Harezmşahlar Devleti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Harezmşahlar
Harezmşahlar
خوارزميون/Khwārezmshāhiyān
—  Türk devleti  —

1077-1231
Harezmşahların 1190'den 1220 kadar sınırları
Başkent Gürgenç[1]
Dil(ler) Türkçe ve Farsça
Din İslam
Yönetim Monarşi
Han
 - 1097-1128 Kutbuddin Muhammed Harezmşah
 - 1220-1231 Celaleddin Harezmşah
Türk tarihi
Kashgari map.jpg
İran tarihi
Persepolis Apadana noerdliche Treppe Detail.jpg
Moğol istilası öncesi Avrasya

Harezmşahlar Devleti (Farsça: خوارزمشاهیان Khwārezmshāhiyān), Orta Asya'da Harezm bölgesinde Kutbeddin Muhammed Harezmşah tarafından kurulan bir Türk devletidir. Bu devleti Anadolu Selçuklu Devleti Yassıçemen savaşı ile 1230 yılında yıkmıştır.

Amuderya bölgesi Orta Çağ'da "Harezm" (Harizm) ve hükumdarlar "Harezmşah" olarak anılırdı. XI. yüzyılın sonlarına doğru bu bölgede kurulan yerli etnik bir topluluk olan ve Türkçe konuşan yerel halkın kurduğu bu devletin adı da Harezmşahlar'dır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Öteden beri burada hüküm sürenlere "Harzemşah" denilmiştir.

Harezm Devletinin Doğuşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Harezm bölgesinde Büyük Selçuklu Devletine bağlı olarak merkezden atanan valilerle yönetilen bu eyalet Anuş Tekin zamanında serbest yaşamaya başlamışlardır. 1128’de Harezm valisi olarak atanan Atsız döneminde yarı bağımsızlık kazanmıştır.

Kutbuddin Muhammed[değiştir | kaynağı değiştir]

Anuş Tekin'in oğlu Kutbeddin Muhammed, Selçuklulara bağlı kalarak, "Harezmşah" unvanı ile bu bölgenin valiliğini üstlenmiştir.

Atsız Harezmşah ve İl Arslan Harezmşah dönemleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Atsız 1141'de Büyük Selçuklular sultanı Ahmed Sencer'in Katvan Savaşında Karahitaylar tarafından bozguna uğratılmasından istifade ederek Selçuklulara karşı isyan etmiş ve 1142'de Horasan'a saldırarak Merv ve Nişabur'u işgal etmiştir. Ancak 1143 ve 1147'de Ahmed Sencer Atsız'a karşı cezalandırcı seferini düzenlemiş ve ikinci seferde Atsız yönetim merkezi olan Urgenç'i kaybederek teslim etmiştir. Başka bir kaynakta ise Oğuz ve Müslüman oldukları ve saray kökenli oldukları için Sencer'e bağlı kalmayı kabul ettileri yazmaktadir[2]

Atsız ve İl Arslan devirlerinde hem Irak Selçukluları hem de Kara Hıtay ila mücadele edildi. Nitekim İl Arslan, Sultan Sencer'in ölümü üzerine bağımsızlığını ilân etti.

Tekiş Harezmşah dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaaddin Tekiş kendisini Selçukluların devamı ve varisi olarak görmüş ve "Sencer" unvanını kullanmıştır. Abbasiler ile iyi ilişkiler kurmuş ve Bâtınîlere karşı halifeyi savunmuşlardır. Bu yüzden Selçukluların varisi olan Harezmşahların yükselişleri Alaaddin Tekiş döneminde olmuştur.

Tekiş, 14 Ekim 1182'de Buhara, 1183'te Cuzcan ve Mazenderan, 18 Mayıs 1187'de Nişabur, 1192'de Rey ve Tahran'ı fethetti. Daha sonra Karahitay'a yöneldi bu devletin ordularını mağlup ettikten sonra ve 1194'te Rey'de II. Tuğrul Bey'in ordusunu yenerek Irak Selçukluları yok etti ve Batı İran'ı topraklarına kattı.

Alaaddin Muhammed Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaaddin Tekiş'in oğlu olan Alaaddin Muhammed döneminde 1204'te Herat, 1206'da Belh, Cuzcan, Toharistan, Sistan, Sicistan, 1207'de Semerkant, 1210'da Taberistan ve Maveraünnehir alındı. 1210'da Gurlular ortadan kaldırıldı, 1212'de de Karahanlı Devleti'ne son verilerek tüm toprakları Harzemşahlara katıldı. 1211'de Taşkent, Fergana, Mekran ve Belucistan, 123'te Kazvin ve Azerbaycan fethedildi.

Alaaddin Muhammedin en büyük rüyası Çin'i ele geçirmekti[2] Fakat bu dönemde Moğollar Çin'i alarak büyük güç haline gelmişlerdi. Siyaset gereği Moğol tehlikesini görmüş ve Moğollarla iyi geçinmeye çalışmıştır. Moğollarla ticaret anlaşması imzalamıştır.

Bir Moğol ticaret kervanının Harzemşah valisi İnalcık tarafından yağmalanması ve geri kalanlarının da sakallarının yakılıp geri gönderilmesi yüzünden Moğollarla ilişkiler bozulmuştur; bu olay tarihe Otrar Faciası olarak geçmiştir. Kervanı yağmalatma sebebi; Moğol kervanındaki pahalı eşyalar ve değerli kervan mallarıydı. Bazı kaynaklara göre ise kervan Cengiz Han tarafından casusluk amacıyla gönderilmiş ve bundan kuşkulanan Otrar valisi ise kervandaki tüccarları öldürmüştür. Diğer kaynaklar ise Otrar Faciası'nda şehre yollanan kervanın farklı kışkırtma yöntemleri ile savaş çıkartmak için çabaladıklarını yazar. Her ne sebeple olursa olsun bu olaydan sonra Cengiz Han'ın Otrar valisi'nın kendine teslim edilmesini isteyen iletisini getiren Mogol elçilerinin Alaaddin Muhammed tarafından öldürtülmesi de Moğollar'i savaşa kışkırttığı inkar edilemez.

1220'de bütün ülke Moğolları'nın istilâsına uğradı ve bu saldırı Harezm devletinin sonunu hazırladı. 11 Şubat'ta Buhara, 17 Mart'ta Semerkant, yine Mart'ta Hocent, Cend ve Otrar, Mayıs'ta Urgenç, Zave ve Habûşan, Temmuz'da Semnan, Ağustos'ta Âmil, Rey ve Tahran, Eylül'de Hamedan, Ekim'de Erdebil Moğol işgaline uğradı ve yerle bir edildi. 14 Haziran 1222'de Herat da düştü.

Bundan sonra Orta Asya'da Moğol istilası başlamış; Türk Dünyası birikiminde ve medeniyetinde büyük tahriplere yol açmıştır.

Moğollardan kaçan Alaaddin Muhammed Hazar Denizi'nde bir adada ölmüşştur.

Celaleddin Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaaddin'in oğlu Celaleddin Harezmşah Afganistan'da Moğollara mücadele vererek güneye çekilmiş ve İndus Nehrini geçerek Hindistan'a girmiştir. Cengiz Han Moğolistana döndükten sonra Celaleddin İran'a dönüp Irak'tan Azerbaycan bölgesine girmiş ve 1225'te Atabeyliklerinden İldenizlileri yok ederek Tebriz'i almıştır.

Yassı Çemen Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Celaleddin Azerbaycan'dan hareket ederek Gürcistan'ı işgal etmiş ve 10 Mart 1226'da Tiflis'i de fetihle, Güney Kafkasya'dan Doğu Anadolu'ya kadar topraklarını genişletmiştir. Ancak Celaleddin Doğu Anadolu'nun egemenliği üzerine Anadolu Selçuklular ve Suriye'ye hükümeden Eyyubiler ile çatışmıştır. 10 Ağustos 1230'da Yassıçemen Savaşı'nda Anadolu Selçukluları karşısında yenilgiye uğrayan Celaleddin'in 17 Ağustos 1231'de ölümü üzerine Harezmşahlar Devleti tamamen ortadan kalktı.

Hanedanın Anadolu'ya Geçişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğollardan kaçan halkın ve Harzem soylularının amacı Anadolu'ya sığınmaktı. Ancak politik çıkarlar Harezm hükümdarlığının yok olmasına neden olmuştur. Bunun yanında hanedanlıkla gelen halkın ve soyluların Selçuklulara karıştığı düşünülmektedir.[2]

Yayılma Alanı ve Kültürü[değiştir | kaynağı değiştir]

Devletin en parlak olduğu dönemde yayılma alanı İran, Güney Kafkasya, Dağıstan, Umman Denizi, Afganistan, Maveraünnehir, Harzem, Balkaş ile Aral Gölleri arasıdır. (5.000.000 km²).

Harezmşahlar her yönüyle İran kültürünü taşımaktadır. Sanat tarzları Selçuklu üslubundadır. Devletin yönetim organizsayonu Büyük Selçuklulara benzemektedir. Harezmşahlar, Orta Asyanın Moğol istilasından önce son gücü ve güçlü devleti olmuşlardır.

"Harzem", "harezm" "havarizm", "xorazm" kelimeleri günümüzde "horzum" olarak anılmaktadır.[3][4][5]

Harezmşah Hükümdarları[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Anuş Tekin (1077 - 1097)
  2. Kutbeddin Muhammed (1097 - 1128)
  3. Atsız Harezmşah (1128 - 1156)
  4. İl Arslan Harezmşah (1156 - 1172)
  5. Sultan Şah (1172-1193) Kuzey Horasan'ı yönetmişti.
  6. Alaaddin Tekiş Harezmşah (1172 - 1200)
  7. Alaaddin Muhammed Harezmşah (1200 - 1220)
  8. Celaleddin Harezmşah (1220 - 1231)

Soyağacı[değiştir | kaynağı değiştir]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Anuş Tekin
(1077-1097)
 
 
 
 
 
 
 
Kutbeddin Muhammed
(1097-1128)
 
 
 
 
 
 
 
Atsız Harezmşah
(1127-1156)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İl Arslan
(1156-1172)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sultan Şah
(1172-1193)
 
Tekiş
(1172-1200)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Alaaddin Muhammed
(1200-1220)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Celaleddin
(1220-1231)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Ankara'nın Başkent Oluşunun 89. Yılı Kutlu Olsun" (WMV). ttk.org.tr. 2012. http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=GoruntuSesKaydi&No=19. Erişim tarihi: 16 Ocak 2013. 
  2. ^ a b c Taneri, Aydin (1989) Harezmşahlar, Türkiye Diyanet Vakfı yayınları, ISBN 975-389-110-5 s.15 vd.
  3. ^ [www.avsarobasi.com/avsar.../avsar-oymak-ve-obalari.html?id=467 "Harzem / Horzum"]. www.avsarobasi.com/avsar.../avsar-oymak-ve-obalari.html?id=467. 
  4. ^ [www.avsarobasi.com/forum/index.php?topic=593.0;wap2 "Harzem Yörükleri"]. www.avsarobasi.com/forum/index.php?topic=593.0;wap2. 
  5. ^ "Soyadlarımızın Kökeni". http://www.derki.com/inceledik/item/696-soyadlarimizin-kokeni. 

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Taneri, Aydın (1989) Harezmşahlar, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, ISBN 975-389-110-5.
  • Kafesoğlu, İbrahim (1965), Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-617/1092-1229), Ankara:
  • Köymen, Mehmet A. (1954), Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Cilt II: İkinci Imparatorluğu Tarihi, Ankara: say.311-53,445
  • Alaaddin Ata Melik Cüveynî, (Tr. Çev.: Mürsel Öztürk),(1999) Tarih-i Cihan Güşa (Dünya Fatihi Tarihi) Ankara:Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları; ISBN 975-17-2206-3. (İngilizce çeviride Cilt II)
  • İngilizce Wikipedia "Khwarezmid_Empire" maddesi (İngilizce) (Erişim:27.6.2010)
  • Fransızca Wikipedia "Khwârazm-Shahs" maddesi (Fransızca) (Erişim:27.6.2010)