Şirvanşahlar Devleti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Şirvanşahlar
Shirvan gerb.png
Ülke Şirvan, Dağıstan
Ünvanlar Şirvan Şahı

Layzan Şahı

Derbent Emiri
Kurucu Yazid ibn Mazyad al-Shaybani
Son Hükümdar Abu Bakr b. Burhan Ali
Kuruluş tarihi 799
Yıkılış tarihi 1538
Azerbaycan tarihi
Caucasian albanian stone azerbaijan mingechaur2.jpg

Şirvanşahlar devleti, Güneydoğu Kafkasya'da esasen şimdiki Azerbaycan Cumhuriyeti ve kısmen de şimdiki Dağıstan topraklarında, bir zamanlar mevcut olmuş devlet. Arazisi doğuda Derbent'den Kür nehri havzasına kadar Hazar Denizi sahilerindən başlayarak, Şirvan tarihi vilayeti ile birlikte, batıda bazen Gence şehrine kadar uzanmış, ayrı ayrı zamanlarda Şeki ve Karabağ'da dahil Beyleganiyi de kapsamıştır. Başkenti Şamahı, bazen ise Bakü olmuştur. Şirvanşahlar devletinin kurucusu Heysam bin Halid, son hükümdarı ise Şahruh bin Ferruh Yaşar kabul edilir. Şirvanşahlar devletinin varlığına Safevi hükümdarı I. Tahmasab'ın Şirvan seferleri sonucunda son verilmiştir. Şirvanşahlar devleti yaklaşık 7 yüzyıl mevcut olmuş ve bu süre içinde devletin kurucusu kabul edilen Heysem bin Halid'in soyundan şahlar yani Şirvanşahlar sülalesi bu devleti idare etmiştir. Bazı tarihçiler Şirvanşahlar sülalesinin hakimiyet dönemini 3 aşamaya ayırır; Mezyediler, Kesraniler ve Derbendiler dönemine bölerler ve kabu ettikleri görüe göre, Mezyediler kendilerinin Arap kökenlerini korumuşlardı, Kesraniler kendilerini daha çok Sasani şahlarının soyundan kabul etmiş ve İran kültürüne eğilim göstermişlerdir. Derbendiler ise geleneksel "Şirvanşah" unvanı ile birlikte hem de "Han" ve "Kağan" unvanı, şövalye arması da taşımış ve Türk kültürünün etkisi altında olmuştu.

Tarihi coğrafyası[değiştir | kaynağı değiştir]

Antik dönemde Şirvan adına rastlanmamaktadır. Bu isim sadece Sasaniler döneminden bilinmektedir. Şirvan, bir vilayet gibi 7. yüzyılın birinci yarısında Şabran ve Gilgil nehirleri arasında Sasaniler tarafından oluşturulmuştu. Sasani hükümdarı I. Hüsrev kuzey sınırlarını korumak için sınır boyunda bulunan ayrı eyaletlere akrabalarından hakemler tayin etti. Şah unvanı verilmiş bu hakemler arasında diğerleri ile birlikte Şirvanşahlar'ın da isimleri listeleniyor. Bu vilayetlerin listesi, ihtimal ki, Albanya'nın Sasaniler zamanında idari yönden eyaletlere(merzbanlık] bölündüğü dönemden kalmıştır.

Ahalisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Şirvan kadim yerli halk ve göç etmiş kavimlerle yerleşmişti. Bunu yazılı kaynaklarla birlikte, arkeolojik ve toponomik materyaller de kanıtlamaktadır. 5. yüzyıl yazarların Favstos Buzand 4. yüzyılın birinci yarısı ile ilgili olaylardan bahsederken maskut hükümdarı Sanesanın "çeşitli göçebe aşiretlerden" orduları sırasında Hunların, Tavasparların, Heçmatakların, İcmahların, Balasaçilerin adından bahsediyor. 7. yüzyılın öncesine ait anonim bir kaynakta Güney Dağıstan'da, Şirvan'da ve Hazar Denizi'nin batı kıyısında yerleşmiş aşiretler listeleniyor. Metinde adı geçen kavimler; Hunlar, Hazarlar, Zekenlər (tsekanlar), Henuklar, Kaspiler, Şirvanlar.

Orta Çağ yazarları milattan sonra birinci yüzyıl başlarında Hunlar, Sabirler ve Hazarların bölgeye geldikleri konusunda bilgiler veriyorlar. Bu göçmen tayfalardan korunmak amacıyla Sasani hükümdarı I. Kubad ve I. Hüsrev Şirvan'a Lahican, Taberistan'da, Gilan ve diğer eyaletlerden İran dili konuşan halk iskan ettirmişlerdi. Türkçe konuşan kavimlerin akınları M.S 7. yüzyılda dahada artmıştı.Aynı dönemde Kafkasya'da en kuvvetli aşiret birliği Dağıstan topraklarında yaşayan Sabirlere aitti. Onlar Şirvan'ı ve Arran'ı tutup eski mekanları olan Derbent-Gebele bölgesine yayılmışlardı.

Takriben I. yüzyılın başlarında Sabirler yerli ahali ile karışarak yerleşik hayata geçtiler.