Türkmence

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Türkmence
Türkmence, түркменче, تۆرکمنچه
Ana dili olanlar Türkmenistan, İran, Afganistan, Türkiye
Konuşan sayısı 6.748 milyon [1]  (2009–2015)
Dil ailesi
Yazı sistemi Latin
Dil kodları
ISO 639-1 tk
ISO 639-2 tuk
ISO 639-3
Oghuz languages.PNG
Diğer Oğuz dilleri içerisinde Türkmence.

Türkmence (Türkmençe, түркменче, تۆرکمنچه ya da türkmen dili, түркмен дили, تورکمن دیلی), çoğunluğu Türkmenistan'da yaşayan Türkmenlerin konuştuğu Türk dil ailesine bağlı Doğu Oğuz dili. Dil, Türkmenistan'daki yaklaşık 7 milyon konuşuru ile resmi dil olup, çevresindeki Afganistan ile İran'ın sınır bölgelerinde de konuşulur.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence, Türki diller dil ailesinin Şaz Türkçesi grubunun Oğuz öbeği içinde yer alır ve bu öbekte Horasan Türkçesi ile beraber Doğu Oğuz dilleri grubunu oluşturur.[3][4] Dil, diğer Oğuz dilleri olan Türkçe ve Azerice ile karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir.[kaynak belirtilmeli]

Türkmenistan'daki Türkmencenin Çovdur lehçesine benzeyen ve Rusya'da Stavropol Krayında yaşayan Kafkas Türkmenleri tarafından konuşulan Kafkasya Türkmencesi de Türkmence'nin bir lehçesi olarak kabul edildiği gibi ayrı bir Oğuz dili olarak da değerlendirilir.

Özbekistan'ın çoğunlukla Harezm bölgesinde konuşulan ve Özbekçe'den ses bilgisi ve gramer düzeylerinde önemli farkları bulunan Harezm Oğuzcası, Türkmenceyle benzer dil özellikleri paylaşır. Harezm Oğuzcasını, Türkmenceleşmiş Özbek diyalekti olarak kabul eden görüşler mevcuttur. Resmi yazışma ve eğitim dili olarak Türkiye Türkçesini kullanan Irak Türkmenlerinin kullandığı dil ise Azerbaycan Türkçesi ağızları içinde değerlendirilmektedir.

Coğrafi dağılım[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence, Türkmenistan'da resmi dil statüsündedir. Türkmenistan'da yaşayan toplam 6 milyon kadar kişinin yanı sıra Türkmenistan'ın dışında, Afganistan'ın Güney Türkistan denen kısmında, çoğu Türkmenistan sınırına yakın, bir kısmı da Afganistan-İran sınırında yaşayan yaklaşık 1 buçuk milyon Afganistan Türkmeni ile İran'ın kuzey-doğusunda bulunan ve Türkmenistan ile sınır komşusu olan Türkmen Sahra denen coğrafi bölgede yaşayan 2 milyon İran Türkmeni'nin anadili konumundadır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

SSCB döneminde Latin harfleriyle yayınlanmış bir metin örneği «Türkmen edebî diliniň esâsî yağdayları»

Yenisey havzası ve Ötüken'deki ana yurtlarından 9. ve 11. yüzyıllar arasında Aral gölünün kuzeyine ve Sirderya bölgesine göç eden ve Müslüman olduktan sonra Türkmen adını alan Oğuzlar, 11. yüzyıldan itibaren Büyük Selçuklu Devletini kurup dalgalar halinde Harezm, Horasan, Azerbaycan üzerinden Anadolu'ya değin uzanmışlardır. Türkmenlerin kaderini değiştiren en önemli olaylardan biri de Moğol İstilalarıdır. Bunun neticesinde Türkmen boylarının bir kısmı Batıya doğru ilerlerken, bir bölümü de Afganistan-Harezm-Horasan-İran-Azerbaycan hattında kalmıştır. Günümüzde Türkmenistan'daki Türkmenler, Oğuz Türklerinin batıya ikinci büyük göç dalgasında yer almayan bakiyeleridir.

Türkmenceyle yazılmış en eski metinlerin, Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u olduğu iddia edilirse de, aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Eski Türkmen Türkçesi, yazılı belgelerle takip edilemeyen Ana Oğuz Türkçesinin içinden ayrılan veya Ana Oğuz Türkçesiyle beraber yaşamış olan bir kol olarak düşünülmektedir. Özellikle Hazar Denizi’nin batısına göç eden kalabalık Oğuz boylarının dışında, Hazar’ın doğusunda yaşamını sürdürmüş olan Oğuzların konuşmuş oldukları diyalektlerdir. Yazı dili olmadığı için Eski Türkmen diyalektleri olarak da belirtilebilir. Hazar Denizi’nin güneyi ve batısındam Balkanlar’a kadar olan sahada Eski Anadolu Türkçesi sonrasında 15. yüzyılla beraber Osmanlı Türkçesi ve Klasik Azerbaycan Türkçesi Oğuz yazı dilleri olarak sistemleşirken, Eski Türkmen diyalektleri de sahasında Kıpçak lehçeleri konuşan Türk boylarıyla beraber özelliğini oluşturmuştur. Tüm Türkistan'da olduğu gibi Türkmenlerin yaşadığı coğrafyada da yazı dili konumunda olan Harezm Türkçesi ve Çağatayca Türkmenler üzerinde etkili olmuştur.

Türkmence asıl eserlerini 18. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır.[5] Türkmen edebiyatının en büyük şairi sayılan Mahtumkulu Firaki Türkmen edebiyatının önde gelen temsilcilerinden biridir. 18. yüzyıl şairi olan Mahtumkulu Türkmen halkına yol göstermeye ve umut vermeye çalışan bir şair olarak, şiirleri Türkmen hayatının her yönünü kapsamış ve Türkmen birliği, Türkmen ruhu ve şuuru, gibi konular Mahtumkulu’nun şiirlerinde en çok öne çıkan temalar olmuştur. Mahtumkulu Firaki:(Mağtumkulı Fırağî) Gönüller, yürekler bir olsa başlar, Tartsa yığın erir topraklar taşlar, Bir sufrada tayyar kılınsa aşlar, Yükselir o ikbali Türkmeniň.

Dil özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence, Azerice ile birlikte Türkçeye en yakın olan dildir. Türkçe konuşan insanlar tarafından küçük bir çabayla anlaşılabilir. Türkmence, Azerice ve Türkçe gibi eski Oğuzca'dan kopup ayrı bir gelişim sergileyen bir dildir. Oğuz dilleri arasında yer alan Türkmence bununla beraber bu dillerden bir takım hususiyetlerle belirgin bir şekilde ayrılır. Bünyesinde eski Oğuzcaya ait unsurları barındırmasına rağmen Çağataycanın tesirinde gelişmiş bir yazı dili olduğu için Azerice ve Türkçeden farklı olarak Türk dillerinin Uygurca ve Kıpçak dili gibi doğu ve kuzey kolunda yer alan lehçelere ait özellikler de taşımaktadır. Türk dillerinin Oğuz grubunda görülen b- > v- değişmesi, Türkmencede olmayıp b’ler korunmuştur (bol- “ol-”, bar “var”, bermek "vermek" vs.). Türkmencenin en önemli özelliklerinden birisi de Türkçenin ve Azerice’nin kısalttığı asli uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. Aslî uzunluklar, Türkmence kelimelerin ilk hecesinde bulunurlar: a'ğı (ağıt), ka'bak (göz kapağı), mo'njuk (boncuk), o'ba (oba,köy), o'dun (odun).[5]

Türkmencenin kelime hazinesini, Türkçe kelimelerin yanı sıra Arapça, Farsça ve Rusça kelimeler oluşturmaktadır. Sovyetler Birliği döneminde Arapça ve Farsça kelimelerin geçişi dururken Rusça kelimelerin sayısı hızlı bir şekilde artmıştır. Türkçe dışındaki Batı grubu Türk lehçelerinde Rusça kelimeler bakımından bir ortaklık söz konusudur. Türkçede ise, onlardan farklı olarak Fransızca ve İngilizce kelimeler bulunmaktadır.

Türkmencenin birçok ağzı bulunmaktadır. Söz konusu ağızlar, şu şekilde sıralanabilir: Yomut, Teke, Êrsarı, Sarık, Salır, Gökleň, Çovdur, Alili, Nohur, Karadaşlı, Ênev, Yemreli, Hasar, Ata, Nerezim, Çandır, Mukrı, Sakar, Bujak, Olam, Iğdir, Surhı, Düyeji, Hatap, Eski, Bayat, Hıdırili, Mehin, Çêrjev, Mürçe, Kıraç, Burkaz, Müjevür ve Arabaçı. Sovyet döneminde, edebî dil için Yomut ve Teke ağızları esas alınmış, ancak Türkmen aydınları bütün ağızlardan faydalanmayı prensip edinmişlerdir. Bu çizgide gelişen Türkmenceyle yazan birçok şair ve yazar yetişmiş ve bunlar zaman zaman kendi ağızlarında bulunan bazı kelimelere de eserlerinde yer vermişlerdir.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence 1929 yılına kadar Arap harfleri ile yazılırdı. 1929–1940 arasında Latin harflerine geçilse de 1940 yılından itibaren Sovyet Türkmenistan'ında Rus etkisi nedeni ile Kiril afabesi'ne geçiş yapılmış ve Türkmence için Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. 1991 yılında Sovyetler Birliği dağılıp Türkmenistan bağımsız bir ülke haline gelince, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov hemen Türkmencenin yazımında yeniden Latin harflerinin kullanımını teşvik etmeye başladı. Türkmenistan Meclisi, 12 Nisan 1993 tarihinde aldığı bir kararla, Türkmen dilinin yazımında Latin harfleri esas alan, otuz harften oluşan, Türkmenistan'da Têze Elifbiy denen yeni Türkmen alfabesine geçmeyi kabul etmiştir. Bu karara göre yeni alfabe, 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren resmen kullanılmaya başlanmış; daha sonra alınan bir kararla birkaç harfte değişiklik yapılarak 1 Ocak 2000'de bütünüyle Lâtin alfabesine geçilmiştir. Pound (£), dolar ($), yen (¥) ve yüzde işaretleri (¢) gibi bazı olağandışı harfler, daha geleneksel harf sembolleri ile değiştirilmiştir. Türkmence hala İran ve Afganistan'da Arap harfleri ile yazılmaktadır.

A Â B Ç D E Ê G Ğ H I Į Î J K L M N Ň O Ö P R S Ş T U Ü Û V Y Z - C F Q W X
a â b ç d e ê g ğ h i ı î j k l m n ň o ö p r s ş t u ü û v y z - c f q w x

Alfabe Türk alfabesini temel alarak oluşturulduysa da birkaç farklılık bulunmaktadır.

Türkmen alfabesinde Türk alfabesinden farklı olan harfler şunlardır:
ê: açık e
j: c
ň: genizsi n

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

1-Şahıs Zamirleri
Türkmence şahıs zamirleri aşağı yukarı Türkiye Türkçesindeki gibidir:

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şahıs Zamirleri
Tekil Çoğul
Türkmence Türkçe Türkmence Türkçe
Men Ben Biz Biz
Sen Sen Siz Siz
Ol O Olar Onlar

Yönelme hâl çekimi:
maňa, saňa, oňa

2-İşaret Zamirleri
Türkmence işaret zamirleri şunlardır: Bu, şu, ol, şol.
Çekimli hallerde;

  • "Bu" işaret zamiri "m" ile başlar.
  • Ek ile zamirlerin aralarına "n" sesi girer.
  • Yönelme hallerinde ise n>ň değişmesi olur.

munı: bunu muňa: buna onuň: onun

Fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Şimdiki zaman (Hêzirki zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]


-yar, -yêr Şimdiki Zaman Eki + Şahıs Ekleri

Şimdiki Zaman
OlumluOlumsuz
gelyêringeliyorum okayarınokuyorum gelmeyêringelmiyorum okamayarınokumuyorum
gelyêrsiňgeliyorsun okayarsıňokuyorsun gelmeyêrsiňgelmiyorsun okamayarsıňokumuyorsun
gelyêrgeliyor okayarokuyor gelmeyêrgelmiyor okamayarokumuyor
gelyêrisgeliyoruz okayarısokuyoruz gelmeyêrisgelmiyoruz okamayarısokumuyoruz
gelyêrsiňizgeliyorsunuz okayarsıňızokuyorsunuz gelmeyêrsiňizgelmiyorsunuz okamayarsıňızokumuyorsunuz
gelyêrlergeliyorlar okayarlarokuyorlar gelmeyêrlergelmiyorlar okamayarlarokumuyorlar

Geniş zaman (Nêmêlim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]

Geniş Zaman
OlumluOlumsuz
geleringelirim okârınokurum gelmeringelmem okamarınokumam
gelersiňgelirsin okârsıňokursun gelmersiňgelmezsin okamarsıňokumazsın
gelergelir okârokur gelmezgelmez okamazokumaz
gelerisgeliriz okârısokuruz gelmerisgelmeyiz okamarısokumayız
gelersiňizgelirsiniz okârsıňızokursunuz gelmersiňizgelmezsiniz okamarsıňızokumazsınız
gelerlergelirler okârlarokurlar gelmezlergelmezler okamazlarokumazlar

Gelecek zaman (Mêlim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]


Türkmence gelecek zamanda şahıslara göre fiil çekimi yoktur. Bunun yerine zamirler kullanılır.

Gelecek Zaman
OlumluOlumsuz
men geljekgeleceğim men okajakokuyacağım men geljek dêlgelmeyeceğim men okajak dêlokumayacağım
sen geljekgeleceksin sen okajakokuyacaksın sen geljek dêlgelmeyeceksin sen okajak dêlokumayacaksın
ol geljekgelecek ol okajakokuyacak ol geljek dêlgelmeyecek ol okajak dêlokumayacak
biz geljekgeleceğiz biz okajakokuyacağız biz geljek dêlgelmeyeceğiz biz okajak dêlokumayacağız
siz geljekgeleceksiniz siz okajakokuyacaksınız siz geljek dêlgelmeyeceksiniz siz okajak dêlokumayacaksınız
olar geljekgelecekler olar okajakokuyacaklar olar geljek dêlgelmeyecekler olar okajak dêlokumayacaklar

Görülen geçmiş zaman (Öten zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]

Görülen Geçmiş Zaman
OlumluOlumsuz
geldimgeldim okadımokudum gelmedimgelmedim okamadımokumadım
geldiňgeldin okadıňokudun gelmediňgelmedin okamadıňokumadın
geldigeldi okadıokudu gelmedigelmedi okamadıokumadı
geldikgeldik okadıkokuduk gelmedikgelmedik okamadıkokumadık
geldiňizgeldiniz okadıňızokudunuz gelmediňizgelmediniz okamadıňızokumadınız
geldilergeldiler okadılarokudular gelmedilergelmediler okamadılarokumadılar

Türkmencenin imlasına bağlı olarak:
Üçüncü şahıslarda görülen geçmiş zaman bu şeklinde yazılır.

  • gördi, gördüler
  • düşündüm, düşündüň, düşündi, düşündük, düşündüňüz, düşündüler

Öğrenilen geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Öğrenilen geçmiş zaman I
OlumluOlumsuz
gelipdiringelmişim okâpdırınokumuşum gelmêndiringelmemişim okamândırınokumamışım
gelipdirsiňgelmişsin okâpdırsıňokumuşsun gelmêndirsiňgelmemişsin okamândırsıň okumamışsın
gelipdirgelmiş okâpdırokumuş gelmêndirgelmemiş okamândırokumamış
gelipdirisgelmişiz okâpdırısokumuşuz gelmêndirisgelmemişiz okamândırısokumamışız
gelipdirsiňizgelmişsiniz okâpdırsıňızokumuşsunuz gelmêndirsiňizgelmemişsiniz okamândırsıňızokumamışsınız
gelipdirlergelmişler okâpdırlarokumuşlar gelmêndirlergelmemişler okamândırlarokumamışlar

Günler ve Aylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'ın eski Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı döneminde 2003 yılında değiştirilen ay ve gün isimleri Kurbankulı Berdimuhamedov döneminde 1 Temmuz 2008'de halktan gelen istekler üzerine önceki haline getirilmiştir. Gün isimleri Farsça'dan gelmekte olup ay isimleri ise Rusça'dan gelmiştir.

Türkçe Türkmence
Pazartesi Duşenbe
Salı Sişenbe
Çarşamba Çarşenbe
Perşembe Penşenbe
Cuma Anna
Cumartesi Şenbe
Pazar Yekşenbe
Türkçe Türkmence
Ocak Yanvar
Şubat Fevral
Mart Mart
Nisan Aprel
Mayıs May
Haziran Iyun
Temmuz Iyul
Ağustos Avgust
Eylül Sentyabr
Ekim Oktyabr
Kasım Noyabr
Aralık Dekabr

Renkler

Türkmence'de “renk” sözünü karşılamak üzere kullanılan “reňk” sözü Türkmence'ye Farsça'dan geçmiştir ve Azerice, Türkçe ve Gagavuzcada da kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesinde kullanılan siyah, kahverengi Arapça olup Türkmence'deki kara, ak ve mele Türk dillerine özgüdür. Buna karşılık Türkmence'deki pembe karşılığında kullanılan gülgüne Farsça'dan geçmiştir.

Türkçe Türkmence
Kara Kara
Ak Ak
Mavi, Gök Gök
Kırmızı, Kızıl Kızıl
Sarı Sarı
Yeşil Yaşıl
Kahverengi Mele
Mor Mavı
Pembe Gülgüne
Turuncu Mêmişi
Boz Çal

Mevsimler (Mövsümler)

Türkçe Türkmence
İlkbahar Yaz
Yaz Tomus (Temmuz)
Sonbahar, Güz Güz
Kış Kış

Örnek- Mahtumkulu Firaki[değiştir | kaynağı değiştir]

Jeyhûn bilen bahrı-Hazar arası, Ceyhun ile Bahr-ı Hazar arası,
Çöl üstünden övser yeli türkmeniň, Çöl üstünden eser yeli Türkmen'in;
Gül-ğunçası – kara gözüm karası, Gül goncası - kara gözüm karası
Kara dağdan iner sîli türkmeniň. Kara dağdan iner seli Türkmen'in.
Hak sılamış bardır onun sâyası, Hak sıylamış, vardır onun sayesi,
Çırpınşar çölünde neri, mâyası, Çırpınışır çölünde neri(erkek deve), mayası(dişi deve)
Reňbe-reň gül açar yaşıl yaylası, Rengarenk gül açar yeşil yaylası,
Ğark bolmuş reyhâna çöli türkmeniň. Gark olmuş reyhana çölü Türkmen’in.
Al-yaşıl bürenip çıkar perîsi, Al-yeşil bürünüp çıkar perisi,
Kükeyip bark urar anbarıň ısı, Yayılıp berk vurur amberin kokusu,
Beğ, töre, aksakal yurduň eyesi, Bey, töre, ak-sakal yurdun iyesi(sahibi),
Küren tutar gözel ili türkmeniň. Tay tutar güzel ili Türkmen'in.
Ol merdiň oğludur, mertdir pederi, O merdin oğludur, merttir pederi,
Göroğlı[6] kardaşı, serhoşdur seri, Köroğlu kardeşi, sarhoştur seri,
Dağda, düzde kovsa, sayyâtlar, diri, Dağda, düzde kovsa, avcılar, diri
Ala bilmez, yolbars oğlı türkmeniň. Ala bilmez, yolbars (arslan) oğlu Türkmen'in.
Köňüller, yürekler bir bolup başlâr, Gönüller, yürekler bir olup başlar,,
Tartsa yığın, erêr topraklar-daşlar, Tartsa (Toplansa) yığın (toplum), erir topraklar taşlar,
Bir sufrada tayyar kılınsa aşlar, Bir sofrada hazır kılınsa aşlar (yiyecekler),
Göteriler ol ıkbâlı türkmeniň. Götürülür (Yükselir) o ikbali Türkmen’in.
Köňül hovâlanar ata çıkanda, Gönül havalanır ata çıkanda,
Dağlar lağla döner kıya bakanda, Dağlar lâl'e döner kıya (yan) bakanda
Bal getirer, joşup deryâ akanda, Bal getirir, coşup derya akanda
Bent tutdurmaz, gelse sîli türkmeniň. Bent tutturmaz, gelse seli Türkmen’in.
Ğâfıl kalmaz, dövüş güni hâr olmaz, Gafil kalmaz, savaş günü har olmaz,
Karğışa, nazara giriftâr olmaz, Kargışa (lanete), nazara giriftar olmaz,
Bilbilden ayrılıp, solup, saralmaz, Bülbülden ayrılıp, solup, sararmaz,
Dâyım anbar saçar güli türkmeniň. Daim amber saçar, gülü Türkmen'in.
Tîreler kardaşdır, uruğ yârıdır, Boylar kardeştir, uruk (soy) yâridir,
Įkbâllar ters gelmez hakıň nûrudur, İkballer ters gelmez hakkın nurudur,
Mertler ata çıksa, söveş sarıdır, Mertler ata çıksa, savaş zamanıdır,
Yov üstüne yörêr yolı türkmeniň. Yağı(düşman) üstüne yürür yolu Türkmen’in.
Serhoş bolup çıkar, jiğer dağlanmaz, Sarhoş olup çıkar, ciğer dağlanmaz,
Daşları sındırar, yolı bağlanmaz, Taşları sındırır (kırar), yolu bağlanmaz,
Gözüm ğayrâ düşmez köňül eğlenmez, Gözü gayrıya düşmez, gönlü eyleşmez,
Mağtumkulı – sözlêr tili türkmeniň. Mahtumkulu – söyler dili Türkmeniň.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Turkmen at Ethnologue (21st ed., 2018)
  2. ^ Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World(Third ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-25004-7.
  3. ^ "Glottolog 4.2.1 - East Oghuz". glottolog.org. 8 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Temmuz 2020. 
  4. ^ Robbeets, Martine; Savelyev, Alexander (27 Mayıs 2020). The Oxford Guide to the Transeurasian Languages (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-880462-8. 
  5. ^ a b Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir 2011, s. 99.
  6. ^ "Epic of Koroghlu - Wikipedia". İngilizce Vikipedi. 8 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2020. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var: