Revan Hanlığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Revan Hanlığı
Farsça: خانات ایروان
İrəvan xanlığı
—  Hanlık  —

1747-1828

Bayrak

Başkent Erivan
Dil(ler) Azerice, Ermenice
Din  %80 Müslümanlık, %20 Hıristiyanlık
Yönetim Monarşi
Han
 - 1747-? Mir Mehdi Han
Yüzölçümü 7.500 km2
Para birimi Penahı, Karabağ tümeni
Azerbaycan tarihi
Caucasian albanian stone azerbaijan mingechaur2.jpg

Revan Hanlığı (Farsça: خانات ایروان / Khānāt-e Īrvān ya da Čoḵūr Saʿd;[1] Azerice: İrəvan xanlığı), merkezi günümüzdeki Erivan şehrini başkent olarak seçen ve 1747 ile 1828 yıllarında faaliyet gösteren hanlıktır.

Revan Hanlığı, 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın başlarında diğerlerine oranla kuvvetli bir stratejik bir duruma sahip olan Güney Kafkasya Türk hanlıklarından birisiydi. Bölge halkının idarecilere olan sosyo-kültürel açıdan bağlılık gösterip merkezi devlet otoritesini reddeden geleneği ve o yıllarda Rus Çarlığı'nda ve İran'da yaşanan siyasi çekişmelerden ötürü ortaya çıkan otorite boşluğu Revan Hanlığı'nın kurulmasındaki başlıca etmenlerden olmuştur.

Revan Hanlığı, Safeviler Devleti'nin dâhilinde Çukursa'd (İrevan Beylerbeyliği) adlı arazide kurulmuştu. Çukurs'ad Beylerbeyliği Revan şehri ve çevresini, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Şerur ve Sederek rayonlarını, Türkiye'nin Iğdır ilini ve aynı zamanda Beyazıt Kalesi'ni içine almaktaydı. Beylerbeyliği, Kaçar boylarının temsilcileri yönetiyordu.

Siyasi tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hanlık öncesi siyasi durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan hanlıklarının bulunduğu topraklardaki halk, inancı ve kültürü gereği aşiret reisinin, boy beyinin ya da han olarak kabul ettiği önderin dışında hâkim devletin merkez yönetimine bağlanmayı reddetmekteydi. Bu nedenle toprakların önceki hâkimi Safeviler Devleti de Azerbaycan vilayetlerininin idaresini yerli-güçlü sülalelerin içinden çıkan boy beylerine veya hanlara bırakmak zorunda kalmıştı. Vilayetlerdeki yönetime atanan kimselere de mevkilerine uygun olarak toprak verilirdi.[2] Bu tür toprak sahibi aileler, devlete verginin yanında istendiğinde yardımcı kuvvet olarak gönderilmek üzere bir miktar asker de beslerdi.[2] İlerleyen zamanda, toprak sahipleri devlet otoritesinin boşluğundan faydalanarak, işlettikleri toprakları özel mülk hâline getirmeye başladılar. Böylece, geniş arazileri içine alan toprakların yönetimi irsi olarak belirli bir sülalenin eline geçmesi ailelerin devlet hâlinde teşkilatlanmaları için zemin oluşturmaktaydı.[3] Safevî şahı III. Abbas'a isyan eden Afgan kabilelerinin Safevî Devleti'nin başkenti İsfahan şehrini ele geçirmeleri dolayısıyla 1722 yılında bu devlet çökmüş ve Afganların lideri Mir Mahmut, İsfahan'da tahta çıkıp Hotakî hanedanı yönetimini başlatmıştı. Ancak Afganlar, eski Safeviler Devleti'nin topraklarının tamamında yönetimi ele geçirmemişlerdi. Rus Çarlığı ve Osmanlı Devleti de mevcut durumdan yararlanarak Safevi mirasından kendi paylarını almaya çalışıyorlardı. Ağustos 1724 tarihinde Revan şehri Osmanlılar tarafından ele geçirildi.[4]

Osmanlılar Revan şehri ve çevresini 1735 yılına kadar yönettiler. Afşar boylarından olan Nadir Şah'ın yönetimindeki Afşar Hanedanı'nın 1736'da yeniden kurulması ve kuvvetlenmesi dolayısıyla adı geçen arazi yeniden İran'ın yönetimine geçti. 1736 yılında Nadir Şah, Muğan Kurultayı'nda kendisini şah ilan ederek resmen Safevî sülalesinin hâkimiyetine son verdi. Nadir Şah bu dönemde güvenilir adamı Pir Mahmut Han'ı, Revan Beylerbeyi olarak atadı.[5] Nadir Şah'ın büyük bir ordusu vardı. Bu da halkın vergi yükünün ağırlaşmasına neden oluyordu. Daha 1740'lı yılların başlarında diğer şehirlerin yanı sıra Revan şehrinde de fakirden zengine kadar birçok kişi gereken vergileri ödeme durumunda olmadıklarından dolayı isyan ederek dağlara çıkmıştı. Sayısız isyanlar, Nadir Şah Afşar'ın devletinin temelini sarstı ve 1747'nin Haziran ayında Şah, sarayda bir suikast sonunda öldürülünce Afşar Hanedanı iç karışıklıklar içerisinde kaldı. Yeniden özgürlüğünü kazanan Azerbaycan topraklarında egemenlik süren toprak sahipleri tarafından tek bir devlet yerine on dört bağımsız hanlık ve bunlara bağlı olmak üzere küçük sultanlıklarla meliklikler kuruldu.[6][7]

Serdar Büyük Hüseyin-Ali Han, şehirde büyük çaplı onarım yapmış, su kanalları tesis etmiş ve en önemlisi 1760'da Gökmescid’i Revan’a kazandırmıştır.

Kuruluşu ve Gürcistan ile egemenlik mücadelesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Merkezi yönetimin çökmesini müteakip kurulan hanlıklardan birisi de Revan Hanlığı'ydı. Revan Hanlığı'nın temelini, Erivan'da İran yönetimine karşı isyana liderlik yapan yerli zenginlerden Mir Mehdi Han’ın attığı kaynaklarda geçer.[8] Mir Mehdi Han, kendisini 1747'de han ilan etti ve Revan Hanlığı tarih sahnesine çıkmış oldu.[9]

Revanlı Mir Mehdi Han, kendi arazisini genişletmek amacıyla 1748 yılının başlarında Urmiye Hanlığı'na saldırdı ve bazı bölgeleri ele geçirdi.[10] 1749 yılında Karabağ hanı Penah Ali Han, Revan Hanlığı'na saldırarak Eçmiadzin çevresindeki toprakları yağmalayıp, geri döndü. Hanlıktaki Ermeniler bu olaydan yararlanarak yardım için Gürcü çarları olan II. Teymuraz'a (en:Teimuraz II) ve oğlu II. İrakli'ye (en:Erekle II) baş vurdular. Revan topraklarını ele geçirmek isteyen Gürcü çarları Eylül 1751'de hanlığa saldırarak Mir Mehdi Han'ın ordusunu yendiler ve buradan da Tebriz'e kadar ilerlediler.[11] Bu olaydan sonra Revan hanı, Gürcü çarlarıyla birlikte olmaya söz verdi.

Revan hanı Hüseyin Ali Han'a mahsus Tebriz halısı (Azerbaycan Milli Tarih Müzesi)

Bu nedenle de, Revan hanı, Gence hanıyla birlikte II. Teymuraz ve II. İrakli'nin 1751 yılında Şeki hanı Hacı Çelebi Han'a karşı savaşa katıldılar. Ancak saldırıda Hacı Çelebi Han, Gürcü çarlarını ve müttefiklerini yendi.[10]

1748 yılında Mir Mehdi Han tarafından yenilen Urmiye hanı Feth Ali Han Afşar, eskiden Nadir Şah'ın yanında hizmet eden, şimdi özgür olan Afşar-Afgan çeteleri kendi tarafına çekti ve onları bir kısım Urmiye savaşçısıyla beraber Revan'a gönderdi. Bu ordunun ön birlikleri Revan Kalesi'ni kuşattı. Revan Ermenileri yeniden Gürcü çarlarından yardım istediler. Gürcü ordusu II. İrakli'nin komutasında Revan'a yürüdü ve sayıca az olan Revan'daki öncü birlkleri yendi.[11] Ama vazgeçmemiş olan Urmiye Afşar-Afgan ordusunun yaklaşığını gören Gürcü çarları Revan çevresini terk etti. Ordu kolaylıkla Revan Kalesi'ne girdi ve II. İrakli'yi takip etti. İki taraf arasında yapılan kısa savaş sonrası sonrası II. İrakli kendisi için ağır koşullar içeren bir barış antlaşması imzaladı. Çetelerin kumandanı, Güney Azerbaycan'a döndüğünde Mir Mehdi Han'ın yerine Halil Han Özbey'i Revan'da hanlık tahtına oturttu.[12]

Afşar ve Afgan orduları Kuzey Azerbaycan'ı bırakıp gittikten sonra Gürcü çarları yeniden Azerbaycan hanlıklarını ele geçirme politikalarına devam ederek 1752 yılında Kuzey Azerbaycan'ın en kuvvetli hanı olan Hacı Çelebi Han'a karşı yeniden harekât başlattılar. Çarlar birçok Azerbaycan hanını, Revan hanı da dâhil olmak üzere, Hacı Çelebi Han'a karşı savaşı görüşmek ve konuşmak amacıyla Gence yakınlarında bir yere çağırarak hapsetti. Hacı Çelebi Han'ın büyük orduyla geldiğini gören Çarlar hapsettikleri Azerbaycan hanlarını alarak Tiflis'e doğru hareket ettiler. Hanlar, Hacı Çelebi Han'a onları bıraktırmaları için gizli yolla haber saldılar. Hacı Çelebi Han, Tiflis yakınlarında Gürcü çarlarına yetişti. Gürcüler, hanları bırakıp şehre kaçtılar[13] ve kendi hanlıklarına dönen diğer hanlar gibi Revan hanı da Revan'a döndü.

Halil Han Özbey'i Revan'da destekleyenler çok az olduğundan, yerli feodal, Hasan Ali Han Kaçar ihtilal yaparak hanlık tahtını ele geçirdi. Hasan Ali Han toplam 4 yıl hanlık yaptıktan sonra 1759 yılında bu görevi kardeşi Hüseyin Ali Han'a devretti.[14] 1756 ve 1769 yıllarında II. İrakli yeniden Revan Hanlığı'na saldırdı ve Hüseyin Ali Han'ı Gürcü hazinesine belli miktarda vergi vermek zorunda bırakarak kendisine bağlı hale getirdi. İran'da yönetimi ele geçiren ve şah vekili unvanını kullanan Kerim Han Zend, Hüseyin Ali Han'a II. İrakli'ye artık vergi vermemesini teklif ederek onu savunacağına söz verdi. Bunun üzerine Hüseyin Ali Han, II. İrakli'ye vergi ödemeyi kesti.[15]

1779 yılında Kerim Han Zend öldükten sonra İran ve Azerbaycan'daki iç çekişmelerden yararlanan Gürcü Çarı II. İrakli, yeniden Revanlı Hüseyin Ali Han'dan vergi istedi. Hüseyin Ali Han'ın bunu kabul etmemesi üzerine II. İrakli, 20 bin kişilik bir orduyla hanlığa saldırdı. Savunmayı aşamayan çar, geri dönmek zorunda kaldı. Gürcü Çarı döndüğünde Revan Hanlığı'ndan kendisiyle birlikte 1600 Hristiyan ile 700 Müslüman ailesini de götürdü.[11] Hüseyin Ali Han, Osmanlı Devleti'nin desteğine güvenerek Gürcistan'a götürülmüş ailelerin geri verilmesi talebinde bulundu. II. İrakli, bunu kabul etmese de, Hüseyin Ali Han'la barış antlaşma imzaladı. Buna göre, Hüseyin Ali Han, II. İrakli'ye yılda 30 bin manat vergi vermeyi kabul etti. Hatta, bazı kaynaklardaki bilgilere göre İrakli bu miktarı 50 bin manata kadar yükseltmişti.[16]

Hüseyin Ali Han bir müddet sonra yine II. İrakli'ye bağımlı olmaya itiraz etti. Bunun üzerine, Gürcü orduları sık sık Revan'a saldırmaya başladı. Osmanlı Devleti'ni rahatsız eden bu durum karşısında, II. İrakli bir nota ile uyarıldı.[11] Sultanın emriyle Revan'daki durumu öğrenmek için Kars'tan üç tüccar buğday almak maksadıyla Revan'a gönderildi. Tüccarlar Revanlıları mücadele etmeleri konusunda teşvik edip ihtiyaçları durumunda Müslüman ve Türk devleti olduklarından hanlığı koruyacağına dair devlet adına söz verdiler. Bir süre sonra da, Kars valisi tarafından hanlığa para ve hediyeler gönderildi.[11] Bu olaylardan sonra, Osmanlı-Revan yakınlaşmasının başlaması hanlık içerisinde yaşayan Ermenileri hoşnut etmedi ve bundan dolayı Ermeniler Rusya İmparatorluğu'na elçi göndererek Rus hükümetinden onları himaye etmelerini istediler.[17]

1783'te Erivan'da isyan sonucu Hüseyin Ali Han'ın öldürülmesi, hanlıkta bir iç karışıklığa neden oldu. II. İrakli, durumdan yararlanarak Revan Hanlığı üzerinde baskı kurmak istedi. Bu amaçla kayın biraderini bir kısım silahlı güçle Revan'a göndererek Gürcülere yakın olan Ahmed Han'nı tahta çıkarması görevini verdi. Ancak kayın biraderi Revan'a yaklaştığında Hüseyin Ali Han'ın büyük oğlu Gulam Ali Han'ın tahta oturduğu haberi duyuldu ve kayın birader geri dönmek zorunda kaldı.[11]

1784 yılının başlarında Osmanlı temsilcisi Halil Efendi, Dağıstan, Şirvan ve Karabağ'da bulunduktan sonra, bir süre Revan'da kaldı. Halil Efendi, Gulam Ali Han'ı II. İrakli'ye vergi vermemesi konusunda ikna etti. Rus orduları Kafkasya komutanı General Potyomkin, bu durum karşısında II. İrakli'ye Erivan'ı almayı önerdi. Bu arada Kars, Erzurum ve Beyazıt'ın temsilcileri Erivan şehrindeydiler. Temsilciler, Revan hanına babasının ölümü nedeniyle taziye ziyareti ve Rus-Gürcü ittifakına karşı ittifak için gelmişlerdi.[18] Fakat, 1784 yılının yazında Gulam Ali Han öldürüldü. Tahta, Hüseyin Ali Han'ın 12 yaşındaki oğlu Mehmed Han çıktı. Mehmed Han'ın annesi Gürcü olduğundan II. İrakli tarafından etki altındaydı. Kısa süre sonra genç hanın öldürülmesi üzerine, Revan'ın Gürcülerin eline geçeceği tehlikesini önlemek için Osmanlı hükümeti, 1784'te Hüseyin Ali Han'ın damadı Muhammed Han'ı Revan tahtına çıkardı. Sultan I. Abdülhamit, Revan'ın yeni hanıyla iyi ilişkiler kurdu.[18]

Rusya ve müttefiği II. İrakli, Revan'ın Osmanlı kontrolüne girmesine tarafsız kalamazdı ve bu sebeple de Revan'daki taraftarlarını desteklemek amacıyla oraya 2,000 kişilik ordu gönderdi. II. İrakli'nin baskısıyla Muhammed Han, komşusu olan Osmanlı valisine mektup göndererek II. İrakli'nın tarafında olduğunu bildirdi.[19] Bunun üzerine, Osmanlı Devleti Revan'ı alma niyetini belli etti. Bu niyeti öğrenen Kafkasya sınırındaki Rus ordusunun kumandanı, General R. S. Potyomkin'e merkezden Osmanlılar Revan'a doğru geldiklerinde ne yapması gerektiğini de söylenmişti.[20] Temmuz 1787'de Gürcistan'daki Rus temsilcisinin raporunda, Revan'a saldırıldığında diğer Azerbaycan hanlıklarının da Osmanlı Devleti'ne destek çıkacağı belirtilmekteydi ve bu nedenle saldırıdan vazgeçildi.[21]

İran ve Rusya'nın egemenlik mücadelesi[değiştir | kaynağı değiştir]

1795 yılında Revan Hanlığı güneyden yeni ve daha kuvvetli bir tehlikeyle karşılaştı. Kerim Han Zend öldükten sonra İran'da Şahlık uğruna Zend Hanedanı içerisinde yaşanan taht kavgalarını Mart 1794'te bitiren ve şahlık rejimini sağlamlaştırmak isteyen Ağa Muhammed Han Kaçar sona erdirdi. Devletin eski arazisini geri almak ve aynı zamanda da Güney Kafkasya'yı da kendisine bağlı hâle getirmek isteyen Ağa Muhammed Han, 1795 yılının ilkbaharında Kuzey Azerbaycan'a ve Gürcistan'a doğru askeri harekâta başladı. Bu kapsamda kardeşi Ali Kulu Han'ı 20.000 askerle Revan Kalesi'ni almaya gönderdi. Revan, yapılan kuşatmaya 35 gün dirense de, Revanlı Muhammed Han teslim olmak zorunda kaldı. İran hazinesine yılda 8 funt (tartı birimi) altın ve 80 bin manat göndermeyi kabul etti. Revan Hanı aynı zamanda gerektiğinde kendi askeri birliğiyle Kaçar Hanedanı'nın hizmetine girmeyi taahhüt etti.[22]

1796'da Ağa Muhammed'in Horasan ve Türkmenistan'daki küçük çaplı ayaklanmaları bastırmak üzere bölgeden ayrılmasını fırsat bilen II. Katerina, Kafkasya'ya saldırarak aralarında Gence, Bakü ve Şirvan'ın da olduğu birçok şehri ele geçirdi. Ancak, II. Katerina'nın yerine geçen I. Pavel, Rus ordusunu bölgeden çekti. Osmanlı Devleti'ne isyan eden bir paşayı destekleyerek Osmanlı-Revan Hanlığı ilişkilerini kötüye çeviren Muhammed Han'a karşı Kars Paşası ile Rusya'nın Kafkas Ordu kumandanı ittifak yaparak Muhammed Han'ı yendiler.[23] Ağa Muhammed Han, kendine sadık olmayı reddeden Revanlı Muhammed Han'ı görevden aldı ve yerine kardeşi Ali Kulu Han'ı atadı.[24]

Ağa Muhammed Han'ın 1797'de Şuşa'da öldürülmesinden sonra yerine geçecek bir çocuğu olmadığından[dn 1] yeğeni Feth Ali Şah Kaçar hükümdar oldu. Feth Ali Şah, ordularını Kuzey Kafkasya'ya, özellikle de Revan'a yöneltti. Sisyanov, İran orduları ulaşıncaya kadar Revan Kalesi'ni almak için şehri toplarla ateşe tuttu.[25] Rusya İmparatorluğu ise 1803 yılından başlayarak Kuzey Azerbaycan hanlıklarını ele geçirmeye başladı. Kafkasya'daki Rus ordularına yeni başkomutan olarak Kafkasya Genel Valisi (en:Viceroyalty of the Caucasus) Pavel Sisyanov (en:Pavel Tsitsianov) atandı. Stratejik konumu nedeniyle Revan Kalesi'ni almak isteyen Sisyanov, 1804 yılında Mayıs ayının ortalarında Revan'a yürüdü.[26] Rus ordularının Azerbaycan'a yürüyüşü İran'ın öfkesine neden oldu ve Haziran 1804'te tarihlerinde 1804-1813 Rus-İran Savaşı (en:Russo-Persian War (1804–1813)) başladı.

İran hükümetinin yönetiminden çıkarak 200 atlısıyla Ruslara katılan Hoylu Cafer Kulu Han, Sisyanov'la Feth Ali Han'ın ordularının Revan'a yaklaşarak, kaleyi kuşatan Rus ordusuna iki yandan darbe indirmek istedikleri yönündeki istihbaratı paylaştı. Sisyanov hemen İran ordularını önlemek için iki grup ayırarak İran ordularının kaleye yaklaşmalarına izin vermedi.[27] Rus ordularının kaleye saldırısı başarısızlıkla sonuçlandı, aynı zamanda Ruslar sık sık hem kaledeki Revan savaşçılarının, hem de kaleyi kuşatımdan kurtarıp tekrar egemenlikleri altına almaya çalışan İran askerlerinin saldırısına uğruyorlardı. Erzağı tükenen ve ikmal yolları tıkanan Ruslar, General Sisyanov'un emriyle Eylül başında Revan'dan geri çekildi.[28] Rus ordularının Revan'dan çekilmesinden sonra Revanlı Muhammed Han yeniden tahta geçirilse de, Ruslarla iş birliği teklifinin Feth Ali Han tarafından öğrenilmesiyle tekrar görevden alındı. Feth Ali Han, 1807'de boşalan tahta yakını ve akrabası olan Hüseyin Kulu Han'ı oturttu.[11]

Revan Kalesi'ni almaktan vazgeçmeyen General Sisyanov, 1806'da Bakü Kalesi yakınlarında öldürülünce General İvan Gudoviç, (en:Ivan Gudovich) Kafkasya'daki Rus ordularının yeni komutanı oldu.[11] Kafkasya'da Rusya'nın kuvvetlenmesinin Osmanlı'yı rahatsız etmesinden ötürü 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı patlak verdi. Osmanlı ile savaşın başlaması Rusya'nın birçok cephede savaşmasına sebep oldu.

1808 yılı Eylül ayının başlarında General Gudoviç, 6.000 kişilik ordu ve 12 topla Revan'a doğru yürüdü. Aynı zamanda, Karabağ'daki Rus gruplarının reisi olan General Nebolisin'e ordusuyla Nahçıvan yönüne hareket etmeyi emrederek İranlıların Revan'a yardım etmesini önlemek istedi.[29] 1808 yılı sonunda Revan'ı alamayan General Gudoviç, kuşatmadan vazgeçerek Tiflis'e döndü.[30] Böylece Rus ordularının Revan'ı ele geçirmeye yönelik ikinci çabası da boşa çıktı. Nihayet 1813 yılında 1804-1813 Rus-İran Savaşı, İran'ın yenilgisiyle sonuçlandı. 12-24 Ekim 1813 tarihlerinde Karabağ'da Rusya-İran arasında Gülistan Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre İran nüfuzunda kalması kararlaştırılan Revan Hanlığı ile Nahçıvan Hanlığı dışındaki Şirvan, Kuba, Bakü, Gence, Karabağ, Şeki hanlıkları Rusya'ya katıldı.[31]

Bu yenilgiyi kabullenemeyen Feth Ali Şah, Britanyalı diplomatların da kışkırtmasıyla Temmuz 1826'da Rusya İmparatorluğu'na saldırarak 1826-1828 Rus-İran Savaşı'nı (en:Russo-Persian War (1826–1828)) başlattı.[32] Savaşın ilk günlerinde İran ordusu Kuzey Azerbaycan'ın içlerine doğru epey ilerlese de sonradan Rus ordusunun saldırısı sonucu geri çekilmek zorunda kaldı. Kafkasya'daki Rus ordularının başkomutanı General İvan Paskeviç, Revan Kalesi'ne saldırsa da, Revan ordusunun kuvvetli direncinden ötürü kalenin kuşatılmasından geçici olarak vazgeçerek Nahçıvan'a doğru yürüdü.[33] Bundan sonra Paskeviç, yeniden Revan üzerine saldırı başlattı. Rus komutanlığı Revan Kalesi'ni kuvvetli top ateşine tuttu ve 1-13 Ekim 1827'de top ateşine dayanamayan Revan ordusu teslim oldu. Bu zaferin karşıliğında Çar hükümeti General Paskeviç'e daha savaş bitmeden "Graf Paskeviç İrevanski" (Revan Kontu Paskeviç) unvanı verildi.[34]

1826-1828 Rus-İran Savaşı'nda da İran yenildi. 21 Şubat 1828'de Tebriz yakınlarında yapılan Türkmençay Antlaşması'na göre İran, Revan, Talış ve Nahçıvan Hanlıklarını Rusya'nın yönetimine bıraktı.

Rus egemenliği ve Ermeni iskân siyaseti[değiştir | kaynağı değiştir]

Erivan Kalesi'nin Çarlık ordusu tarafından kuşatılması.

Yayılma siyaseti güden Ruslar Kafkasya'da Osmanlı nüfuzunun dışında kalan yerleri ele geçirmeye başladı. Bu durum İran, Osmanlı Devleti ve Rusya arasında bölgesel bir rekabete yol açtı. 1803 yılından başlayarak hanlıkları ele geçiren Ruslar'ın Kafkaslar'daki yayılma siyaseti Türkmençay Antlaşması ile neticelendi. Rus Çarı I. Nikolay, 21 Mart-2 Nisan 1828 tarihli fermanıyla Revan ve Nahçivan Hanlıklarını kaldırarak bunların yerinde "Ermeni vilayeti" oluşturdu. Böylece Rus hükümeti Osmanlı ve İran sınırlarında yapay olarak Hıristiyanlardan oluşan vilayet kurmaya başladı. Kısa bir süre içinde bu vilayeti Ermenileştirmek için İran'dan buraya 40.000'den fazla Ermeni göç ettirildi.[35]

II Rusiya-İran müharibəsi 1828-ci ilin 10 fevral tarixində Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində Türkmənçay sülh müqaviləsi imzalanması ilə başa çatır. Bu müqavilənin 15-ci bəndinə əsasən İran dövləti ölkə ərazisində yaşayan erməni mənşəli əhalinin Cənubi Qafqaza hərəkətinə mane olmamalıydi. Nəticədə Osmanlı imperiyasında və İranda məskunlaşmış ermənilər Cənubi Qafqaza köçürülürlər. İlk vaxtlar erməni ailələri əsasən Qarabağa, Şəkiyə, Naxçıvana, İrəvana, Göyçəyə və Şamaxıya köçürülür. Təkcə 1828-ci ilin sonunda Bərdədə mindən çox erməni ailəsi məskunlaşdırılmışdır.

Q.D. Lazarev, İ.F. Paskeviç və s. rus generalları erməniləri daha çox İrəvan ərazisinə köçürtməyə çalışırdılar. Bu da təsadüfi deyil, Osmanlı imperiyası, Gürcü xanlıqları, İranla Naxçıvan vasitəsi ilə qonşu olan İrəvan xanlığının ərazisi hər üç dövlətə təzyiq etmək üçün çox gözəl ərazi idi. Buna görə də ermənilər sonradan buraya köçürülməyə başlanır və köçürmə siyasətinin təşkili, planlı şəkildə həyata keçirilməsi üçün erməni mənşəli Bebudovun başçılığı ilə xüsusi komitə yaradılır. 1828-ci ilin fevralından mayına qədər 948 erməni ailəsi İrəvana köçürülmüşdür. Sonralar isə Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının ərazisində "Erməni vilayəti" yaradılır.

Devlet teşkilatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Hanlıklar devrinde Azerbaycan'da idari yapı daha ziyade derebeyliğini andırmaktaydı.[36] Diğer hanlıklarda olduğu gibi Revan Hanlığı'nın yönetim basamağının en yüksek kısmında han, sonra hanın veziri daha aşağılarda zengin beyler, ordu kumandanları ve emirler sıralanıyordu. Din adamları, çiftlikte uğraşan yarı yerleşik elat (göçebe) beyleri-ilbeyler de bu sıralamaya giriyorlardı. İlbeyler savaş dönemlerinde hizmetleri karşılığında ahalinin topraklarını yönetip gelirlerini toplama hakkına sahiptirler. Savaş zamanı elat beyleri, yönetimlerinde olan göçebelerle birlikte, silahlanarak hanın huzuruna çıkmalıydılar. Bu zümreler vergilerden muaftı.[37] Zabıta işleri hanın tayin ettiği nsipler tarafından yürütülürdü. Sınırlar içerisindeki güvenlik "çapar" olarak adlandırılan kolluk kuvvetleri tarafından sağlanırdı. Güvenliğin tam olarak sağlanabilmesi için önemli noktalara kurulan karakollara ise "çaparhane" adı verilirdi. Çaparlar, bu görevlerinin dışında istihbarat ve posta işlerine de bakarlardı. Hanlıkların tamamında adalet işleri kadılar tarafından yürütülürdü. Mülki ve idari işler genellikle şeriat hükümlerine ve örf üzerine tanzim olunurdu.[38]

Hanlıkta hükümet işlerinin yürütüldüğü yer olan "divanhâne", aynı zamanda en yüksek idari mahkemeydi. Bilinen divan üzyeleri; Vezir, Müstevfi, Kalebeyi, Divanbeyi, Kadı, Hazinedarbaşı ve Mirza gibi yüksek rütbeli devlet görevlileriydi.[39] Divanbeyi, hukuki meselelerin görüşüldüğü oturumlarda hanın danışmanlığını yapmaktaydı. Kadılar, mahkemelerin başında bulunan ve adalet işlerinin doğrudan yürütülmesinde doğrudan sorumlu olan devlet görevlileriydi. Mirzalar, hanın şahsi tasarrufu nun idaresiyle meşgul olmakla birlikte, halktan toplanan vergileri ve harç adı altında alınan paraları özel defterlere kaydederlerdi. Dış ülkelerden ve komşu hanlardan gelen mektup ve fermanları halkın huzurunda okuma ve bunları cevaplama görevi de olan mirzalar, hanlık dışına elçi olarak da gönderilmekteydi.[40]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe'ye çevir Bu sayfanın veya bölümün Türkçeye çevrilmesi gerekmektedir.

Eğer sayfanın Türkçeye çevrilmesi 2 hafta içinde gerçekleşmezse, bu sayfa veya bölüm silinme sürecine girecektir.

Uzun süren savaşlar neticesinde Erivan'ın nüfusu 1804 yılında 6,000 kişiye kadar gerilemişti. 1827 yılındaysa şehrin nüfusunun sadece %20'lik bir kısmını Hristiyan Ermeniler, geri kalanını ise Azeri, Fars ve Kürt Müslümanlar oluşturmaktaydı.[1]

During the existence of the khanate, its population consisted primarily of Armenians, Persians (settled largely around the capital), Turkic tribes (both settled and seminomadic), Kurds (largely nomadic).[41]

As a result of Shah Abbas I's deportation of much of the Armenian population from the Ararat valley and the surrounding region in 1605, Eastern Armenia as a whole lost its Armenian majority.[42] The khanate itself maintained its Armenian character until the time of Nadir Shah, and the city of Erevan retained an Armenian majority until the end of the eighteenth and start of nineteenth century.[43] By the time the final census figures were taken after the Russian conquest, the ratio of Armenians in relation to Muslims had dropped to a total of 20%.[41]

Among the Muslim population, Shia Islam was the predominate faith of the khanate (with some Kurds of the Sunni school).[41] Yazidis were also known to be numerous.[41]

After the incorporation of the khanate into the Russian Empire in 1828, many Muslims (Azerbaijani Tatars, Kurds, Lezgis and various nomadic tribes) migrated to Persia, and were replaced with tens of thousands of repatriated and resettled Armenians from Persia. Such migrations, albeit on a lesser scale, continued until the end of the 19th century.[44]

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hanlığın ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıydı. Azerbaycan'da arazinin mülkiyet hakkı hana aitti. Fakat hana ait olan arazilerin idaresine tayin edilen beylere hanlar, toprak üzerinde yaşayan ve onu kullanan halktan belirli miktarda vergi alma yetkisi vermişti. Ancak bu hak, hanın izni olmadan kesinlikle babadan oğla geçmezdi. Diğer Azerbaycan hanlıklarında olduğu gibi Revan Hanlığı'nda da aşağıdaki çeşitlerde topraklar vardı:

  1. Divan-ı Devlet Toprakları: Bu topraklar daha önceleri olduğu gibi bütünlükle devlet hazinesinin elinde değildi. Bu toprakların önemli hissesi Han ve onun aile üyelerinin eline geçmişti.
  2. Halise Toprakları: Hanedan üyelerine ait topraklar.
  3. Mülk Toprakları: Zengin beylere ve ağalara ait topraklar. Bu arazileri almak, satmak veya bağışlamak mümkündü.
  4. Vakıf Toprakları: Din ocaklarına, camilere, kutsal yerlere ait topraklar.
  5. Cemaat Toprakları: Köy halkına ait topraklar.[45]

Birçok yüksek zümre vergilerden muaf olsa da, vergilerin büyük birkısmı çiftçiler ve göçebelerin de dâhil olduğu köylü zümresinden toplanırdı. Çeltik, pamuk ve ipek yetiştirme gibi daha ağır işlerde çalışan rençperlerin durumu daha zordu. Toprağı ve iş aleti olmayan rençperler han, sultan, melik ve diğer zenginlerin topraklarında çalışırlar ve elde ettikleri ürünün sadece üçte birini alabilirlerdi. Bazen aç kalan ve fakirleşen köylüler kendi topraklarını satarak rençperlik yapmak zorunda kalıyorlardı. Bazen de diğer hanlıklardan kaçan köylüler de rençperlik yapıyorlardı.[37]

Bölgede ekonomik hayat, Nadir Şah'ın egemeliği döneminde yapılan savaşlarda yükün seferberlik dolayısıyla Azerbaycan halkının üzerine bindirilmesiyle kötüye gitmekteydi. Nadir Şah'ın ölümünden sonra başlayan taht kavgalarından sonra bağımsızlığını kazanan hanlıklar arasındaki ekonomik hayat canlandı.[46] 20 yıl hüküm süren ve Revan'ın gelişmesini sağlayan Hüseyin Kulu Han'ın döneminde kurulan bürokrasi sistemi, tebaa üzerinde büyük baskı yapmayan doğrudan ve dolaylı, adil bir vergi sistemini beraberinde getirmiş ve başta sulama kanalları olmak üzere büyük alt yapı projeleri tamamlanmıştır.

Diğer Azerbaycan şehirlerinde olduğu gibi Revan'da da birçok meslek dalı gelişmişti. Şehirde terzi, şapkacı, çekmeci, terlikçi, kuyumcu, dokumacı boyacı, kasap, ekmekçi, kebapçı, saraç, kalfa, marangoz, dülger, derici, manifaturacı, camcı gibi mesleklere sahip olanlar çoktu. Bu meslek sahiplerinin çoğu esnaf odalarında birleşmişlerdi.

Ticaret[değiştir | kaynağı değiştir]

Ticaret, özellikle de yerli ticaret, sanatkârlarla beraber şehrin ekonomisini geliştirilirdi. Ticaret, toptan ve perakende olmak üzere iki türlü yapılırdı. Baçdar adlı memurlar, gelen tüccar ve seyyahlardan “toprak bastı” adlı vergi alırlardı. Sık sık yapılan feodal savaşlar ile yolların bakımsızlığı iç ticareti olumsuz etkilemekteydi. Yurt dışı ticaret ise iç ticarete nazaran daha gelişmişti. Yurt dışından, özellikle Rusya'dan gelen tüccarlar Revan ustalarının yaptıkları ipeği alırlardı. Moskova ve Nijniy Novgorod pazarlarında Revan'da yapılmış ipek ipliklere ve kumaşa sıkça rastlanılırdı. Hanlıktan yabancı pazarlara kırmızı renkli ve bez kumaşlar, pirinç, şarab vb. götürülürdü. Bez genellikle Karabağ Hanlığı'na, pirinç, Hoy ve Tebriz hanlıklarına, pamuk Bayazıt, Kars, Tiflis, Şuşa, ve diğer şehirlere ihraç edilirdi.[47]

Revan pazarında, İran, Osmanlı, Rusya, Gürcistan, Şuşa, Hoy, Tebriz ve değir şehirlerde yapılmış paralar kullanılırdı. Bu paraların alım güçleri farklıydı. Bu çeşitlilk, tartı ve ölçü birimlerindeki farklı ticaretin gelişimini de etkilerdi. Azerbaycan'da öteden beri varlığı bilinen petrolden ise yeteri kadar faydalanılamıyordu. 18. yüzyılın 2. yarısında petrol, kuyulardan kovalarla alınarak fıçılara konur ve dışarı gönderilirdi.[48]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

1800'lü yıllarda Güney Kafkasya

Hanlığın batısında Osmanlı Devleti, kuzeyinde Gence Hanlığı ile Kartli-Kaheti Krallığı, güneyinde Maku Hanlığı, güneydoğusunda Nahçıvan Hanlığı, doğusunda ise Karabağ Hanlığı bulunmaktaydı.

Hanlıkta şehir olarak bir tek Erivan şehri vardı. Erivan şehri yeşillikle çevrilmişti. Kale içi şehri idari olarak, Şehir, Topbaşı ve Demirbulak olarak üç mahalleye ayrılıyordu. Şehirde 8 camii ve 7 kervansaray vardı. Han sarayı hariç tüm evler bir katlı ve yassı çatılıydılar. Sokaklar ise dar ve yamuk yumuktu.[49]

Kültür ve sanat[değiştir | kaynağı değiştir]

Revan hanının sarayı (19.y.y)

Revan Hanlığı hükümet merkezi olarak daha önce yapılan sarayların yerine yeni bir saray inşa etti. Doğu mimarisinin en güzel örneklerinden birini teşkil eden Serdar sarayını Revan Hanı Hüseyin Ali Han yaptırmıştır. Görkemli sarayın ustaları Türkiye'den ve İran'dan, mimar ise Hoy Hanlığı'ndan istenmiştir. Sarayın planı ve inşaatın tüm sorumluluğu Hoy'dan gelen mimar Mirza Cafer tarafından gerçekleştirilmiştir.[50]

Hanlık döneminde yetişen Azeri şairler, kendilerinden önceki Farsça şiir yazma geleneğini sürdürmüşlerdir. Çünkü Farsça yazmak ediplikte üstünlük sayılmıştır. Ancak şairler Farsça'nın yanında kendi dilleri olan Azerice ile de şiirler yazmışlardır.[51]

Tarihsel anıtları ve medenî mirası[değiştir | kaynağı değiştir]

Erivan kalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünlü Türk gezgini Evliya Çelebinin verdiği bilgiye göre (h. 915), miladi 1509-1510da Şah İsmail veziri Revankulu hana kale inşası için (bugünkü Erivan şehrinde Zengi çayının sağ sahili boyunca) ferman verdi. Revankulu han 7 ile kalenin inşasını sona erdirdi. Kalenin üç kapısı "Tebriz kapısı", "Şirvan kapısı", "Köprü kapısı" ve 4 mahallesi olmuştur: "Kale", "Şehir", "Tepebaşı" ve "Demirbulak". 1864'den itibaren kale duvarları tamamen söküldü.

Erivan kalesinde çok sayılı kervansaraylar da faaliyet göstermiştir. Serdar, Şeyhülislam, Tağlı, Sulu, Susuz, Hacı Ali, Kömürcü, Gürcü, Culfa, Hacı İlyas vs. kervansaraylar bu kabildendir. Görüldüğü gibi, bu kervansaraylardan hiçbiri adı ile müslüman dünyasının hatırında kalıp bugüne değin gelememiştir.[52]

İrəvan məscidləri[değiştir | kaynağı değiştir]

İrəvan xanı Hüseyn Əli xana məxsus Təbriz xalçaçılıq məktəbinə məxsus Məlayir xalçası

1832-ci ildə İ.Şopen İrəvan şəhərində 12 məscid qeydə almışdı: Came məscidi, Qala məscidi, Şah Abbas məscidi, Zal xan məscidi, Novruzəli bəy məscidi, Sərtib xan məscidi, Hüseynəli xan məscidi, Hacı İmamverdibəy məscidi, Hacı Cəfərbəy məscidi və s. Erməni vandalları Qərbi Azərbaycan ərazisində salamat qalmış bir sıra Azərbaycan və bütün alban abidələrini erməniləşdirmişlər.[53]

Göydələn minarələri olan İrəvan məscidləri şəhərin əsas siluetini səciyyələndirən qurğulardan idi. Belə məscidlərin elə 4-ü qalanın "Şəhər" adlı məhəlləsində yerləşirdi: "Novruzəli xan", "Hüseynəli xan" (Göy məscid), "Xoca Səfərbəy" və "Məhəmməd Sərtibxan" məscidləri. 1604-cü ildə I Şah Abbas İrəvan qalasını osmanlılardan azad edəndən sonra Sərdar sarayının şərq tərəfində möhtəşəm bir məscid inşa etdirdi. 1606-cı ildə inşa edilən bu məscidin memarı o vaxtın məşhur sənətkarı Şeyx Bahəddin idi. Gəncə məscidsi ilə ümumi oxşarlığı olan İrəvan məscid kompleksinə mədrəsə, kitabxana, mehmanxana və müxtəlif təyinatlı tikililər daxil idi. 1918-ci ilə qədər məscid və ətrafındakı binalar kompleksi yarıuçuq da olsa, qalırdı. Sonralar tamamilə məhv edildi.

1725-ci ildə Rəcəb Paşa tərəfindən İrəvan qalasında yeni bir məscid inşa edildi. XVIII əsrdə Abbas Mirzə tərəfindən inşa etdirilən məscid də memarlıq üslubuna görə hər kəsi heyran edəcək gözəllikdə olmuşdur. Ruslar İrəvan qalasını işğal etdikdən sonra (1827) Abbas Mirzənin inşa etdirdiyi məscid tamamilə sökülmüş, Rəcəb Paşanın ucaltdırdığı məscidin yerində isə rus kilsəsi tikilmişdir.

Göy məscid adı ilə məşhur olan Hüseynəli xan məscidinin öncə dörd minarəsi olmuşdur. İkinci dünya müharibəsindən sonra məscidin üç minarəsini dağıtmışlar. Son dövrlərə qədər təkminarəli də olsa, Göy məscid İslam nişanəsi kimi şəhərdə diqqəti cəlb edən abidələrdən idi.

XX yüzilliyin əvvəllərinə qədər İrəvan qalasında 8 məscid fəaliyyət göstərmişdir. İndi onların izi belə qalmamışdır. İrəvan qalasında ən qədim məscid 1510-cu ildə Şah İsmayılın əmri ilə inşa olunmuşdur. 1918-ci ildə ermənilər həmin məscidə müsəlmanları dolduraraq, od vurub yandırmışlar. Məscid insanlarla birgə tamamilə yanıb külə dönmüşdür.

Ümumiyyətlə, 1912-ci ilə qədər Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisində İrəvan qəzasında 42, Eçmiədzin qəzasında 33, Zəngəzur qəzasında 35 məscid fəaliyyət göstərmişdir. Hazırda bu məscidlərin heç biri qalmamış, hamısı ermənilər tərəfindən dağıdılmışdır.

Revan hanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • (1999). Müxtəsər Azərbaycan Tarixi, Azerbaycan Kitabxanası Tarix Seriyası, Bakı.
  • Əliyarlı, Süleyman (1996). Azərbaycan Tarixi: Uzaq keçmişden 1870-ci illərə qədər, Bakı: Azərbaycan Nəşriyyatı.
  • Əliyev, Fuad Məmmədbağır oğlu. & Xəsənov, İrfan (1992). İrəvan xanlığı, Bakı.
  • Əliyev, Fuad Məmmədbağır oğlu (1964). XVIII əsrin birinci yarısında Azərbaycanda ticarət Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı
  • Абдуллаев, Гаси Бехудович (1965). Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией, Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской.
  • Bournoutian, George A. (1992). The khanate of Erevan under Qajar rule, 1795-1828, Costa Mesa, California: Mazda Publishers.
  • Budaqov B.Ə. & Qeybullayev, Q.Ə. (1998). Ermənistanda Azər­baycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti, Bakı: Oğuz eli.
  • Dəlili, Xəsən Əli (1979). Azərbaycanın Cənub Xanlıqları, Elm Nəşriyyatı, Bakı.
  • Baddeley, John Frederick (1908). The Russian Conquest of the Caucasus, London: Longman, Green and Co.
  • İsmayılov, Mahmud (1992). Azərbaycan Tarixi', Bakı.
  • İsmayılov, Mahmud & Bağırova, Maya (1997). Şəki xanlığı, Bakı.
  • Köprülü, Mehmet Fuat (1944). “Azeri”, İA, İstanbul Maarif Matbaası, 2. Cilt
  • Мустафазаде Т. Т., (1993). Азербайджан и Русско-Турецкие отношения в первой трети XVIII века, Bakü.
  • Minorsky, Vladimir F. (1915). Mīrzā Rafīʿā’sDastūr al-mulūk, Tahran.
  • Немат, М. (2001). Корпус эпиграфических памятников Азербайджана. Том III. Баку.
  • Петрушевский И. П. (1949). Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении..., Л.
  • Российский государственный военно-исторический архив (РГВИА) (Rusya Devlet Askeri Tarih Arşivi)
  • Шавров, Н. (1911). Русская колонизация на Кавказе, Вопросы колонизации, СПб.
  • von Haxthausen, Baron (2000). Transcaucasia: Sketches of the Nations and Races between the Black Sea and the Caspian, Adamant Media Corporation, s. 252. ISBN 1-4021-8367-4.
  • Zeynaloğlu, Cahangir (1992). Müxtəsər Azərbaycan tarixi, Bakı

[38]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Hükümran olan sülalenin kendilerinden olmayan hanlıkların aile fertlerinden birkaçını saraylarında rehine olarak tutmak âdeti vardı. Ağa Muhammed küçük yaşta bir rehineyken kısırlaştırıldığı için çocuğu yoktu.

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Hewsen, Robert H. & Bournoutian, George. "Erevan." Encyclopedia Iranica. 3 Ocak 2009'da erişildi.
  2. ^ a b Dəlili, sf. 8-9
  3. ^ Minorsky, sf. 36
  4. ^ Мустафазаде, sf. 85
  5. ^ Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arşivi, no 639, sf. 227-229
  6. ^ İsmayılov, sf. 179-180
  7. ^ Dəlili,, sf. 8-19
  8. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 52
  9. ^ Müxtəsər Azərbaycan Tarixi, 3. Cilt, sf. 413
  10. ^ a b Əliyev & Xəsənov, sf. 53
  11. ^ a b c d e f g h Hacıyeva, Saide (2002). "Revan Türk Hanlığı ve Osmanlı Devleti ile İlişkileri". Türkler Ansiklopedisi. 7. Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. ss. sf. 64-72. 
  12. ^ İsmayılov & Bağırova, sf. 30-32
  13. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 57
  14. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 59-60
  15. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 61
  16. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 63
  17. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 69-70
  18. ^ a b Əliyev & Xəsənov, sf. 74-75
  19. ^ РГВИА, fond 52, no:1/194, dosya 32, sf. 159-160
  20. ^ РГВИА, fond 52, no:1/194, dosya 416, I. Bölüm, sf. 354
  21. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 81
  22. ^ Əliyarlı, sf. 549-551
  23. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 88-89
  24. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 85-86
  25. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 98
  26. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 95-96
  27. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 99
  28. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 104
  29. ^ РГВИА, fond AEA, dosya 4265, sf. 4-16
  30. ^ РГВИА, fond AEA, dosya 4265, sf. 21-22
  31. ^ Baddeley, sf. 90
  32. ^ Современный Иран (справочник). М., Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1975, стр. 136.
  33. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 116
  34. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 117-119
  35. ^ Шавров, sf. 37-38
  36. ^ Aбдуллаев, sf. 870
  37. ^ a b Əliyev & Xəsənov, sf. 31-33
  38. ^ a b Çakmak, Mehmet Ali (2002). "Azerbaycan'da Müstakil Hanlıklar Devrine Umumî Bir Bakış". Türkler Ansiklopedisi. 7. Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. ss. sf. 15-21. 
  39. ^ Dəlili, sf. 30-31
  40. ^ İsmayılov, sf. 194
  41. ^ a b c d Hewsen, Robert H. (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. ss. 57. ISBN 0-226-33228-4. 
  42. ^ Von Haxthausen, Baron (2000). Transcaucasia: Sketches of the Nations and Races between the Black Sea and the Caspian. Adamant Media Corporation. ss. 252. ISBN 1402183674. 
  43. ^ Bournoutian, George A. (1992). The Khanate of Erevan under Qajar rule, 1795-1828. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers. ss. 58. ISBN 0939214180. 
  44. ^ Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal by Tim Potier. Martinus Nijhoff Publishers. 2001. p.2 ISBN 9041114777
  45. ^ Петрушевский, sf.72
  46. ^ Əliyev, sf.15-18
  47. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 47-48
  48. ^ Zeynaloğlu, sf. 155
  49. ^ Əliyev & Xəsənov, sf. 41-42
  50. ^ Dəlili, sf. 75
  51. ^ Köprülü, sf. 139-144
  52. ^ Qərbi azərbaycan abidələri
  53. ^ Rüstəm, X. Erməni vandalizminə "dur!" deyən yoxdur: azərbaycanlıların Ermənistandan tam deportasiyasından 19 il keçir // Ekspress.- 2007.- 30 noyabr.- №219.- S.5
  54. ^ (İngilizce) Georges A. Bournoutian, Russia and the Armenians of Transcaucasia 1797-1889, Mazda Publishers, 1998 ISBN 1-56859-068-7, p. 31, note numéro 3 & p. 530.
  55. ^ a b (İngilizce) Georges A. Bournoutian, op. cit., p. 31, note numéro 3.
  56. ^ (İngilizce) Ronal Grigor Suny, « Eastern Armenian under Tsarist Rule », dans Richard G. Hovannisian (dir.), The Armenian from Ancient to Modern Times, vol. II : From Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century, Palgrave Macmillan, 2004 ISBN 978-1403964229, p. 110.