Zend Hanedanı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Zend Hanedanı

Saltanat Zêndîyâh
سلسله زندیه


1753-1794

Bayrak

Başkent Şiraz
Dil(ler) Farsça
Din İslam (Caferilik Mezhebi)
Yönetim Monarşi
Şah
 - 1750-1779 Kerim Han Zend
 - 1789-1794 Lütf Ali Han
Tarihi
 - Horasan dışındaki İran'ı işgal edişi 1765
Vekîl Camii, Şiraz
Zend Hanedanı dönemine ait sanat örneği (1790)

Zend Hanedanı, 1750-1794 yılları arasında orta ve güney İran'ı yönetmiştir. Hanedan, Luristan'da Nadir Şah Afşar tarafından doğu İran'a sürülmüş fakat onun ölümünden sonra tekrar geri gelmiş bir boy olan Lurlar[1] ya da Leklerin[2] Zend aşiretinin başkanı Kerim Han tarafından kurulmuştur.

Kerim Han ve Alimerdan Han Bahtiyarî 1747 yılında Nadir Şah'ın ölümünden doğan karmaşa ve yönetim boşluğundan yararlanarak orta İran´ın yönetimini ele geçirmişlerdir.[kaynak belirtilmeli] Daha sonra ikisi birlikte Safevî hanedanından olan bir şehzade seçerek kendileri için III. İsmail adında bir kukla hükümdar oluşturdular.[kaynak belirtilmeli] Kerim Han askerî kumandan olmayı seçerken, Alimerdan Han sivil bir yönetici olmayı seçti. Bir süre sonra hem III. İsmail adındaki kukla hükümadarı hem de ortağı Alimerdan Han'ı bertaraf eden Kerim Han 1760 yılında kendi hanedanı, Zendi Hanedanı kurdu. Hiçbir zaman hükümdar sıfatını kullanmadı ve kendini Halkın Vekili olarak adlandırdı.

Kerim Han devletinin başkentini Şiraz kenti olarak ilân etmiştir. Dışişlerinde Azerbaycan'da bulunan Azad Han'a ve Osmanlı Devleti'ne karşı sürdürdüğü politikilar Azerbaycan ve Basra'yı kendi yönetimi altına almasına yardımcı olmuştur. Yine de Nadir Şah'ın torunlarından birine Horasan'da özerk bir yönetici olarak kalmasına izin vermişse de baş düşmanı Kaçarlar ile mücadeleye hiç ara vermemiştir. Kaçarlar'ın önderi Muhammed Hasan Han Kaçar Kerim Han ve oğulları tarafından sonunda mağlûp edilerek Şiraz'a tutsak olarak getirilmiştir.

Dışişleri politikası olarak Kerim Han, Safevîler dönemindeki canlı ticaret yaşamını geri getirmek düşüncesi ile İngilizler'e Buşehr limanında ticaret yapmaları için bir merkez kurmalarına izin vermiştir. Bu İngiltere'nin Hindistan ile olan bağlantısını güçlendirmiş ve İngilizler'in İran üzerindeki etkisini arttırmıştır.

Kerim Han'ın yaptırdığı önemli eserler Şiraz'da bulunan Vekil Kalesi, Velik Pazar ve birçok cami ile bahçedir. Ayrıca kendilerinden sonra işbaşına geçecek olan Kaçarlar'ın başkenti olacak Tahran'daki saray da Kerim Han tarafından yaptırılmıştır.

Kerim Han´ın 1779'da ölmesinin ardından ülkede yaşanan boşluk ve karmaşa, ülkeyi düşmanlardan gelecek her türlü saldırıya açık hâle getirmişti. Kendisinden sonra tahta geçen oğlu Ebu el-Feth ülkeyi yeterince iyi yönetememiş ve üvey amcası Zeki Han (Kerim Han'ın başkumandanı) tarafından yönlendirilmiştir. Ali Murad, Cafer Han gibi diğer hükümdarlarda Kerim Han'ın hükümdarlığı süresince izlediği politikayı yakalamakta başarısız olmuşlardır.

Zend Hanedanı'nın en büyük düşmanları Kaçarlar'dı.[kaynak belirtilmeli] Kaçarlar´ın önderi Ağa Muhammed Han, krallığın yıkılması için büyük çalışmalarda bulunuyordu. Sonuçta, 1879´da, Kerim Han´ın yeğenlerinden Lütf Ali Han kendini yeni kral olarak ilân etti. Lütf Ali´nin 1794'e kadar süren hükümdarlığının büyük bölümü Kaçarlar hanı ile savaşarak geçti. Fakat daha sonra bir savaş sırasında Kaçarlar'a tutsak düşerek Bam Kalesi'nde öldürüldü ve Zend Hanedanı yıkıldı.

Zend Hanedanı'nın yönetiminde, Safevîler döneminde Osmanlı Devleti'ne kaptırılan bazı topraklar da geri alınarak ülke sınırları genişletilmiştir. Hanedanın kısa egemenlik dönemine karşın bu dönemde sanat alanında kayda değer eserler verilmiş, Zend sanatı doğmuştur. Kendilerinden sonra gelen Kaçarlar'ı sanat konusunda etkilemişler ve Kaçarlar'ın verdikleri eserler Zend sanatı'ndan esintiler taşımıştır.

Çıkarlar doğrultusunda Zendlerin izlediği bir başka politika da kendilerini Hükümdar yerine Vekil'el Ro'aya - Halkın vekili olarak adlandırmalardır. Bu propagandayı yapmalarındaki amaçlardan biri de daha önce hüküm sürmüş olan Safevîler'in yaptığı gibi halktan bütünü ile kopuk bir hükümdar olmamak ve dönemin isteklerine karşılık vermektir.

İran'da 1979 yılında yapılan İslâmi Devrim'in ardından adları yeni cumhuriyetçi hükûmet tarafından ülkedeki cadde, sokak, anıt ve diğer topluma açık yerleden kaldırılmayan tek hanedandır.[kaynak belirtilmeli]

Zend Hanedanının hükûmdarları[değiştir | kaynağı değiştir]

Zend Hanedanı (1751–1794)[3]
Taht ismi Asıl isim Resim Unvan Doğum-Ölüm Hükümdarlık başlangıcı Hükümdarlık sonu Aile bağlantıları Not
Kerim Han Muhammad Kerim Karim-Khan.jpg Han, Vekil-i Reayaa 1705–1779 1751 6 Mart 1779 İnak Han ve Bay Ağa'nın oğlu
Muhammad Ali Han Sin foto.svg Han 1760–1779 6 Mart 1779 19 Haziran 1779 Kerim Han'ın oğlu
Ebul Fatih Han Sin foto.svg Han 1755–1787 6 Mart 1779 22 Ağustos 1779 Kerim Han'ın oğlu
Zeki Sin foto.svg Han  ?–22 Ağustos 1779 6 Mart 1779 22 Ağustos 1779 Budak Han ve Bay Ağa'nın oğlu
Sâdık Han Muhammed Sâdık Sin foto.svg Han  ?–1782 22 Ağustos 1779 14 Mart 1781 İnak Han ve Bay Ağa'nın oğlu
Ali Murad Han Sin foto.svg Han 1720–1785 14 Mart 1781 11 Şubat 1785 Allah Murad (Keytas) Han Zend Hazareh'in oğlu
Câfer Han Sin foto.svg Han  ?–1789 18 Şubat 1785 23 Ocak 1789 Sâdık Han'ın oğlu
Seyid Murad Han Sin foto.svg Han  ?–1789 23 Ocak 1789 10 Mayıs 1789 Hüda Morad Han Zend Hazareh'in oğlu
Lütf Ali Han Lotf Ali Khan.jpg Han 1769–1794 23 Ocak 1789 20 Mart 1794 Cafer Han oğlu Kaçar Ağa Mohammed Han tarafından tahttan indirilme, kör edilme ve katledilme.

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Lokman I. Meho & Kelly Maglaughlin, Kurdish Culture and Society: An Annotated Bibliography., Westport, CT: Greenwood Press, 2001. kitabın reviewleri. URL Erişim tarihi: 12 Ağustos 2008, The Zand tribe is generally considered (and considered themselves) to be Lurs rather than Kurds. (Zend kabilesi genelde Kürt olmaktan ziyade Lur olduğu düşünülmektedir ve kendileri de Lur olduklarını düşünürler.) J. R., Perry, Journal of Near Eastern Studies, v. 63-1, p. 72
  2. ^ Kunke, Mariana: Nomadenstämme in Persien im 18. und 19. Jahrhundert. Berlin 1991, s. 78, Minorsky, V.: Lak, EI, l III.P. 10.11, Karim Khan Zand: [1], Percy Molesworth Sykes: A History of Persia, 2004, s. 277, M. R. Izady: The Kurds, Washington 1992, s. 54-55
  3. ^ The Cambridge History of Iran, c. 7, 1991, s. 961.


Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]