Türkmence

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Türkmence
Türkmen dili, Türkmençe
Ana dili olanlar Türkmenistan, İran, Afganistan, Türkiye
Konuşan sayısı 9 milyon  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Altay dilleri[1]
Yazı sistemi Latin
Dil kodları
ISO 639-1 tk
ISO 639-2 tuk
ISO 639-3

Türkmence veya Türkmen Türkçesi (Türkmen dili, Türkmençe), Oğuz öbeği içinde yer alan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Çoğunluğu Türkmenistan'da yaşayan Türkmenlerin konuştuğu dildir. Toplam 6.000.000 kadar kişi tarafından konuşulur. Türkmenistan'ın (3.500.000) dışında İran'da 2.000.000, Afganistan'da ise 500.000 kişinin de anadilidir. Türkmenistan'da resmî dil olan Türkmence, Türk dilinin lehçeleri arasında Türkçe, Gagavuzca ve Azericeye daha yakın bir lehçedir. Lehçesi olarak sınıflandırılan Kafkas Türkmencesi bazen ayrı bir Oğuz dili olarak da kabul edilir.

Dil özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmen Türkçesi, Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. Ayrıca, Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Mesela, Oğuz grubu lehçelerinde görülen b- > v- değişmesi, Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. (bol- “ol-”, bar “var” vs.). Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır.[2]

Türkmen Türkçesiyle yazılmış en eski metinlerin, Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u olduğu iddia edilirse de, aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır.[2]

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Aa ,Bb ,Çç ,Dd ,Ee ,Ää , Ff ,Gg ,Hh ,Ii ,Jj ,Žž , Kk ,Ll ,Mm ,Nn ,Ňň ,Oo , Öö ,Pp ,Rr ,Ss ,Şş ,Tt , Uu ,Üü ,Ww ,Yy ,Ýý ,Zz.

Türkmence alfabesinde Türkçe alfabesinden farklı olan harfler şunlardır:
ä: açık e
j: c
ž: j
ň: genizsi n
w: v
ý: y
y: ı

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

1-Şahıs Zamirleri
Türkmence şahıs zamirleri aşağı yukarı Türkiye Türkçesindeki gibidir:
Men, sen, ol, biz, siz, olar

Yönelme hâl çekimi:
maňa, saňa, oňa

2-İşaret Zamirleri
Türkmence işaret zamirleri şunlardır: Bu, şu, ol, şol.
Çekimli hallerde;

  • "Bu" işaret zamiri "m" ile başlar.
  • Ek ile zamirlerin aralarına "n" sesi girer.
  • Yönelme hallerinde ise n>ň değişmesi olur.


muny: bunu, muňa: buna, onuň: onun

Fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Şimdiki zaman (Häzirki zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]


-ýar, -ýär Şimdiki Zaman Eki + Şahıs Ekleri

Şimdiki Zaman
Olumlu Olumsuz
gelýärin geliyorum okaýaryn okuyorum gelmeýärin gelmiyorum okamaýaryn okumuyorum
gelýärsiň geliyorsun okaýarsyň okuyorsun gelmeýärsiň gelmiyorsun okamaýarsyň okumuyorsun
gelýär geliyor okaýar okuyor gelmeýär gelmiyor okamaýar okumuyor
gelýäris geliyoruz okaýarys okuyoruz gelmeýäris gelmiyoruz okamaýarys okumuyoruz
gelýärsiňiz geliyorsunuz okaýarsyňyz okuyorsunuz gelmeýärsiňiz gelmiyorsunuz okamaýarsyňyz okumuyorsunuz
gelýärler geliyorlar okaýarlar okuyorlar gelmeýärler gelmiyorlar okamaýarlar okumuyorlar

Geniş zaman (Nämälim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]

Geniş Zaman
Olumlu Olumsuz
gelerin gelirim okaryn okurum gelmerin gelmem okamaryn okumam
gelersiň gelirsin okarsyň okursun gelmersiň gelmezsin okamarsyň okumazsın
geler gelir okar okur gelmez gelmez okamaz okumaz
geleris geliriz okarys okuruz gelmeris gelmeyiz okamarys okumayız
gelersiňiz gelirsiniz okarsyňyz okursunuz gelmersiňiz gelmezsiniz okamarsyňyz okumazsınız
gelerler gelirler okarlar okurlar gelmezler gelmezler okamazlar okumazlar

Gelecek zaman (Mälim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]


Türkmence gelecek zamanda şahıslara göre fiil çekimi yoktur. Bunun yerine zamirler kullanılır.

Gelecek Zaman
Olumlu Olumsuz
men geljek geleceğim men okajak okuyacağım men geljek däl gelmeyeceğim men okajak däl okumayacağım
sen geljek geleceksin sen okajak okuyacaksın sen geljek däl gelmeyeceksin sen okajak däl okumayacaksın
ol geljek gelecek ol okajak okuyacak ol geljek däl gelmeyecek ol okajak däl okumayacak
biz geljek geleceğiz biz okajak okuyacağız biz geljek däl gelmeyeceğiz biz okajak däl okumayacağız
siz geljek geleceksiniz siz okajak okuyacaksınız siz geljek däl gelmeyeceksiniz siz okajak däl okumayacaksınız
olar geljek gelecekler olar okajak okuyacaklar olar geljek däl gelmeyecekler olar okajak däl okumayacaklar

Görülen geçmiş zaman (Öten zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]

Görülen Geçmiş Zaman
Olumlu Olumsuz
geldim geldim okadym okudum gelmedim gelmedim okamadym okumadım
geldiň geldin okadyň okudun gelmediň gelmedin okamadyň okumadın
geldi geldi okady okudu gelmedi gelmedi okamady okumadı
geldik geldik okadyk okuduk gelmedik gelmedik okamadyk okumadık
geldiňiz geldiniz okadyňyz okudunuz gelmediňiz gelmediniz okamadyňyz okumadınız
geldiler geldiler okadylar okudular gelmediler gelmediler okamadylar okumadılar

Türkmencenin imlasına bağlı olarak:
Üçüncü şahıslarda görülen geçmiş zaman eki her zaman -dy, -di şeklinde yazılır.

  • gördi, gördiler

İki ya da daha fazla heceden sonra tüm şahıslarda bu durum görülür.

  • düşündim, düşündiň, düşündi, düşündik, düşündiňiz, düşündiler

Öğrenilen geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Öğrenilen geçmiş zaman I
Olumlu Olumsuz
gelipdirin gelmişim okapdyryn okumuşum gelmändirin gelmemişim okamandyryn okumamışım
gelipdirsiň gelmişsin okapdyrsyň okumuşsun gelmändirsiň gelmemişsin okamandyrsyň okumamışsın
gelipdir gelmiş okapdyr okumuş gelmändir gelmemiş okamandyr okumamış
gelipdiris gelmişiz okapdyrys okumuşuz gelmändiris gelmemişiz okamandyrys okumamışız
gelipdirsiňiz gelmişsiniz okapdyrsyňyz okumuşsunuz gelmändirsiňiz gelmemişsiniz okamandyrsyňyz okumamışsınız
gelipdirler gelmişler okapdyrlar okumuşlar gelmändirler gelmemişler okamandyrlar okumamışlar

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var: