Tebriz

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 38°04′N, 46°18′E

Tebriz
تبریز
Azerice:Təbriz
Tebriz'den bir görünüm
Tebriz'den bir görünüm
Tebriz
Tebriz
Şehrin İran'daki konumu
Koordinatlar: 38°04′K 46°18′D / 38.067°K 46.3°D / 38.067; 46.3
Ülke İran İslam Cumhuriyeti
Eyalet Doğu Azerbaycan Eyaleti
Şehristan Tebriz şehristanı
Bahş Merkezî bahşı
Yönetim
 - Belediye Başkanı Alireza Navin
Yüzölçümü
 - Toplam 2,356 km2 (0,9 mi2)
Rakım 1,351,4 m (4 ft)
Nüfus (2006)
 - Toplam 1,378,935
 - Yoğunluk 4,300/km² (11,1/sq mi)
Zaman dilimi İSS (+3:30)
 - Yaz (YSU) İSS (+4:30)
Alan kodu 0411
İnternet sitesi: www.tabriz.ir

Tebriz (Azerice: Təbriz; Farsça: تبریز; Osmanlıca: Kent-i Tebriz veya Tebriz Kend), İran'da Doğu Azerbaycan Eyaleti'nin yönetim merkezi olan şehir. Tebriz İran'nın kuzey batısındaki en büyük şehirdir.

Aynı zamanda eyaletin aynı isimli Tebriz şehristanı'nın da yönetim merkezi olan şehrin 2006 yılı resmi nüfusu 1.378.935'dir.[1]

Şehir nüfusunun çoğunluğunu Azerbaycan Türkleri oluşturur. Halkın dili Azericedir. Nüfus açısından İran’ın Tahran, Meşhed ve İsfahan'dan sonra dördüncü en büyük şehridir. Sanayi bakımından İran’ın ikinci şehridir. Öte yandan İran’ın en kirli havasına sahip şehirler listesinde ikinci sıradadır.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Tebriz adının Farsçadaki teb (ateş) ve rîz (akıtan, döken) sözcüklerinin birleşmesinden meydana geldiği söylenmektedir. Adın ortaya çıkışına dair bir hikaye bulunmaktadır. 791'de Abbasi Halifesi Harun Reşid'in ateşli hastalığa yakalanan eşi Zübeyde Hatun'un Tebriz'deki kaplıcalara girdikten sonra sağlığına kavuştuğı için buranın adı Tebriz (ateş döken) olmuştur.[2]

Evliya Çelebi de şehrin adını "sıtma dökücü" olarak aktarmıştır.[3]

Şehrin adı Arap coğrafya kitaplarında Tibriz, Bizans ve Ermeni kaynaklarında Tavrez, ve Tavreş şeklinde geçer. Avam halk buraya Tevriz de demekteydi.[4] ve Avam halk buraya Azerbaycan Türkçesi: Tərbiz; de demekteydi.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Tebriz’in ne zaman kurulduğu hakkında kesin bilgi yoktur. Şehirde yapılan arkeolojik kazılara göre Tebriz’in 5 bin yıllık bir geçmişi olduğu tahmin edilmektedir.

Çeşitli kaynaklar III. yy’da şehrin varlığından söz ederler. Gazaka olarak da bilinen kent Atropatena’nın başkentiydi. Fakat sonra bir depremde yıkıldı ve Arap hâkimiyeti zamanında tekrar imar edildi.[5]

Tebriz’in kuruluşu Ahameniş İmparatorluğu öncesine dayanır. İsmi Tavrez, Tavrej, Taris ve Turi diye de tarih kitaplarında geçen Tebriz, tarihi boyunca yıkımlara uğrayıp yeniden inşa edilmiştir.

Tebriz'in eski ismi Tavrez, Tavriz şeklinde olmuştur. Tebriz kelimesi Kıpçak Türkçesine ait bir kelimedir: Tebriz = Tavris = Tavaris. Yani (tav)+(aris) "dağ+arası".[kaynak belirtilmeli] Bu da Tebriz şehrinin üç yandan dağlar ile çevrili olmasıyla ilgilidir.

Eskiden beri önemli bir merkez olan Tebriz’in kuruluşunu hazırlayan etkenlerden biri de kuzey-güney ve doğu-batı doğrultularında önemli yollar üzerinde (İpek ve Baharat yolları üzerinde) bulunmasıdır. Tebriz, doğu ile batı arasında bir ortaçağ kültür merkezi olmuştur[6] Tebriz, gerek içinde banndırdığı Türk nüfus ve gerekse İran’ı yüzyıllar boyunca yöneten Türkler açısından önemli bir merkezdir.[7]

1174 yılında Tebriz ele geçirilmiş Kızıl Arslan onu İldenizliler’in başkenti yapmıştır [8].

Abaka Han devrinde (1265-1281) Tebriz, İlhanlıların başkenti oldu. Gazan Han'ın saltanatı sırasında başkent olan Tebriz'de 1299’dan sonra geniş bir imar faaliyetine girişildi. 1336’dan sonra Celayirlilerin eline geçen şehir daha sonra Timur tarafından istila edildi. Timurlular zamanı imparatorluğun batı eyaletlerinin idari merkezi olan şehir imar faaliyetleri ile daha da geliştirildi. Timur'un ölümünden sonra şehir onun oğulları arasında el değiştirdi.

1406’da Tebriz, Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf’un eline geçti. Kara koyunlular zamanında da Tebriz başkent olarak kullanıldı. Timur’un yerine geçen Şahruh, 1436’da Tebriz’i kesin olarak ülkesine kattı. Şehrin yönetimini oğlu Cihanşah’a verdi. Cihanşah devrinde Tebriz’de meşhur Gökmescit ve daha birçok bina yapıldı. 1468’de Tebriz Akkoyunlular hükûmdarı Uzun Hasan tarafından alındı.

I. İsmail Akkoyunlu Elvend Mirza'yı Şarur (Nahçıvan) yakınlarında yendikden sonra 1501 yılının temmuz ayında Tebriz'de kendisini Şah ilan etti ve Safevi Devleti'ni kurdu. Safeviler'in başkenti olan Tebriz, Yavuz Sultan Selim zamanındaki Çaldıran Savaşından sonra Osmanlılarla Safeviler arasında birçok kere el değiştirdi.

1375-1468 Karakoyunlular
1469-1501 Akkoyunlular
1501-1514 Safeviler
1514 Osmanlılar
1514-1534 Safeviler
1534-1535 Osmanlılar
1535-1548 Safeviler
1548 Osmanlılar
1548-1585 Safeviler
1585-1603 Osmanlılar
1603-1610 Safeviler
1610-1611 Osmanlılar
1611-1724 Safeviler
1724-1730 Osmanlılar
1730-1736 Safeviler
1736-1747 Afşarlar
1747-1802 Tebriz Hanlığı
1802-1827 Kaçar Hanedanı
1827-1828 Rusya İmparatorluğu
1828-1925 Kaçar Hanedanı
1925-1945 Pehlevi Hanedanı

1945-1946 Azerbaycan Millî Hükûmeti

1946-1979 Pehlevi Hanedanı

1979-1979 İran Geçici Hükümeti
1979- İran İslam Cumhuriyeti

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeyde Eynali Dağı, güneyde volkanik Sehend Dağı arasında bulunmaktadır. Bu yüzden dağlarla çevrili bir düzlükte kurulmuştur. Ayrıca Kömür Çayı (Mehran Çayı ya da Kuru Çay) ve Acı Çay’ın birleşmesinden oluşan nehir yatağında konumlanmıştır. İmam Humeyni Caddesi kenti doğudan batıya iki parçaya bölen bir ana caddedir. Bu caddenin bir ucunda Tahran’a giden ana yol, diğer ucunda ise tren istasyonu bulunmaktadır. İran Ermenilerinin psikoposu Tebriz'de bulunur.

Şems-i Tebrizi 1185 yılında bu şehirde doğmuştur.

Tarihî yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Megberet ol Şoara (Şairler Anıtı)
Büyük Tebriz pazarı, Halı Çarşısı
  • Erk-e-Alişah
  • Rob-e-Raşidi
  • İtfaiye Kulesi
  • Tebriz Kapalıçarşısı: Doğudaki en büyük ve en önemli pazarlardandır. Pazarının genişliği bir kilometre karedir. İçindeki küçük çarşıların ve kevanbsarayların sayısı yirmiye ulaşır. Eskiden beri ticaret merkezi olmuş ve bugün de İran'ın kuzey batısının en görkemli ticaret merkezlerindendir.
  • Tebriz Belediye Sarayı
  • El-Gölü (Şah-Gölü): Büyük bir havuz ortasında bir binadır. Binanın yapılış tarihi bilinmemektedir. Ancak Abbas Mirza zamanında restore edilmiş ve 1931 yılından itibaren genel mesire yeri şekline dönüşmüştür. Bu mesire yeri, ferah yeşil bir alana sahiptir.
  • Meşrutiyet Müzesi
  • Azerbaycan Müzesi
  • Senceş Müzesi
  • Şehriyarın Müzesi
  • Şairler Anıtı (Megberet-ol Şoara): İran'ın yetiştirdiği birçok şairin ve önemli insanın mezarının bulunduğu yerdir. İran’ın çağdaş büyük şairi Şehriyar’ın mezarı da burada yer almaktadır.
  • Un İbn Ali Anıtı
  • Ferdowsi Lisesi
  • Alişah Camisi
  • Tebriz Ulu Camisi
  • Kebud Camisi
  • Ostad ve Şagerd Camisi
  • Seyyed Hamze Camisi
  • Magbare Camisi
  • Zehiriye Camisi
  • Tren İstasyonu

İlklerin şehri: Tebriz[değiştir | kaynağı değiştir]

Roşdiye Okulu, Şu anda milli kütüphane olarak kullanılıyor
Şahgölü metro stasyonu

Tebriz bulunduğu coğrafya nedeni ile, İran'ın batı kapısı olarak görülür bu yüzden birçok modern yapı ve etkinlik, İran’da ilk olarak Tebriz’de yapılmıştır veya görülmüştür. Bu yüzden çoğu Tebrizli İran'ın ilk modern hayata geçen şehri olarak görürler:

  • İran’da 1811'de ilk matbaa evi Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk modern okulu Tebriz’de Hasan Roşdiye tarafından 1888 kuruldu.
  • İran’ın ilk işitme engelliler okulu Cabbar Bahçıvan tarafından 1924 yılında Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk özel dahi çocuklar okulu 1926 yılında Almanlar tarafından Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk ana okulu 1923 yılında Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk belediyesi, şehir meclisi ve belediye sarayı Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk modern polis teşkilatı Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk ticaret odası 1906 yılında Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk madeni para darphanesi Tebriz’de işe başladı.
  • İran’ın ilk umumi kütüphanesi Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk sinema salonu 1900 yılında Tebriz’de kuruldu, ayrıca 1921 yılında Tahran’ın ilk sinema salonunu bir Tebrizli kurdu.
  • İran’ın ilk tiyatrosu ve tiyatro grubu Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk modern fabrikası Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın 1900'lü yıllardaki telefon sistemine kavuşan ilk şehri Tebriz idi.
  • İran’ın ilk kadın derneği Tebriz’de kuruldu.
  • İran’ın ilk öğrenci yurdu Tebriz’de kuruldu.

Oteller[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hotel Pars (Hotel El-Gölü) (5 yıldızlı) - Şah Gölünde
  • Hotel Şehriyar (5 yıldızlı) - Şah Gölü Caddesinde
  • Hotel Gostereş (4 yıldızlı) - Azadi (Abresani) Meydanında
  • Tebriz Uluslararası Hoteli(4 yıldızlı) - Daneşgah Meydanında
  • Hotel Derya (3 yıldızlı) - Humeyni(Pehlevi) Caddesinde
  • Hotel Azerbaycan - Şerieti (Şehnaz) Caddesinde
  • Hotel Erk - Şerieti (Şehnaz) Caddesinde
  • Hotel Park - Humeyni Caddesinde
  • Hotel Sina - Gülistan Parkının Karşısı Gonga Başında

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tebriz Halısı

Endüstri[değiştir | kaynağı değiştir]

Tebriz İran’ın sanayi üretiminde büyük bir paya ve öneme sahiptir. Tebriz’in modern sanayisi başlıca otomotiv, makine, kimya, petrokimya, petrol rafinerisi, çimento, elektrik/elektronik eşya ve tekstil üzerine kuruludur.

Atölyeler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Halı
  • Gümüş işlemeler

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Üniversiteler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Tebriz Üniversitesi
  • Sehent Teknik Üniversitesi
  • Tebriz Azad İslami Üniversitesi
  • Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesi
  • Azerbaycan Terbiye Muallim Üniversitesi
  • Tebriz İslami Sanat Üniversitesi
  • Nebi Ekrem Kolej Üniversitesi

Liseler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ferdovsi Lisesi
  • Pervin Lisesi (Memorial Lisesi)
  • Talegani Lisesi ve Moteheri Lisei (Bölünmeden önce ismi Mensur lisesi)
  • Şehit Medeni Lisesi (Tizhuşan)
  • Meşkat Lisesi
  • Sema Lisesi
  • Emir al müminin Lisesi

Kardeş Şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ World Gazetteer'de “Tabrīz”
  2. ^ Türk Ansiklopedisi, Tebriz maddesi (yaz: C.R. Gürsoy), cilt 31, Ankara, 1982
  3. ^ Evliya Çelebi Seyahatnamesi, I. Cilt, s. 525, Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1984
  4. ^ El Kalkaşendi, Süphû’l-a’şâ, s.667
  5. ^ Ana Britanniea Genel Kültür Ansiklopedisi, Tebriz maddesi, cilt 20.
  6. ^ Karl Jahn. Tebriz Doğu İle Batı Arasında Bir Ortaçağ Kültür Merkezi. 1990
  7. ^ Cihat Aydoğmuşoğlu. Tarihte Tebriz. Ankara, 2007
  8. ^ Houtsma, M. T. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, s.1053

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]