Kaçar Hanedanı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Kaçar Hanedanı

Saltanat Kajâriye
سلسله قاجاریه


1794-1925

Bayrak

Kaçar Hanedanı (1900)
Başkent Tahran
Dil(ler) Farsça (resmi dil, saray kayıt dili, kültürel dil ve idari dil)[1][2] ve Azerice(birincil saray dili)[3]
Din İslam (Caferilik Mezhebi)
Yönetim Monarşi
Şah
 - 1794-1797 Ağa Muhammed Şah
 - 1909-1925 Ahmed Şah
Tarihi
 - Gülistan Antlaşması 1813
 - Türkmençay Antlaşması 1828
 - Babî İsyanı 1848-1850
 - İnklâb-ı Meşrutiyet 1906-1911
İran tarihi
Persepolis Apadana noerdliche Treppe Detail.jpg
Ağa Muhammed Han Kaçar
Nasreddin Şah
Emir Kabir
Kaçar sanatından bir örnek

Kaçar Hanedanı (Farsça: قاجاریه Ḳācārīye; 1794[4] - 1925), İran'da aslen Azerbaycan Türkleri olan Kaçar tayfasının kollarından olan Kovanlı kolu tarafından kurulmuş ve 1794 ile 1925 yıllar arasında hükümü sürmüş devlettir.[5][6][7]

Kaçar Konfederasyonu[değiştir | kaynağı değiştir]

Safevi Hanedanı altında asker teşkilatını oluşturan Türkmenlerden Kaçar boyları, 15. yüzyılda bugünkü Dağlık Karabağ'da göçebe hayatını sürdürüyordu.[kaynak belirtilmeli] Ancak 17. yüzyılda sınır muhafızı görevi için Gürgan bölgesine Astarabad civarına gönderilmiştir.

Kaçar boyları, Develi kolu ve Koyunlu kolu başta olmak üzere iki koldan oluşan boylar birliği olup iki kol arasında güç mücadelesi yaşanmaktaydı. Bu mücadeleyi kazanan Koyunlu kolundan Muhammed Hasan Han, Afşar Hanedanı'nın kurcusu Nadir Şah'ın ölümünden sonra Gilan, Mazenderan ve Cürcan olmak üzere Hazar Denizi sahilini alarak Güney İran'da Zend hanedanını kuran Kerim Han Zend ile mücadele etmeye başlamıştır.

Kuruluş dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kerim Han Zend Kaçarların iç mücadelesinden istifade etmek için Muhammed Hasan Han'ın oğlu Ağa Muhammed'i Şiraz'daki sarayında tutsak alarak Develilere destek vermiştir. 1758'da Muhammed Hasan Han Koyunlu kolunun başına geçmiş ve Zend Hanedanı içinde yer almıştır.

Ağa Muhammed, Kerim Han Zend'in ölümünden sonra 1779'da Şiraz'dan kaçmayı başarmış ve 1781'de Çarlık Rusyası'nı geri çevirerek Astarabad'da Develi kolunu yenerek Kaçar konfederasyonunu birleştirmiştir.

1796'de İran'ı birleştirerek başkenti Tahran olan Kaçar Hanedanı'nı kurmuştur.

Ağa Muhammed bir yandan Güney İran'daki Zend Hanedanı ile mücadele ederek öte yandan Kuzey İran'da hakimiyetini genişlemeye devam etmiştir. 1785'te Hazar Deniz sahilini elde etmiş ve merkezini Tehran'a taşımıştır.

1794'te Lütf Ali Han'ı esir alarak Zend Hanedanını yıkmış ve 1795'te Rusya'nın himayesini isteyen Gürcistan'ı fethederek üstünlüğünü kabul ettirmiştir. Tiflis'i aldıktan sonra Tehran'a dönerek 1796'da Şah olarak tahta çıkıp Ağa Muhammed Şah olmuş ve ardından Meşhed'i ararak ismen devam etmekte olan Afşar Hanedanı'nı tamamen yıkmıştır.

1796'te Çarlık Rusyası Gürcistan seferini hazırlamış fakat II. Kazalin'in ölümünden dolayı iptal edilmiştir. Rusya'nın güneye inişinden endişelenen Ağa Muhammed Şah, Buhara seferini iptal ederek Gürcistan'a doğru hareket etmiş ancak yolun ortasında 19 Haziran 1797'de suikastı sonucu öldürülmüştür.

Rusya ile mücadele[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağa Muhammed Şah, çocukken kısırlaştırıldığı için çocuğu bırakmamıştır. Sadrazam İbrahim Karantar Şirazi Fars valisi Sultan Baba Han'ı getirerek Feth Ali Şah olarak tahta çıkarmıştır.

1798'de Feth Ali Şah, Azerbaycan'da Sadık Han Şagagi, Güney İran'daki Muhammed Han Zend, öz kardeşi olan Hüseyin Kuli Han ile mücadele etmiştir.

1801'de Fars memurları ('Tacik')'nın güçünü azaltmak amacıyla sadrazam İbrahim Karantara Şirazi'yi azlederek idam etmiştir. Tebriz'e Veliaht Abbas Mirza'yı tayin ederek Azerbaycan'ı kontrol altında tutmaya çalışmıştır. Bundan sonra Kaçarların veliahtları hep Tebriz valisi olmuştur.

1800'de Doğu Gürcistan Rusya'ya ilhak edilmiş ve bunu kabul etmeyen Kaçarlar ile Rusya arasında 1804'den sonra silahlı çatışmalar yaşanmaya başlanmış ve Birinci İran-Rusya Savaşı patlak vermiştir.

Kaçar ordusunu komuta eden Abbas Mirza ordunun ıslahat ihtiyacını hissederek Nizam-ı Cedid'i teşkil etmiştir. Abbas Mirza Aras Nehrini aşarak Erivan'ı elde etmiş ve savaşta üstünlüğü sağlamıştır. Bunun için 1810'de Rusya barış istemiş fakat Kaçarlar reddetmiştir.

1812'de Aslan Decu'da kesin yenilgiye uğradıktan sonra Britanya'nın aracılığıyla 13 Eylül 1813'te Gülistan Antlaşması imzalanmış ve Kaçarlar Gürcistan ve Kuzey Azerbaycan'ı kaybetmiştir.

Aynı dönemde Osmanlı ile de savaşmış ve Bağdat'ın kapısına dayanmıştır. Ancak yine Britanya'nın aracılığıyla Erzurum Antlaşması imzalanmış ve Kasr-ı Şirin Antlaşmasında belirtilen sınırlar tekrar onaylanmıştır.

Britanya'nın yarı sömürgesi[değiştir | kaynağı değiştir]

1836'de Feht Ali Şah'ın yaklaşık 100 çocuğundan Muhammed Şah tahta çıkmıştır. Bu dönemde Britanya güneyden İran'ı yarı sömürgesi yapmaya başlamıştır.

İsmaililiğiin önderi Ağa Han isyanı ettiyse de bastırılarak Hindistan'a sığınmıştır. 24 Mart 1844'de Seyyid Ali Muhammed vahiyin indiğini ve kendisinin gayba eden imam olduğunu iddia ederek Babiliğini örgütlemeye başlamıştır. Babiler Kacarların siyasetini, mevcut Şiiliğini ve başta Rusya ve Britanya olmak üzere Avrupalıların sömürgeciliklerini eleştirmiştir.

1848'de Muhammed Şah öldüğünde Babiler isyan etmiş ve Nasreddin Şah Rusya'nın yardımıyla Babileri bastırmaya çalışmıştır. Babileri bastırmakla başarılı olan sadırazam Emir Kabir İran'ın ıslahatını başlatmış ancak 1852'de Nasreddin Şah tarafından öldürülünce ıslahat hareketi de sona ermiştir.

1870'da Kacar Hanedanının ekonomisi ifras etmiş ve Avrupalı yatırımcılara ekonomik ayrıcalık haklarını vermeye başlamıştır. Böylece İran, Rusya ve Britanya'nın yarı sömürgesi haline gelmiş ve dünya ekonomisinin de parçası olup dışarıdan ucuz malları girdikleri için İran'ın ekonomik gücü zayıflamıştır.

Britanya'ya gizlice tütün üretimi ve satışının 50 yıllık hakkını tekel olarak verilmiştir. 1890'de İstanbul'da çıkan Akhtar gazetesi tarafından bu ortaya çıkarılınca İran'da ulemalar ve bazariler 'Tütün Kıyamı' adlı protest hareketini başlatmış ve Kacar Hanedanı tütün ile ilgili ayrıcalık haklarını Britanya'dan geri almıştır.

Meşrutiyet devrimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaçar Hanedanı Devletinin Şahları (1794-1925)[değiştir | kaynağı değiştir]

İsim Resim Ünvan Baba ismi Hayatı Tahta Geçme Tahttan Ayrılma
1 Mohammad Khan Qajar.jpg Ağa Muhammed Şah Şahenşah Ağa Muhammed Mustafa Han Kovanlı-Kaçar 1742–1797 20 Mart 1794 17 Haziran 1797
2 Fath Ali Shah(hermitage2).jpg Feth Ali Şah Şahenşah Hüseyin Kuli Han Kovanlı-Kaçar 1772–1834 17 Haziran 1797 23 Ekim 1834
3 Mohammadshah.jpg Muhammed Şah Şah Abbas Mirza Kovanlı-Kaçar 1808–1848 23 Ekim 1834 5 Eylül 1848
_ Mahd od Owlia.jpg Mehdi-Ülya Muhammed Şah'ın karısı 1814-1888 5 Eylül 1848 5 Ekim 1848
4 Nāser al-Dīn Schah.jpg Nasreddin Şah Şahenşah Muhamməd Şah 1831–1896 5 Ekim 1848 1 Mayis 1896
5 MozaffarDinShah.jpg Muzaffereddin Şah Şahenşah Nasreddin Şah 1853–1907 1 Mayıs 1896 3 Ocak 1907
6 Mohammad Ali Shah.jpg Muhammed Ali Şah Şahenşah ve Sultan Muzaffereddin Şah 1872–1925 3 Ocak 1907 16 Temmuz 1909
7 AhmadShahQajar2.jpg Ahmed Şah Kaçar Sultan Muhammed Ali Şah 1898–1930 16 Temmuz 1909 15 Aralık 1925

Kaçar Hanedani soyağacı[değiştir | kaynağı değiştir]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ağa Muhammed Mustafa Han
-
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ağa Muhammed Şah
1.(1796-97)
 
 
 
 
 
Hüseyin Kuli
-
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Feth Ali Şah
2.(1797-1834)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Abbas Mirza
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Muhammed Şah
3.(1834-48)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nasreddin Şah
4.(1848-96)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Müzaffereddin Şah
5.(1896-1907)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Muhammed Ali Şah
6.(1907-09)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ahmed Şah Kaçar
7.(1909-25)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Not[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Homa Katouzian, "State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 327: "In post-Islamic times, the mother-tongue of Iran's rulers was often Turkic, but Persian was almost invariably the cultural and admnistrative language"
  2. ^ Homa Katouzian, "Iranian history and politics", Published by Routledge, 2003. pg 128: "Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability"
  3. ^ Law, Henry D.G. (1984) "Modern Persian Prose (1920s-1940s)" Ricks, Thomas M. Critical perspectives on modern Persian literature Washington, D.C.: Three Continents Press ss. 132 ISBN 0914478958, 9780914478959 http://books.google.com/books?id=7PFjAAAAMAAJ "cited in Babak, Vladimir; Vaisman, Demian; Wasserman, Aryeh. "Political Organization in Central Asia and Azerbaijan": During most of the Qajar rule, Turkish was the principal language spoken at the court, while Persian was the predominantly literary language." 
  4. ^ Bernard Lewis: Ortadoğu, sf 500.
  5. ^ Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House
  6. ^ Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1
  7. ^ William Bayne Fisher. Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, ISBN 0-521-20094-6