Bumin Kağan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Bumin Kağan
Eski Türkçe: Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld Turkic letter Q.svg Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter M.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter B1.svg
Çince: 伊利可汗
Göktürk Kağanlığı'nın I. kağanı
İllig Kağan
Hüküm süresi Haziran 552 – Mart 553
Sonra gelen İssik Kağan
Eş(leri) Çangle
Çocukları İssik Kağan
Mukan Kağan
Tapar Kağan
Böri Kağan
Hanedan Aşina
Babası Aşina Tuvu
Doğum 490
Ölüm Mart 553
Suyab
Dini Tengricilik

Bumin Kağan (Eski Türkçe: Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld Turkic letter Q.svg Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter M.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter B1.svg, Bumïn Kagan[1]) veya İllig Kağan (伊利可汗, Pinyin: yīlì kěhàn, Wade-Giles: i-li k'o-han), Türk adıyla kurulmuş ilk devlet olan ilk Göktürk Kağanlığının kurucusudur (552)[2]

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bumin, Cücenlerin (Juan Juan) egemenliği altında[3], kimi araştırmacılara göre federatif bir surette yaşayan[4][5] Türk grubun reisiydi. Bilahare Tumen ("土門" / "土门", "onbin başı") unvanı verilmiştir. Çin'de 534 yılında hüküm sürmeye başlayan Batı Vey (Tabgaç) devleti[6] nin sınırlarını istila edip yağmalamış[7] ve henüz Çin'le hiç temas olmadığı 542 yılında[8] Sarı Irmak yakınlarında görünmüştür.[9]

545 yılında Batı Vey başbakanı Yü-wen T'ai'nin ticarî ilişkiler başlatmak için Chiu-ch'üanlı bir Soğd olan An No-P'an-t'o (An Nuopanto, Nanai-Banda, aslen Buharalı[10])'yu elçi olarak göndermesiyle[11][12] Batı Vey ile ilk temas kurulmuş oldu.[13][14] Ertesi yıl Bumin Batı Vey'e elçi gönderip haraç olarak eşyalar verdi.[15][16]

546 yılında Cücenlere karşı çıkmış olan Tielelerin (ya da Töleslerin) ayaklanmasını bastırdı ve onları itaat altına aldı.[17] Cücen kağanının kızıyla evlenme talebinde bulundu. Ancak,Çin kronik kitaplarına göre Cücen kağanı A-na-kuei (Anahuan), Bumin'e elçi göndererek Senin gibi demirci bir kölem benim kızımı hangi cesaret ve cür'etle nasıl isteyebilir?[18] sözünü iletti. Böylece bu isteği kabaca reddedildi.[5][19] Bumin öfkelenip elçisini öldürdü.Tarihsel Çin kaynaklarından aktarılan bu ifade üzerine Göktürkler'in Cücenlerin egemenliği altında çalışan "demirci köleler" (, Pinyin: duànnú, Wade-Giles: tuan-nu)[20][21][22][23] olarak aktarılmaktadır. Kimi araştırmacılar bunun Cücen'in kölelik sistemiyle ilişkilendirmiştir.[24] Kimi araştırmacılar bunun Cücen toplumuna has 'vassallık' sistemi olabileceğini iddia etmiştir.[25] Denis Sinor'a göre, A-na-kuei'nin bu kibirli ifadesi Türklerin demircilik sanatlarında uzmanlaşmış olduğunu göstermek için yeterli kanıttır.[13][26]

Bumin bu olay üzerine Cücenlerle tüm irtibatını derhal kesti.[27] Bazı kaynaklarda Bumin'in Cücen hükümdarının kızını böyle bir cevap alacağını bildiği için bilerek istediği ve bunu savaş nedeni sayacağı iddia edilmektedir. Ayrıca henüz erken olduğunu düşünerek vassalmış gibi görünmek için demirden boyunduruğu Cücen hükümdarına göndermiş olduğu söylenmektedir.[28][29]

Kağan oluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Haziran 551'de Prenses Chang'le ile evlenmek suretiyle Batı Vey hanedanı ile akrabalık kurdu. Ocak 552'de Huai-huang ("Altı Kasaba"nın biri, bugünkü Ho-pei eyaleti chang-pei ili)'ın kuzeyinde Cücenlere ağır ve ani bir darbe vurarak bu devleti ortadan kaldırdı. Cücen Kağanı A-na-kuei intihar etti.[5][15] Böylece Bumin, uzun süre bağlı kaldıkları bu federasyonu çökertti ve Ötüken merkezli Göktürk Kağanlığı'nı kurdu.[19]

Bumin bu büyük başarıları üzerine üzerine "İllig Kağan" unvanı aldı. Devletinin batı kanadının yönetimini ve genişletilmesi işini küçük kardeşi İstemi Yabgu'ya verdi. İstemi göreceli olarak Bumin'in egemenliğine tabi idi. Bağımsız devleti kurduğu yıl (552) ya da 553'de öldüğü düşünülmektedir.[30] Yerine oğlu İssik Kağan (Keluo / K'o-lo) geçti. Ertesi yıl İssik Kağan hayatını kaybedince yerine Mukan Kağan geçmiştir.[19][31][32]

Kül Tigin yazıtları[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan'da Orhun nehri yakınlarında bulunan Kül Tigin Yazıtlarının doğu yüzünde; "Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutuvermiş, düzenleyi vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu salarak dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar, batıda Demir Kapı'ya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız Göktürk öylece oturuyormuş." şeklinde Bumin Kağan'dan bahsedilmektedir.[33][34]

Soyu[değiştir | kaynağı değiştir]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yizhi Nişidu
伊質泥師都
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Neduliu Şad
訥都六設
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aşina
阿史 那
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Axian Şad
阿賢設
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aşina Tuvu
(Uluġ Yabġu)
吐務
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bumın Ķaġan
Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld Turkic letter Q.svg Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter M.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter B1.svg
伊利可汗
βγwmyn γ’γ’n
(552)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İştemi Yabġu Ķaġan
Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld turkic letter Q.pngOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter M.svgOld Turkic letter T2.svgOld Turkic letter S2.svgOld Turkic letter I.svg
室點密
Σιλζίβουλοσ
(552 – 576)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tapar Ķaġan
他鉢可汗
t’sp’r γ’γ’n
(572 – 581)
 
Aşina Kutou
庫頭
 
İssik Ķaġan
乙息記可汗
(552 – 553)
 
Buķan Ķaġan
木杆可汗
mwx’n x’γ’n
Βώχανος
(553 – 572)
 
Mahan Tigin
 
Rudan Ķaġan
褥但可 汗
 
Türk Şad
Τούρξαθος
 
Tardu Ķaġan
達頭可汗
Ταρδου
(576 – 603)
 
Kakim
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Maġa Umna Ķaġan
菴羅
mγ’ wmn’ x’γ’n
 
Işbara Ķaġan
沙鉢略可汗
nw’’r x’γ’n
(581 – 587)
 
Baga Ķaġan
莫賀可汗
(587 – 588)
 
Töremen Apa Ķaġan
大羅便
Τουρούμ
(581 – 587)
 
İmparatoriçe Aşina
阿史那皇后
 
Yaŋsu Tigin
鞅素特勤
 
Böri Ķaġan
步離可汗
 
 
 
Tu-lu
 
Külüg Sibir
莫賀咄可汗
(628 – 631)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Turan Ķaġan
都藍可汗
(588 – 599)
 
Kimin Ķaġan
启民可汗
Τουλδίχ
(599 – 609)
 
Bağaşa Tulu Ķaġan
阿史那泥孰
(633 – 634)
 
Baga Şad
莫賀設
 
Poşi Tigin
婆實特勤
 
Niri Ķaġan
泥利可汗
nry x’γ’n
(595 – 603)
 
Şikoey Ķaġan
射匱可汗
(611 – 618)
 
Tong Yabġu Ķaġan
統葉護可汗
(618 – 628)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sibir Ķaġan
始畢可汗
(609 – 619)
 
 
 
Çula Ķaġan
處羅可汗/处罗可汗
(619 – 620)
 
 
 
İllig Ķaġan
頡利可汗
(620 – 630)
 
Yanto Şad
 
Böri Şad
步利設
 
 
 
 
 
Çurı Ķaġan
處羅可汗
cwry x’γ’n
(604 – 611)
 
İrbis Bolun Yabġu
肆葉護可汗
(631 – 633)
 
Tarduš Şad
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tölis Ķaġan
突利可汗
 
Aşina Chieh-she-shuai
阿史那結社爾
 
奧射設
郁射設
 
Tie-luo-chih
疊羅支
 
Aşina Po-luo-men
阿史那婆羅門
 
Yukuk Şad
欲谷設
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
賀邏鶻
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Kultegin’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG.
  2. ^ [1]
  3. ^ M. Çağatay Uluçay, Tarih ansiklopedisi: ilk ve orta dereceli okullar için, Bateş yayınları, 1979, s.165.
  4. ^ A. Taşağıl, Gök-Türkler, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, cilt:1, s.16-18.
  5. ^ a b c Melek Tekin, Türk tarihi ansiklopedisi, Milliyet Yayınları, 1991.
  6. ^ [2]
  7. ^ Chou Kitabı, Vol. 27, Çince: 每歲河冰合後,突厥即來寇掠, Türkçe: her yıl Sarı Nehir buzlanınca Türkler hemen istila gelir ve yağmalarlar
  8. ^ Kahar Barat, The Uygur-Turkic biography of the seventh-century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang, ninth and tenth chapters, Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies, 2000, ISBN 978-0-933070-46-2, p. 313. where they had no Chinese contact at all. (İngilizce)
  9. ^ Kafesoğlu, İbrahim (1977) (Türkçe). Türk Milli Kültürü. Ayyıldız Matbaası. s. 79.. 
  10. ^ Shing Müller, "Sogdian in China um 600 n. Chr. Archäologische Zeugnisse eines Lebens zwischen Assimilation und Identitätsbewahrung", NOAG, Vol. 183-184, 2008. p. 123. (Almanca)
  11. ^ Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 159 (Çince)
  12. ^ [3]
  13. ^ a b Denis Sinor, Inner Asia: history-civilization-languages : a syllabus, Routledge, 1997, ISBN 978-0-7007-0380-7, p. 26. Contacts had already begun in 545 A.D. between the so-called "blacksmith-slave" Türk and certain of the small petty kingdom of north China,
  14. ^ John Curtis Perry, Bardwell L. Smith, Essays on T'ang society: the interplay of social, political and economic forces, Brill Archive, 1976, p. 66. (İngilizce)
  15. ^ a b Chou Kitabı Cilt 50.
  16. ^ Kuzey Tarihi, Cilt 99.
  17. ^ A.Taşağıl:Gök-Türkler Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek kurumu, cilt:1, s. 16-18.
  18. ^ Türkoğlu Gök Alp, Sınırlandırılmış Türk tarihi, Sevinç Matbaası, 1976, s. 125.
  19. ^ a b c Meydan Larousse, Büyük Lügat ve Ansiklopedi, "Göktürkler" maddesi, cilt:8.
  20. ^ 馬長壽, 《突厥人和突厥汗國》, 上海人民出版社, 1957, Ma Zhangshou, Tujue ve Tujue Kağanlığı, s. 10-11, "鍛奴"的突厥部落集团 "Demirci Köle" Türk Kabile Grubu, 突厥的鍛工主耍是以奴隸的身分爲柔然奴隸主汗庭服務的 Türk demircinin büyük bir çoğunluğu köle sıfatıyla Cücen Kağanı'nın sarayına hizmet etmekteydi.) (Çince)
  21. ^ 陳豐祥, 余英時, 《中國通史》, 五南圖書出版股份有限公司, 2002, ISBN 978-957-11-2881-8, p. 155 (因突厥人工於鍛鐵,故世為柔然「鍛奴」。(Tujueler demir dövmeyi işlediler, o yüzden Cucenler için "demirci köle" oldu) (Çince)
  22. ^ Gao Yang, "The Origin of the Turks and the Turkish Khanate", X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler, V. Cilt, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 731. (İngilizce)
  23. ^ Burhan Oğuz, Türkiye halkının kültür kökenleri: Giriş, beslenme teknikleri, İstanbul Matbaası, 1976, p. 147. «Demirci köle» olmaktan kurtulup reisleri Bumin'e (Türkçe)
  24. ^ 林擀, 《突厥史/中国古代北方民族史丛书》, 内蒙古人民出版社, (Lingan, Tujue Tarihi / Çin Eski Cağ Kuzey Halklar Tarihi Serisi, İç Moğolistan Halk Yayınları) 1988, p. 24. 同时·由于突肤原先是柔然奴隶主政权的种族奴隶
  25. ^ Larry W. Moses, "Relations with the Inner Asian Barbarian", ed. John Curtis Perry, Bardwell L. Smith, Essays on Tʻang society: the interplay of social, political and economic forces, Brill Archive, 1976, ISBN 978-90-04-04761-7, p. 65. Slave' probably meant vassalage to the Juan Juan confederation of Mongolia, whom they served in battle by providing iron weapons, and also marching with qaghan's armies. (İngilizce)
  26. ^ Denis Sinor, ibid, p. 101. Beyond A-na-kui's disdainful referance to his "blaksmith slaves" there is ample evidence ot show that the Türks were indeed specializing in metallurgy, though it is difficult to establish whether they were miners or rather blacksmiths. (İngilizce)
  27. ^ Christopher I. Beckwith, Empires of the Silk Road: a history of Central Eurasia from the Bronze Age to the present, Princeton University Press, 2009, ISBN 978-0-691-13589-2, s.9. (You are my blacksmith slave. How dare you utter these words?)
  28. ^ [4]
  29. ^ [5]
  30. ^ [6]
  31. ^ Hasan Celal Güzel, Ali Birinci, Genel Türk Tarihi, cilt 1, Yeni Türkiye, 2002.
  32. ^ İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, Ayyıldız matbaası, Ankara, 1977, s.78-80.
  33. ^ [7]
  34. ^ [8]