Türkmence

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Türkmence
Türkmen dili, Türkmençe
Ana dili olanlar Türkmenistan, İran, Afganistan, Türkiye
Konuşan sayısı 9 milyon  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Altay dilleri[1]
Yazı sistemi Latin
Dil kodları
ISO 639-1 tk
ISO 639-2 tuk
ISO 639-3

Türkmence (Türkmen dili, Türkmençe), Oğuz öbeği içinde yer alan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Çoğunluğu Türkmenistan'da yaşayan Türkmenlerin konuştuğu dildir. Toplam 6 milyon kadar kişi tarafından konuşulur. Türkmenistan'ın (3.5 milyon) dışında İran'da 2 milyon, Afganistan'da ise 500 bin kişinin de anadilidir. Türkmenistan'da resmî dil olan Türkmence, Türk dilinin şiveleri arasında Türkiye Türkçesi, Gagavuzca ve Azericeye daha yakın bir şivesidir. Alt kolu olarak sınıflandırılan Kafkasya Türkmencesi bazen ayrı bir Oğuz dili olarak da kabul edilir.

Dil özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence, Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Bundan dolayı Oğuzcanın özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. Ayrıca, Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Mesela, Oğuz grubu şivelerinde görülen b- > v- değişmesi, Türkmencede olmayıp b’ler korunmuştur (bol- “ol-”, bar “var” vs.). Türkmencenin en önemli özelliklerinden birisi de asli uzun ünlüleri korumuş olmasıdır.[2]

Türkmenceyle yazılmış en eski metinlerin, Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u olduğu iddia edilirse de, aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır.[2]

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Aa, Bb, Çç, Dd, Ee, Ää, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Žž, Kk, Ll, Mm, Nn, Ňň, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Ww, Yy, Ýý, Zz.

Türkmence alfabesinde Türkçe alfabesinden farklı olan harfler şunlardır:
ä: açık e
j: c
ž: j
ň: genizsi n
w: v
ý: y
y: ı

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

1-Şahıs Zamirleri
Türkmence şahıs zamirleri aşağı yukarı Türkiye Türkçesindeki gibidir:
Men, sen, ol, biz, siz, olar

Yönelme hâl çekimi:
maňa, saňa, oňa

2-İşaret Zamirleri
Türkmence işaret zamirleri şunlardır: Bu, şu, ol, şol.
Çekimli hallerde;

  • "Bu" işaret zamiri "m" ile başlar.
  • Ek ile zamirlerin aralarına "n" sesi girer.
  • Yönelme hallerinde ise n>ň değişmesi olur.


muny: bunu, muňa: buna, onuň: onun

Fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Şimdiki zaman (Häzirki zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]


-ýar, -ýär Şimdiki Zaman Eki + Şahıs Ekleri

Şimdiki Zaman
Olumlu Olumsuz
gelýärin geliyorum okaýaryn okuyorum gelmeýärin gelmiyorum okamaýaryn okumuyorum
gelýärsiň geliyorsun okaýarsyň okuyorsun gelmeýärsiň gelmiyorsun okamaýarsyň okumuyorsun
gelýär geliyor okaýar okuyor gelmeýär gelmiyor okamaýar okumuyor
gelýäris geliyoruz okaýarys okuyoruz gelmeýäris gelmiyoruz okamaýarys okumuyoruz
gelýärsiňiz geliyorsunuz okaýarsyňyz okuyorsunuz gelmeýärsiňiz gelmiyorsunuz okamaýarsyňyz okumuyorsunuz
gelýärler geliyorlar okaýarlar okuyorlar gelmeýärler gelmiyorlar okamaýarlar okumuyorlar

Geniş zaman (Nämälim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]

Geniş Zaman
Olumlu Olumsuz
gelerin gelirim okaryn okurum gelmerin gelmem okamaryn okumam
gelersiň gelirsin okarsyň okursun gelmersiň gelmezsin okamarsyň okumazsın
geler gelir okar okur gelmez gelmez okamaz okumaz
geleris geliriz okarys okuruz gelmeris gelmeyiz okamarys okumayız
gelersiňiz gelirsiniz okarsyňyz okursunuz gelmersiňiz gelmezsiniz okamarsyňyz okumazsınız
gelerler gelirler okarlar okurlar gelmezler gelmezler okamazlar okumazlar

Gelecek zaman (Mälim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]


Türkmence gelecek zamanda şahıslara göre fiil çekimi yoktur. Bunun yerine zamirler kullanılır.

Gelecek Zaman
Olumlu Olumsuz
men geljek geleceğim men okajak okuyacağım men geljek däl gelmeyeceğim men okajak däl okumayacağım
sen geljek geleceksin sen okajak okuyacaksın sen geljek däl gelmeyeceksin sen okajak däl okumayacaksın
ol geljek gelecek ol okajak okuyacak ol geljek däl gelmeyecek ol okajak däl okumayacak
biz geljek geleceğiz biz okajak okuyacağız biz geljek däl gelmeyeceğiz biz okajak däl okumayacağız
siz geljek geleceksiniz siz okajak okuyacaksınız siz geljek däl gelmeyeceksiniz siz okajak däl okumayacaksınız
olar geljek gelecekler olar okajak okuyacaklar olar geljek däl gelmeyecekler olar okajak däl okumayacaklar

Görülen geçmiş zaman (Öten zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]

Görülen Geçmiş Zaman
Olumlu Olumsuz
geldim geldim okadym okudum gelmedim gelmedim okamadym okumadım
geldiň geldin okadyň okudun gelmediň gelmedin okamadyň okumadın
geldi geldi okady okudu gelmedi gelmedi okamady okumadı
geldik geldik okadyk okuduk gelmedik gelmedik okamadyk okumadık
geldiňiz geldiniz okadyňyz okudunuz gelmediňiz gelmediniz okamadyňyz okumadınız
geldiler geldiler okadylar okudular gelmediler gelmediler okamadylar okumadılar

Türkmencenin imlasına bağlı olarak:
Üçüncü şahıslarda görülen geçmiş zaman eki her zaman -dy, -di şeklinde yazılır.

  • gördi, gördiler

İki ya da daha fazla heceden sonra tüm şahıslarda bu durum görülür.

  • düşündim, düşündiň, düşündi, düşündik, düşündiňiz, düşündiler

Öğrenilen geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Öğrenilen geçmiş zaman I
Olumlu Olumsuz
gelipdirin gelmişim okapdyryn okumuşum gelmändirin gelmemişim okamandyryn okumamışım
gelipdirsiň gelmişsin okapdyrsyň okumuşsun gelmändirsiň gelmemişsin okamandyrsyň okumamışsın
gelipdir gelmiş okapdyr okumuş gelmändir gelmemiş okamandyr okumamış
gelipdiris gelmişiz okapdyrys okumuşuz gelmändiris gelmemişiz okamandyrys okumamışız
gelipdirsiňiz gelmişsiniz okapdyrsyňyz okumuşsunuz gelmändirsiňiz gelmemişsiniz okamandyrsyňyz okumamışsınız
gelipdirler gelmişler okapdyrlar okumuşlar gelmändirler gelmemişler okamandyrlar okumamışlar

Örnek- Mahtumkulu Firaki[değiştir | kaynağı değiştir]

Jeýhun bilen bahry-Hazar arasy,
Çöl üstünden öser ýeli türkmeniň;
Gül-gunçasy – gara gözüm garasy,
Gara dagdan iner sili türkmeniň.
Amuderya-ve Hazar deniz arası,
Çöl üstünden genişler yeli türkmen'in;
Gül-tomurcuğu - kara gözüm karasi
Kara dağdan deve seli türkmen'in.
Hak sylamyş bardyr onuň saýasy,
Çyrpynşar çölünde neri, maýasy,
Reňbe-reň gül açar ýaşyl ýaýlasy,
Gark bolmuş reýhana çöli türkmeniň.
Hak saygin vardir onun kum tepeleri,
Kum fırtınası çölünde nere, oluşturmasi (maýasy),
Renk-ve-renk gül açar yeşil yaylasi,
Boğul olmaz reyhana çöli türkmen'in.
Al-ýaşyl bürenip çykar perisi,
Kükeýip bark urar anbaryň ysy,
Beg, töre, aksakal ýurduň eýesi,
Küren tutar gözel ili türkmeniň.
Al-yeşil bulut çikar perisi,
Kokulu bark vurar kehribar'in kokusu,
Bey, töre, ak-sakal yurtun sahibi,
Tay yakalar güzel ili türkmen'in.
Ol merdiň ogludyr, mertdir pederi,
Görogly[3] gardaşy, serhoşdyr seri,
Dagda, düzde kowsa, saýýatlar diri
Ala bilmez, ýolbars ogly türkmeniň.
Ol mert'in oğludir, mertdir pederi,
Köroğlu kardeşi, sarhoşdir tedavi,
Dağda, düzde kovacaksa, kum tepeler diri,
Alacalı bilmez, aslan oğlu türkmen'in.
Köňüller, ýürekler bir bolup başlar,
Tartsa ýygyn, erär topraklar-daşlar,
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Göteriler ol ykbaly türkmeniň.
Könüller, yürekler bir dolgu başlar,,
Tartacaksa yikil, erir topraklar-taşlar,
Bir sofrada hazır kılacaksa aşlar(yiyecekler),
Kadar alir ol ikbali türkmen'in.
Köňül howalanar ata çykanda,
Daglar lagla döner gyýa bakanda,
Bal getirer, joşup derýa akanda,
Bent tutdurmaz, gelse sili türkmeniň.
Könül havalar ata çikanda,
Dağlar lagla döner eğik bakanda,
Bal getirir, taşar nehir akışta,
Baraj tutmaz, geleceksa seli türkmen'in.
Gapyl galmaz, döwüş güni har olmaz,
Gargyşa, nazara giriftar olmaz,
Bilbilden aýrylyp, solup, saralmaz,
Daýym anbar saçar güli türkmeniň.
Bilgisiz kalmaz, kırık günü harap olmaz,
Laneti, nazara giriftar olmaz,
Bülbülden tamamlar, solur, sari olmaz,
Dayım kehribar saçlar gülü türkmen'in.
Tireler gardaşdyr, urug ýarydyr,
Ykballar ters gelmez hakyň nurudyr,
Mertler ata çyksa, söweş sarydyr,
Ýow üstüne ýörär ýoly türkmeniň.
Kabileler kardeşdir, irk yaridir,
Ikballar ters gelmez hak'in nurudir,
Mertler ata çikacaksa, savaş saridir,
Yardim üstüne yürür yolu türkmen'in.
Serhoş bolup çykar, jiger daglanmaz,
Daşlary syndyrar, ýoly baglanmaz,
Gözüm gaýra düşmez köňül eglenmez,
Magtymguly – sözlär tili türkmeniň.
Sarhoş olup çikar, ciger daglanmaz,
Taşlari kaldirir, yola bağlanmaz,,
Gözüm kuzeydoğu düşmez könül durmaz,
Magtymguly – sözler dili türkmeniň.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var: