Yakutça

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Yakutça
Ana dili olanlarRusya
Konuşan sayısı450.140 kişi  (2010)[1]
Dil ailesi
Türk dilleri
Resmî durumu
Resmî dil Rusya
Dil kodları
ISO 639-2sah
ISO 639-3sah
  Yakutça

Yakutça veya Sahaca (Saqa tıla), Saha Türklerinin konuştuğu dildir. Çuvaşça ile birlikte Türkçenin toplam 2 lehçesinden biridir.[2] Türk dillerinin Sibirya grubuna bağlı dil 450.140 kişi tarafından konuşulur. Ayrıca Taymir Yarımadası'nın doğusunda yaşayan halkların ticaret dilidir (Ruslar hariç). Konuşucuların çoğunluğu Rusya'ya bağlı Yakutistan'da yaşar.

Sahaca (Yakutça) bazı tümceler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Olorbuttâğar ülelêbit orduk = Çalışmak oturmaktan daha iyi(dir).
  • Min ubayım saha oskuolatıgar bâr = Benim abim Yakut okulundadır.
  • Bihigi at mïnen barıahpıt = Biz at(a) binip gideceğiz.
  • Haydah oloroğut? = Nasılsınız? ("Nasıl yaşıyorsunuz?")
  • En olus türgennik sanarağın = Sen çok hızlı konuşuyorsun.
  • Min sahalıı kıratık öydüübün = Ben Yakutça biraz anlarım.
  • Bihigi sarsıarda erde turabıt = Biz sabahleyin erken kalkarız.
  • Ol oğo tüün ıtıır = O çocuk gece(leri) ağlar.
  • Miehe sıttık hâta uonna holuoha nâda = Bana yastık kılıfı ile galoş gerek.
  • Bu son sieğe olus kılgas = Bu ceket(in) yen(leri) çok kısa.
  • En ubayın hanna üöreneriy? = Senin abin nerede okuyor?

Dil Bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

İsimler[değiştir | kaynağı değiştir]

İsimlerin tekil ve çoğul halleri vardır. Bir sözcüğü çoğul yapmak için genelde /-lar/ son ekinden yararlanılır. Bu son ek sözcükteki ünlü ve ünsüz harflere göre -лар (-lar), -лэр (-ler), -лөр (-lör), -лор (-lor), -тар (-tar), -тэр (-ter), -төр (-tör), -тор (-tor), -дар (-dar), -дэр (-der), -дөр (-dör), -дор (-dor), -нар (-nar), -нэр (-ner), -нөр (-nör), veya -нор (-nor) hallerini alabilir. İsimlerde diğer Türk Dillerinde olduğu gibi cinsiyet ayrımı yoktur.

İsmin Hâlleri[değiştir | kaynağı değiştir]

eye 'barış' uot 'ateş'
Yalın hâl eye uot
Belirtme eyeni uotu
Yönelme eyeɣe uokka
Bulunma eyete uotta
Ayrılma[a] eyetten uottan

Adıllar[değiştir | kaynağı değiştir]

Tekil Çoğul
1. şahıs Yakutçaмин (min) Yakutçaбиһиги (bihigi)
2. şahıs Yakutçaэн (en) Yakutçaэһиги (ehigi)
3. şahıs insan Yakutçaкини (kini) Yakutçaкинилэр (kiniler)
insan değil Yakutçaол (ol) Yakutçaолор (olor)

Sahaca (Yakutça) rakamlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Türkçe Azerice Türkçe Çuvaşça Saha (Yakut)
bir bir bir pĕrre biir
eki iki iki ikkĕ ikki
üç üç üç vişşĕ üs
tört dörd dört tăvattă tüört
beş beş beş pillĕk bies
altı altı altı ulttă alta
yeti yeddi yedi şiccĕ sette
sekiz səkkiz sekiz sakkăr ağis
tokuz doqquz dokuz tăhhăr toğus
on on on vunnă uon

Sahaca, Kırgızca ve Türkçe karşılaştırmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede Eski Türkçe kökenli söz başlarındaki Y ile başlayan sözcükler Kırgızcada "C" sesi ile söylenirken Sahacada "S" olmuştur. Eski Türkçede "Y" olan bu imce zaman içinde Türk topluluklarında Y>C>S şeklinde değişime uğramıştır. Türkçe, Azerice, Türkmence, Özbekçe ve Uygurcada "Y" ile söylenirken Kazakistan'da "J", Kazakçada "C", Altayca, Hakasça ve Tıvacada "Ç", Sahacada ise bu imce "S" olmuştur.

TÜRKÇE (Y) KIRGIZCA (C) SAHACA (S) кыргызча саха тыла Türkçe Kiril harfli
Yıl Cıl Sıl жыл Сыл йыл  
Yağmur Camgır Samıır жамгыр cамыыр яғмур  
Yaka Caka Sağa жака саҕа яка  
Yalamak Caloo Salaa жалоо салаа яламак  
Yaş Caş Saas жаш саас яш  
Yaşdaş Caştaş Saastıı kihi жашташ саастыы киһи яшдаш  
Yat Cat Sit- жат сит ят  
Yedi Ceti Sette жети сэттэ еди  
Yel Cel Siel жел сиэл ел  
Yeni Cañı Saña жаңы саҥа ени  
Yeniden Cañıdan Sañattan жаңыдан саҥаттан енидең  
Yer Cer Sir жер сир ер  
Yumak (yıkamak) Cuu- Suuy- жуу сууй юмак(йыкамак)  
Yıldız Cıldız Sulus жылдыз сулус йылдыз  
Yirmi Cıyırma Süürbe жыйырма сүүрбэ йирми  
Yok (hayır) Cok Suox жок суох ёк (хайыр)  
Yol Col Suol жол суол ёл  
Yumurta Cumurtka Sımmııt жумуртка сымыыт юмурта  
Yumuşak Cumşak Sımnağas жумшак сымнаҕас юмушак  
Yüz Cüz Süüs жүз сүүс йүз  

Yazı sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Yakutça Kiril alfabesiyle yazılır: Modern Yakut alfabesi, 1939 yılında Sovyetler Birliği tarafından Rusçada bulunanlarla birlikte Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү harflerinin de eklenmesiyle oluşturuldu.

Сахалыы сурук-бичигэ Saqalıı suruk-biçige (Yakut alfabesi)

Harf Söyleniş UFA Not Türkçe Romanizasyon.[3]
А а а /a/ A a
Б б бэ /b/ B b
В в вэ /v/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur[4] V v
Г г гэ /ɡ/ G g
Ҕ ҕ ҕэ /ɣ, ʁ/ Ğ ğ
Д д дэ /d/ D d
Дь дь дьэ /ɟ/ C c
Е е е /e, je/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Ye ye or e
Ё ё ё /jo/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Yo yo
Ж ж жэ /ʒ/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur J j
З з зэ /z/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Z z
И и и /i/ İ i
Й й ый /j, ȷ̃/ Y y
К к кы /k/ K k
Л л эл /l/ L l
М м эм /m/ M m
Н н эн /n/ N n
Ҥ ҥ ҥэ /ŋ/ Ñ ñ
Нь нь ньэ /ɲ/ Ń ń
О о о /o/ O o
Ө ө ө /ø/ Ö ö
П п пэ /p/ P p
Р р эр /ɾ/ R r
С с эс /s/ S s
Һ һ һэ /h/ H h
Т т тэ /t/ T t
У у у /u/ U u
Ү ү ү /y/ Ü ü
Ф ф эф /f/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur F f
Х х хэ /q~x/ X x (Q q)
Ц ц цэ /ts/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur S s (Ts ts)
Ч ч че /c/ Ç ç
Ш ш ша /ʃ/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Ş ş
Щ щ ща /ɕː/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Ş ş
Ъ ъ кытаанах бэлиэ /◌./ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur "
Ы ы ы /ɯ/ I ı
Ь ь сымнатар бэлиэ /◌ʲ/ Rusçadan alınan sözcüklerde bu harf kullanılırken Yakut kökenli sözcüklerde дь ve нь harfleri kullanılır '
Э э э /e/ E e
Ю ю ю /ju/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Yu yu
Я я я /ja/ yalnızca Rusçadan alınan sözcüklerde bulunur Ya ya

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ The Ablative suffix appears as -TAn following a consonant and -TTAn following a vowel. Clear examples of the former are ox 'arrow' → oxto 'from an/the arrow', oxtorton 'from (the) arrows'.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 2010 Rusya nüfus sayımı 27 Ocak 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.,
  2. ^ Türkçe, Edebiyat ve. "Dilin Kullanımdan Doğan Türleri - Lehçe, Şive, Ağız, Jargon, Argo Nedir?". 4 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2023. 
  3. ^ Yuriy Vasiliev (Cargıstay) (1995). Türkçe—Sahaca (Yakutça) sözlük. Ankara: Atatürk kültür, dil ve tarih yürsek kurumu türk dil kurumu yayınları. s. 312. ISBN 975-16-0731-0. 
  4. ^ Krueger, John R. (1962). Yakut Manual. Bloomington: Indiana U Press. 

Sahaca karşılaştırmalı sözlükler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Yuriy Vasiliev (Cargıstay) . Türkçe - Sahaca (Yakutça) Sözlük (Turkish- Sakha Dictionary). Ankara: Türk Dil Kurumu, 1995 . Orijinal yumuşak plastik cildinde. Cildi çok az yorgun. 312 s. 13x19 ISBN /

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikipedi
Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin Yakutça (sah) sürümü

Yakutça içerikler[değiştir | kaynağı değiştir]