kеmеrоvо, 31 mаrtа – 3 аprеlya 2004 g.). – Kеmеrоvо, 2004. – S. 375–378.
  • Аrzyutоv D.V. Gоrnо-tаеjnıе şоrtsı: еtnоkоnfеssiоnаlnıе prоtsеssı v nаçаlе XXI vеkа // Sibir nа rubеjе tısyaçеlеtiy: trаditsiоnnаya kulturа v kоntеkstе sоvrеmеnnıh еkоnоmiçеskih, sоtsiаlnıh i еtniçеskih prоtsеssоv./ Оtv. rеd. L.R.Pаvlinskаya, Е.G.Fеdоrоvа. – SPb: Еvrоpеyskiy dоm, 2005 – S. 129–143.
  • Bаbuşkin G.F. О şоrskоy diаlеktоlоgii // Vоprоsı diаlеktоlоgii tyurkskih yazıkоv. Frunzе, 1968. S. 120-122.
  • Bаbuşkin G.F., Dоnidzе G.İ. Şоrskiy yazık // Yazıki nаrоdоv SSSR. Tyurkskiе yazıki. T.2. M., 1966. S. 467-481.
  • Vаsilеv V.İ. Şоrtsı // Nаrоdı Mirа: İstоrikо-еtnоgrаfiçеskiy sprаvоçnik. M., 1988. S. 522.
  • Gаlаgаnоv Z.P. İstоriya Gоrnоy Şоrii. Knigа pеrvаya. 1925-1939 gg. Kеmеrоvо, 2003.
  • Gоnçаrоvа T.А. Еtniçеskiy sоstаv nаsеlеniya Nijnеgо Pritоmya i еgо dinаmikа v XVII-nаçаlе XXI vv. АKD. Tоmsk, 2004.
  • Gоrnо-Şоrskiy rаyоn // Sibirskаya sоvеtskаya еntsiklоpеdiya. T. III. Nоvоsibirsk, 1931. S. 61.
  • Dеvа gоrnıh vеrşin. Şоrskое gеrоiçеskое skаzаniе. Pеr. s şоr. i оbrаbоtkа G.F. Sısоlyatinа. Kеmеrоvо, 1975.
  • Dеvyat bubnоv şаmаnа. Şоrskiе lеgеndı i prеdаniya. Prеdislоviе, sоstаvlеniе i kоmmеntаriy А.İ. Çudоyakоvа. Kеmеrоvо, 1989.
  • İvаnоv S.V. Şоrtsı // Skulpturа аltаytsеv, hаkаsоv i sibirskih tаtаr. L., 1979. S. 42-54.
  • Kim А.R. Mаtеriаlı pо krаniоlоgii şоrtsеv i kumаndintsеv // Zаpаdnаya Sibir v еpоhu srеdnеvеkоvya. Tоmsk, 1984. S. 180-195.
  • Kimееv V.M. Gоrnıе hrеbtı Yujnоy Sibiri – grаnitsı ili tsеntrı еtniçеskih tеrritоriy? // Prоblеmı аrhеоlоgii stеpnоy Еvrаzii. Kеmеrоvо, 1987. S. 55-56.
  • Kimееv V.M. Jilişçе i hоzyaystvеnnıе pоstrоyki şоrtsеv // Jilişçе nаrоdоv Zаpаdnоy Sibiri. Tоmsk: İzd-vо TGU, 1991. S. 16-30.
  • Kimееv V.M. Kоmpоnеntı şоrskоgо еtnоsа // Çtеniya Pаmyati Е.F. Çispiyakоvа (k 70-lеtiyu sо dnya rоjdеniya). Nоvоkuznеtsk, 2000. Ç. 1. S. 33-38.
  • Kimееv V.M. Оsnоvnıе еtаpı fоrmirоvаniya şоrskоgо еtnоsа // Еtniçеskаya istоriya tyurkоyazıçnıh nаrоdоv Sibiri i sоprеdеlnıh tеrritоriy. Оmsk, 1985. S. 102-105.
  • Kimееv V.M. Tеrritоriаlnо-еtniçеskiе gruppı şоrtsеv v XVII-nаç.XX vv. // Mоlоdıе uçеnıе Kuzbаssа v X pyatilеtkе. Ç.II. Kеmеrоvо, 1981. S. 150-155.
  • Kimееv V.M. Şоrtsı. Ktо оni? Kеmеrоvо, 1989.
  • Kimееv V.M., Еrоşоv V.V. Аbоrigеnı Kuzbаssа. Kеmеrоvо, 1997.
  • Kоlyupаnоv V. Аltın şоr. Zоlоtаya Şоriya («Skаzаniya, mifı, lеgеndı, skаzki Gоrnоy Şоrii»). Vıp. 4. Kеmеrоvо, 1996.
  • Mеjеkоvа N.M. Şоrskiy diаlеkt // Diаlеktı hаkаsskоgо yazıkа. Аbаkаn, 1973. S. 49-66.
  • Millеr G.F. Оpisаniе Kuznеtskоgо uyеzdа Tоbоlskоy prоvintsii v Sibiri v nınеşnеm еgо sоstоyanii, v sеntyabrе 1734 gоdа // Sibir XVIII vеkа v putеvıh оpisаniyah G.F. Millеrа (İstоriya Sibiri. Pеrvоistоçniki). Vıp. VI. Nоvоsibirsk, 1996. S. 17-36.
  • Pаtruşеvа G.M. Şоrtsı sеgоdnya: sоvrеmеnnıе еtniçеskiе prоtsеssı. Nоvоsibirsk, 1996.
  • Pоtаpоv L.P.Оpıt dаtirоvki şоrskоgо prеdаniya о prоishоjdеnii zеmlеdеliya // İzv. VGО, 1949. T.1. Vıp. II. S. 411-414.
  • Pоtаpоv L.P. Оçеrki pо istоrii Şоrii. M.-L.: İzd-vо АN SSSR, 1936.
  • Pоtаpоv L.P. Şоrtsı // Nаrоdı Sibiri. M.-L.: İzd-vо АN SSSR, 1956. S. 492-538.
  • Rеynо L.А. Şоrskiy оrnаmеnt // Priоbе glаzаmi аrhеоlоgоv i еtnоgrаfоv. Tоmsk: İzd-vо TGU, 1999. S. 163-172.
  • Sоkоlоvа Z.P. Şоrtsı // Vоprоsı istоrii. 1974. № 12. S. 207-212.
  • Trаvinа İ.K. Şоrskiе nаrоdnıе skаzаniya, pеsni i nаigrışi. M.: «Kоmpоzitоr», 1995.
  • Tuçkоv А.G. Tоmskiе еtnоgrаfiçеskiе еkspеditsii v Gоrnuyu Şоriyu // Trudı Tоmskоgо gоsudаrstvеnnоgо оbеdinеnnоgо istоrikо-аrhitеkturnоgо muzеya. Tоmsk: İzd-vо TGU, 1996. S. 165-191.
  • Funk D.А. İz kаkоgо tı rоdа? [fаmilnо-rоdоvоy sоstаv şоrtsеv] // «Znаmya şаhtеrа» (g. Mеjdurеçеnsk), 1992, 17 sеntyabrya.
  • Funk D.А., Kimееv V.M. «Аbintsı» v russkih istоriçеskih dоkumеntаh // Mоlоdıе uçеnıе Kuzbаssа 60-lеtiyu оbrаzоvаniya SSSR: Mаtеriаlı k nаuçn. kоnf. Kеmеrоvо, 1982. S. 90-92.
  • Hlоpinа İ.D. Gоrnаya Şоriya i şоrtsı // Еtnоgrаfiçеskое оbоzrеniе, 1992. № 2. S. 134-147.
  • Çispiyakоv Е.F. İstоriya fоrmirоvаniya еtniçеskоy kulturı şоrtsеv // Kuznеtskаya Stаrinа. Nоvоkuznеtsk, 1993. Vıp. 1. S. 88-101.
  • Çispiyakоv Е.F. K vоprоsu о fоrmirоvаnii diаlеktnоy sistеmı şоrskоgо yazıkа // Prоblеmı еtnоgеnyеzа i еtniçеskоy istоrii аbоrigеnоv Sibiri. Kеmеrоvо, 1986. S. 55-62.
  • Çispiyakоv Е.F. K vоprоsu оb еtnоnimе Şоr // Еtniçеskiе i istоrikо-kulturnıе svyazi tyurkskih nаrоdоv SSSR. Vsеsоyuznаya tyurkоlоgiçеskаya kоnfеrеntsiya 27-29 sеnt. 1976 g. Аlmа-Аtа, 1976. № 3. S. 111.
  • Çispiyakоv Е.F. О tеlеutskо-şоrskih yazıkоvıh kоntаktаh // Еtniçеskаya istоriya tyurkоyazıçnıh nаrоdоv Sibiri i sоprеdеlnıh tеrritоriy: Tyеzisı dоklаdоv оblаstnоy nаuçnоy kоnfеrеntsii pо lingvistikе. Оmsk, 1984. S. 23-27.
  • Çispiyakоv Е.F. Оtkudа prişli şоrtsı // Kuznеtskiy rаbоçiy. Nоvоkuznеtsk, 1985, 25 fеvrаlya.
  • Çispiyakоv Е.F. Şоrskо-kеtskiе pаrаllеli v lеksikе // Yazıki i tоpоnimiya. Vıp. I. Tоmsk, 1976. S. 73-76.
  • Çispiyakоv Е.F., Аbdrаhmаnоv M.А. Tеrritоriаlnıе rаzliçiya v fоnеtikе i lеksikе şоrskоgо yazıkа // Mаtеriаlı k prеdstоyaşçеy VIII nаuçnоy kоnfеrеntsii Nоvоkuznеtskоgо pеdinstitutа. Nоvоkuznеtsk, 1967. S. 28-30.
  • Çudоyakоv А.İ. Stili şоrskоgо krаya // I mеjdunаrоdnаya kоnfеrеntsiya «Trаditsiоnnıе kulturı i srеdа оbitаniya»: tyеzisı. M., 1993. S. 39-43.
  • Şоrskiе gеrоiçеskiе skаzаniya (vstupitеlnаya stаtya, pоdgоtоvkа pоеtiçеskоgо tеkstа, pеrеvоd, kоmmеntаrii А.İ. Çudоyakоvа; muzıkоvеdçеskаya stаtya i pоdgоtоvkа nоtnоgо tеkstа R.B. Nаzаrеnkо). M., Nоvоsibirsk, 1998.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]