Alaska

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Alaska Eyâleti
Eyalet Bayrağı Alaska Eyâleti Eyalet Damgası Alaska Eyâleti
Alaska'nın bayrağı Alaska'nın mührü
Alaska Eyâleti eyaletinin ABD içindeki yeri
ABD'nin eyaletleri
Başkent Juneau
En büyük kent Anchorage, Alaska
Vali Sarah Palin (R)
Yüzölçümü
 -Toplam Yüzölçümü 1.717.854 km²
 - Kara 1.481.347 km²
 - Su 236.507 km² (13,77%)
Nüfus (2000)
 - Toplam Nüfus 626.932 (47'nci)
 - Nüfus yoğunluğu 0,42 /km² (50'nci)
Eyalet olarak kabul edildiği
 - Tarih 3 Ocak 1959
 - Sıra 49'uncu
Koordinatlar
Enlem 54°40'K ile 71°50'K arası
Boylam 130°B ile 173°D arası
Genişlik 1300 km
Uzunluk 2.380 km
Saat dilimi Alaska: UTC-9/-8
Aleutian: UTC-10/-9 (169° 30' batısı)
Rakım
 - En yüksek nokta 6.194 m
 - Ortalama Yükseklik 3.060 m
 - En alçak nokta 0 m
Kısaltmalar
 - ABD posta kısaltması AK
 - ISO 3166-2 US-AK
Web sayfası www.state.ak.us

Alaska, ABD'nin yüzölçümü en büyük, nüfus yoğunluğu en az olan eyâletidir. Rusya İmparatorluğu'ndan 30 Mart 1867'de 7,2 milyon dolar karşılığında satın alınarak ABD'ye katılmıştır.[1][2] Oldukça soğuk bir iklime sahiptir.

Alaska'da yaşayan Na-Dene dilli Kızılderililerinin, günümüzden 15-40 bin yıl önce Bering Kara Köprüsü'nün geçerek Amerika kıtasına yerleşen ilk göçmenlerin soyundan geldiği sanılır. Na-Dene dilleri ile Sibirya'daki Yenisey dilleri arasındaki akrabalık ilişkileri 2008 yılında Edward Vajda başta olmak üzere dilbilimcilerce ortaya konmuştur. Bu, iki kıta arasında akrabalığın ilk kez dil verileriyle ortaya konmasıdır. Eskimolar ve Aleutlar ise bir olasılıkla Alaska'ya 3-8 bin yıl önce gelen, daha yerleşik Kuzey Kutbu halklarının torunlarıdır.

Alaska'daki ilk Avrupalılar, Kodiak Adası'nda bulunan Three Saints (Üç Azizler) Koyu'na 1784'te yerleşen Rus kürk tacirleriydi. Rusların etkisini bugün bile Kodiak'ın yerli halkı olan Supiklerde görmek mümkündür. Bölge, 1799'dan 1867'ye değin bir Rus-Amerikan Kumpanyası tarafından yönetildi. ABD dışişleri bakanı William H. Seward, bölgenin ABD'ye satılmasını onaylayan belgeyi 1867'de imzaladı. Önemli altın kaynaklarının keşfi 1880'lerde ve 1890'larda çok sayıda Amerikalının Alaska'ya yerleşmesine neden oldu ve ABD Kongresi 1912'de Alaska Toprakları'nı kurdu. II. Dünya Savaşı sırasında Japonların bölgedeki etkinliği Alaska'da savunma tesisleri kurulmasını zorunlu kıldı. Alaska 3 Ocak 1959'da 49. eyâlet olarak ABD'ye katıldı. 1968'de Kuzey Kutbu kıyı ovasında petrol ve doğal gaz yatakları bulunmasıyla daha da gelişti.

Alaska dört coğrafî bölgeye ayrılabilir. Bunlar:

  • Güneyde Büyük Okyanus dağ sistemi bölgesi,
  • Ortadaki ovalar ve yaylalar bölgesi,
  • Kuzeyde Brooks dağları bölgesi (Kayalık dağların kuzey uzantısı) ve
  • Kuzey uçta kıyı ovası.

Coğrafi Bölgeler[değiştir | kaynağı değiştir]

İdari Yapılanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska'nın idari yapılanması
KIRMIZI : Örgütlü ilçeler (Borough)
YEŞİL : Örgütlenmemiş ilçe (Census Area)
Alaska'nın idari yapılanması

Örgütlü ilçeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Borough terimi diğer eyaletlerden farklı olarak Alaska'da yaklaşık county-equivalent terimi ile benzerdir: Aleutians East Borough, Municipality of Anchorage, Bristol Bay Borough, Denali Borough, Fairbanks North Star Borough, Haines Borough, City and Borough of Juneau, Kenai Peninsula Borough, Ketchikan Gateway Borough, Kodiak Island Borough, Lake and Peninsula Borough, Matanuska-Susitna Borough, North Slope Borough, Northwest Arctic Borough, City and Borough of Sitka, Municipality of Skagway Borough, City and Borough of Wrangell, City and Borough of Yakutat

Örgütlenmemiş ilçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Örgütlenmemiş ilçe (Unorganized Borough) sayım bölgelerine (Census Area) ayrılır : Aleutians West Census Area, Bethel Census Area, Dillingham Census Area, Nome Census Area, Prince of Wales-Hyder Census Area, Hoonah-Angoon Census Area, Southeast Fairbanks Census Area, Valdez-Cordova Census Area, Wade Hampton Census Area, Petersburg Census Area, Yukon-Koyukuk Census Area

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeyinde Tundra, güneyinde ise Kuzey iklimine (tayga) sahiptir. İç kesimlerinde karasal iklim de yer yer görülür. Çam bitki örtüsüyle kaplıdır; fakat geniş yapraklı ağaçlarla karışık ormanlar da bulunur. Çok soğuk ve katı bir havası vardır. Alaska Yarımadası ile Aleutian ve Hoonah pribilof adalarını da kapsayan Western region sisli ve rüzgarlıdır; baliana buzlanması; ancak deniz ve doğal kuş yaşamı acısından büyük bir zenginliğe sahiptir. Kanada Yukon sınırından Bering Denizi'ne kadar uzanan Brooks Range'in güneyindeki İnterior'in iklimi daha kurudur; yazları sıcak, kışları soğuk. Yukarıda Kotzebue'den batıda Barrow çevresindeki Seward Yarımadası'nda Prudhoe Körfezi'ndeki Kuzey Slope'a kadar uzanan Kuzey Kutbu ise donmuş topraklarıyla insanın içini titreten bir kutup manzarasına sahiptir. [3]

Yerli Talepleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (kısaltması ANCSA , İngilizce Alaska Native Claims Settlement Act), Alaska'da yerlilerin toprak taleplerini çözmek üzere ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan Richard Nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasadır. Yasayla, Alaska Yerlilerinin uzun yıllardır devam eden toprak sorunlarına çözüme ulaştırarak bölgedeki ekonomik kalkınmayı teşvik etmek amaçlanmıştır. 12 yerli bölgesel şirket ve 200 yerli köy şirketi kurularak yerlilerin talepleri toptan karşılanmıştır. 13. şirket, yerleşik olmayan yerliler için oluşturulmuştur.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Coğrafyasının geniş olması dolayısıyla Alaska, okul bölgesi (School District) olarak adlandırılan idarî eğitim bölgelerine ayrılır. Okullar, bu okul bölgelerine bağlı olarak yapılandırılır.

Yerliler[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika yerlilerinden ayrı değerlendirilen Alaska yerlileri beş ana kültür grubuna ayrılır: [4]


Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı [5]


ALASKA etnik nüfus anadilini konuşabilen % konuşabilme yaşı
1980 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 17.000 14.000 80 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 12.000 5.000 40 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.000 1.000 33 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.200 700 35 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
1992 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 18.000 12.000 67 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 13.000 4.000 31 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.100 600 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.100 400 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı

Yerli diller[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska'da konuşulan yerli diller iki dil ailesinde toplanır. Bu dillerdeki Rusça alıntılar geçmişteki Rus yönetiminden kalmadır.

Eskimo-Aleut dillerine giren diller arasında Unanganca (Aleutça) ile Eskimo dillerinin Yupik kolundan Sibirya Yupikçesi (Yupik), Alaska Yupikçesi (Yup’ik), Çupikçe (Cup’ik), Nunivak Çupikçesi (Cup’ig), Supikçe (Alutiiq) ve İnuit kolundan İnyupikçe (Iñupiaq) yer alır.

Na-Dene dilleri Alaska'daki tek Kızılderili grubudur ve ikisi ölü 14 dil bulunur: Tlingitçe (Lingít), Eyakça (2008'de yokoldu), Ahtnaca (Atnahwt’aene), Değinakça (Deg Xinag), Denağinaca (Dena’ina), Guçince (Gwich’in), Hanca (Hän), Holikaçukça (Doogh Hit'an), Koyukonca (Denaakkʼe), Aşağı Tananaca (Menhti Kenaga), Tanakrosça (Neeʼaanděg), Tsetsautça (yokoldu), Kuskokvimce (Dinakʼi), Yukarı Tananaca (Neeʼaaneegn). Alaska Kızılderililerinin çoğu Atabask grubundan Alaska Atabasklarıdır.

Daha önce Na-Dene içinde sınıflandırılan Haydaca günümüzde tek başına izole dil olarak yer almaktadır.

Alaska'daki yerli dilleri, Alaska Yerli Dil Merkezi tarafından araştırılmakta ve korunup kollanmaktadır.

Bitki örtüsü ve hayvan topluluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska'nın aşağı yukarı yarısı küçük bitkilerden (dikenler, kara yosunları, çiçekli bitkiler ve çimenler) ve yüksek çalılardan oluşan tundra bitki örtüsüyle kaplıdır. Tundra Batı Alaska ile Alaska'nın kutup bölgesi kesimini bütünüyle kaplar. Eyâletin aşağı yukarı üçte biri ormanlarla kaplıdır. Güney, doğu ve orta - güney kesimlerde daha çok katran ağacı ve ladin karışımı büyük ormanlar, orta kesimlerde ladinler, kayın, akçakavak, ve karaçamlardan oluşan geniş ormanlar ağır basar.

Alaska'da birçok yaban hayvanı yaşar. Bunlar arasında, çeşitli ayı türleri özelliklede kahverengi Alaska ayısı ya da Kodiak ayısı (Alaska boz ayısı), , rengeyiği, ayıbalığı, misk sığırı, dağ keçisi vb. sayılabilir.

Çok sayıda ırmak alabalığı, sombalığı vb. balıklar bakımından zengin olduğu gibi, kıyılarda kalkan, Alaska karabalığı (Dallia pectoralis), morina, ringa, karides, midye ve kral yengeci bulunur. Ayrıca, Alaska'nın köpeği meşhurdur.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 1 acre için öngörülen bedel 2 sent olmuştur ($4.74/km2)
  2. ^ 7,2 Milyon dolar 2011 yılı itibarıyla yaklaşık 110 milyon dolara karşılık gelmektedir İlgili çevrim sitesi (İngilizce) 27 Kasım 2011 tarihinde erişilmiştir
  3. ^ ABD Cep Rehberi, Dost Kitabevi.
  4. ^ Alaska Native Heritage Center
  5. ^ Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life, Northern Minority Languages: Problems of Survival, Senri Ethnological Studies 44 1997, pp 187-223

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Koordinatlar: 64°K 153°B / 64°N 153°W / 64; -153