Çaka Bey

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çaka Bey'in Beşiktaş, İstanbul'da bulunan İstanbul Deniz Müzesi'ndeki büstü.

Çaka Bey[A] veya Çağa Bey[1][2] (Yunanca: Τζαχᾶς - Tzachas; ö. 1092), 1071'deki Malazgirt Meydan Muharebesi'nin hemen sonrasında Selçukluların Anadolu coğrafyasına yayıldıkları dönemde Smyrna (günümüzde İzmir) merkezli bağımsız bir beylik kuran ve yöneten 11. yüzyıl Selçuklu komutanı ve denizcisidir. Türk tarihinin ilk donanmasını oluşturduğundan tarihteki ilk Türk amirali olarak kabul edilmektedir.[1]

1071 yılı sonrasında Anadolu'ya yapılan Selçuklu ataklarına katılan ve Doğu Roma İmparatorluğu'na esir düşen Çaka Bey, 1081'de saraydan ayrıldı. Aynı yıl, İzmir tarihindeki ilk Türk hâkimiyetini sağladı. Bir müddet sonra sınırlarını genişleterek bazı Ege adaları ile Ege kıyı şeridindeki bazı şehirlerde hâkimiyet kurdu. 1092 yılı civarında, günümüzde Çanakkale'de yer alan Abidos'u kuşatmasına rağmen; Doğu Roma İmparatoru I. Aleksios Komnenos'un Anadolu Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan'ı kışkırtması üzerine Kılıç Arslan tarafından öldürüldüğünden bu kuşatma başarısızlıkla sonuçlandı.

Beylik öncesi dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

1071 yılında Büyük Selçuklu Devleti ile Doğu Roma İmparatorluğu arasında yapılan Malazgirt Meydan Muharebesi sonrasında Doğu Roma İmparatoru IV. Romanos Diogenes esir düşmüş, Anadolu'da Türkmen boyları tarafından kurulan beylikler ortaya çıkmıştı.[1] 1080 yılında, Sivas merkezli olarak kurulan Danişmendliler Beyliği'nin kurucusu Danişmend Gazi'ye bağlı bir bey olarak, Batı'daki Doğu Roma topraklarına düzenlenen akınlara katılan Oğuzların Çavuldur boyuna mensup Çaka Bey, 1078 yılı civarındaki akınların birinde Doğu Roma'ya esir düştü.[1] Başkent Konstantinopolis'e (günümüzde İstanbul) götürülmesini takiben İmparator III. Nikeforos Botaneiates'in dikkatini çekerek saraya alındı ve kendisine protonobilissimus unvanı verildi.[2] Burada Yunanca da öğrenerek diğer bazı Türk esirler gibi sarayda iyi mevkilere yükseldi.[1] 1081 yılında tahta İmparator I. Aleksios Komnenos geçince kendisine verilen unvan ve ayrıcalıklar geri alındı ve saraydan ayrılarak Anadolu'daki Türkmenlerin arasına döndü.[1][3]

Beyliğin kurulması ve gelişimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çaka Bey'in hâkimiyet kurduğu Batı Anadolu ve Ege'yi gösteren harita.

Çaka Bey, Doğu Roma ile Peçenekler arasındaki mücadeleden de faydalanarak 1081 yılında Doğu Roma'nın elindeki Smyrna'yı (günümüzde İzmir), yaklaşık 8.000 askeriyle ele geçirdi.[1] Buradaki Rum ustaları kullanarak 40 parçalık bir donanma oluşturdu.[1][4] Donanmanın oluşturulduğu 1081 yılı, aynı zamanda Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluş tarihi olarak kabul edilmektedir.[5] Doğu Roma'nın Balkanlar'da ve Peçenekler ile yaptığı çarpışmalardan haberdar olan Çaka Bey, Smyrna merkezli beyliğinin sınırlarını genişletme amacı çerçevesinde, ilk olarak Klazomenai'i (günümüzde Urla) ele geçirdi.[4][6] Ardından Phokaia'ya (günümüzde Foça) düzenlediği ilk saldırıda şehri topraklarına kattı.[4][6] Bir süre sonra Lesbos'un (günümüzde Midilli) yönetiminden sorumlu Alopus'a yazdığı mektuplarla, şehri terk etmemesi durumunda kendisini cezalandıracağını bildirdi.[4] Bu tehditlerin ardından Alopus adayı terk ederken, Çaka Bey komutasındaki kuvvetler 1089'da,[7] herhangi bir direnişle karşılaşmadan Mytilene (günümüzde Midilli şehri) şehrini ele geçirdi.[4] Ancak adanın diğer tarafındaki Mithymna şehri, kuvvetli surları ve yapılacak saldırılara elverişsiz coğrafyası sebebiyle alınamadı.[8] Lesbos'un Çaka Bey'in kontrolüne geçtiğini öğrenen Doğu Roma İmparatoru I. Aleksios Komnenos, derhal adaya bir donanma gönderdi.[6] Öte yandan Lesbos'tan ayrılan Çaka Bey ise 1090 yılında Chios'a (günümüzde Sakız Adası) düzenlediği ilk saldırı sonrasında adayı kontrolü altına aldı.[4][9] Aynı yıl, Niketas Kastamonites komutasındaki Doğu Roma kuvvetleriyle Chios'ta yapılan muharebeyi kazandı. Elde edilen bu mağlubiyetin ardından imparator, Konstantin Dalassenos komutasındaki başka bir Doğu Roma donanmasını Chios üzerine gönderdi.[9] Adadaki kalenin Dalassenos tarafından kuşatılmasının ardından Smyrna'dan yaklaşık 8.000 Türkmen ile ayrılan Çaka Bey; 19 Mayıs 1090 günü, Chios ile Karaburun arasında kalan Koyun Adaları civarında yapılan deniz muharebesini kazanan taraf oldu ve elde edilen bu galibiyetin ardından bazı Doğu Roma gemilerini ele geçirdi.[6][10] Muharebenin ardından barış görüşmeleri için Dalassenos ile buluşan Çaka Bey, kendisine imparator tarafından Doğu Roma unvanları verilir ve kendi oğlunun imparatorun bir kızıyla evlenmesi kabul edilirse barışa hazır olduğunu ve zapt ettiği adaları geri vereceğini söyledi. Ancak bu talepler imparator tarafından kabul edilmedi.[6][11] Çaka Bey Smyrna'ya geri döndükten sonra Dalassenos Chios'u geri alsa da, 1090 yılı sonlanmadan ada tekrardan Çaka Bey'in kontrolüne geçti.[12] 1090 ve sonrasında ise Rodos ve Samos (günümüzde Sisam) adalarında hâkimiyet kurdu.[8]

Gücünü artırdıktan sonra kendisine imparator unvanı veren ve Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis'i kuşatma amacı güden Çaka Bey; bu doğrultuda, imparatorluğun doğusunda yer alan Türk boyu Peçenekler ile temasa geçti.[5][6][9] Öte yandan bir başka Türk boyu Kıpçaklar ile anlaşan İmparator I. Aleksios Komnenos, 29 Nisan 1091 tarihinde, kadın ve çocuklar da dâhil olmak üzere Peçenekleri kılıçtan geçirdi ve bu tehlikeyi ortadan kaldırdı.[5][6] Hemen sonrasında ise Nicaea'da (günümüzde İznik) tahta geçen Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan ile ilişki kurdu.[13] Diğer taraftan Çaka Bey de kızını I. Kılıç Arslan ile evlendirmişti.[13]

1092 yılında I. Aleksios Komnenos, Konstantin Dalassenos yönetimindeki donanma ile Yannis Doukas komutasındaki kara ordusunu Çaka Bey'in üzerine gönderdi.[14] Doğu Roma kuvvetleri Çaka Bey'in kardeşi Yalvaç'ın yönetimindeki Lesbos'u kuşatırken; Çaka Bey ise donanmasıyla birlikte ada açıklarında mevzilenmişti.[13][14] Üç ay kadar süren mücadeleler sonrasında Çaka Bey, Smyrna'ya serbest dönebilme şartıyla adayı terk etti.[14] Hemen ardından Doğu Roma donanması Samos'u da geri alarak Konstantinopolis'e döndü.[13] Bir müddet sonra, Doğu Roma donanmasının Girit ve Kıbrıs'taki isyanlarla uğraşmasını fırsat bilen Çaka Bey, Ege adaları üzerinde tekrardan hakimiyet kurdu ve Çanakkale Boğazı'da kadar Batı Anadolu'yu kontrolü altına aldı.[13] Aynı yıl içerisinde Adramytteion'u (günümüzde Edremit) ele geçirmesinin ardından, Abidos'u (günümüzde Nara Burnu, Çanakkale) kuşattı.[13] Bunun üzerine I. Aleksios Komnenos, Çaka Bey'in hem Doğu Roma hem de Selçuklular için bir tehlike olduğunu savunarak I. Kılıç Arslan ile Çaka Bey'e karşı bir ittifak kurdu.[13] Abidos kuşatması esnasında Doğu Roma donanması denizden, Selçuklu ordusu ise karadan Çaka Bey'e karşı harekete geçti. İki devlet arasındaki ittifaktan haberi olmayan Çaka Bey, I. Kılıç Arslan ile bir görüşme talep etti. Kendisini merasimle karşılayan I. Kılıç Arslan, verilen ziyafet sırasında kılıcını çekerek Çaka Bey'i öldürdü.[13]

Ölümü sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

Çaka Bey'in ölümünün ardından I Aleksios Komnenos, I. Kılıç Arslan'ı Nicaea'dan çıkarmak ve olası Türk saldırılarını püskürtmek için Avrupa'daki Hıristiyan devletleri harekete geçirdi ve Birinci Haçlı Seferi'nin başlamasını sağladı. 1097 yılında şehri ele geçiren Haçlılar, burayı Doğu Roma'ya teslim etti.[13] Anadolu'nun içlerine doğru ilerleyen Haçlılar Dorlion'da (günümüzde Eskişehir) yapılan muharebede Selçukluları mağlup ederken, Smyrna'ya saldıran Doğu Roma kuvvetleri de şehri karadan ve denizden kuşattı. Buradaki Türk kumandan şehri teslim etmesine rağmen, 1097 yazında 10.000 kadar Türk kılıçtan geçirildi.[13] Bir başka Türk beyi Tanrıvermiş'in elinde bulunan Ephesos'u da teslim alan Doğu Roma ordusu, esir edilen yaklaşık 2.000 Türk'ü adalara dağıttı.[13]

Çaka Bey'in Türkmenleri ise önce Polybotum (günümüzde Bolvadin), sonrasında ise Philadelphia (günümüzde Alaşehir) civarına çekildi. Philadelphia'nın da Doğu Roma tarafından alınmasının ardından ise bu Türkmenler daha da doğuya, Gerede civarına kadar geriledi.[13]

Mirası[değiştir | kaynağı değiştir]

Mersin Deniz Müzesi'ndeki Çaka Bey büstü.

Çaka Bey'in adı, İzmir ilinin Çeşme ilçesine bağlı bir mahalleye adını vermektedir.[15] 2008 yılında, yine İzmir'in Çeşme ilçesine bağlı İnönü mahallesine, Çeşme Belediyesi ve Deniz Kuvvetleri Komutanlığınca Çaka Bey'in büstünün de yer aldığı bir anıt dikildi. 600 metrekare alan üzerine yapılan anıt; biri 20 metre, diğeri 17 metre yüksekliğinde iki yelken figürünün arasında yerleştirilen, 3,5 metrelik kaide üstünde 2 metrelik Çaka Bey büstünden oluşmaktadır.[16] İstanbul'un Beşiktaş ilçesindeki İstanbul Deniz Müzesi'nda Çaka Bey'in bir büstü sergilenmekte olup,[17] müze içerisinde bulunan sergi salonu da Çaka Bey'in ismini taşımaktadır.[18]Mersin Deniz Müzesi'nde de Çaka Bay'in bir büstü yer alır. Öte yandan Aydın'ın Kuşadası ilçesi, İstanbul'un Kartal ilçesi, İzmir'in Buca ilçesi ve Kocaeli'nin Derince ilçesinde Çaka Bey'in adını taşıyan birer ilköğretim okulu, Kocaeli'nin Gölcük ilçesinde Çaka Bey'in adını taşıyan Gölcük Çakabey Anadolu Lisesi ile İzmir'in Çiğli ilçesinde Özel Çakabey Okulları bulunmaktadır.[19][20] İstanbul Deniz Otobüsleri filosunda yer alan deniz otobüslerinden birine de Çaka Bey'in ismi verilmiştir.[21]

1976'da, Yavuz Bahadıroğlu'nun yazdığı ve Çaka Bey'in hayatını romanlaştırdığı Çaka Bey adlı kitabı piyasaya sürüldü.[22] 2005'te ise Mehmet Dikici'nin aynı adlı bir romanı, Akçağ Yayınları'ndan yayımlandı.[23]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

A.   Aleksiad'da Tzachas olarak geçen bu şahsın adının Türkçe uyarlaması olan "Çaka", herhangi tarihî belgede geçmemektedir. Çaka adı, Akdes Nimet Kurat'ın 1936'da yayımlanan Çaka Bey: İzmir ve Civarındaki Adaların ilk Türk Beyi (M.S. 1081 - 1096) adlı eserinde kullanıldıktan sonra, özellikle Türkiye'de yayılmıştır.[24]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Genel
Spesifik
  1. ^ a b c d e f g h İnalcık, Halil; sf. 52
  2. ^ a b Kurat, Akdes Nimet; sf. 21
  3. ^ Kurat, Akdes Nimet; sf. 24
  4. ^ a b c d e f Kommena, Anna; sf. 183
  5. ^ a b c Ayönü, Yusuf (2009). "İzmir'de Türk hâkimiyetinin başlaması". Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi (İzmir) (1. sayı): sf. 4-5. https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:5yGJXe9-hGgJ:egeweb.ege.edu.tr/tdid/files/yusufayonu.doc+&hl=tr&pid=bl&srcid=ADGEESjKoBtWIyYJ-V5J6rNmBpqhK_uKpAm6jXPZBX1umnnx7njb9vLWbZ7Z9fbRj_AfcR0DMtQUtXAkZkAhA9vZ65_98wrDftNfUxxl6yKP8f9au-5fHp6Yb7u-DzOcW_r-B3dn6fYz&sig=AHIEtbTLaQ6B1Mm9uhldpJUAz8a9z4epEg. Erişim tarihi: 25 Ocak 2013. 
  6. ^ a b c d e f g İnalcık, Halil; sf. 53
  7. ^ Argenti, Philip Pandely (1958). The Occupation of Chios by the Genoese and Their Administration of the Island, 1346-1566. University of California Press. ss. sf. 14. http://books.google.com.tr/books?id=pjUNAQAAIAAJ&q=lesbos+Tzachas+1089&dq=lesbos+Tzachas+1089&hl=tr&sa=X&ei=8cUCUZqaDsbvswbfvYFY&redir_esc=y. 
  8. ^ a b Kurat, Akdes Nimet; sf. 28
  9. ^ a b c Finlay, George; sf. 112
  10. ^ Bostan, İdris; Özbaran, Salih; Arıkan, Zeki; Sancar, Lütfü (2009). Türk Denizcilik Tarihi. Boyut Yayıncılık. ss. sf. 52. ISBN 9754095469. http://books.google.com.tr/books?id=SB1RAQAAIAAJ&q=%2219+may%C4%B1s+1090%22+%C3%A7aka&dq=%2219+may%C4%B1s+1090%22+%C3%A7aka&hl=tr&sa=X&ei=lAUDUbSOGtGEhQf1xYGgAg&redir_esc=y. 
  11. ^ Kommena, Anna; sf. 184-185
  12. ^ Kurat, Akdes Nimet; sf. 38
  13. ^ a b c d e f g h i j k l İnalcık, Halil; sf. 54
  14. ^ a b c Kurat, Akdes Nimet; sf. 44-45
  15. ^ "Çeşme Belediyesi-Mahalleler". YerelNET. http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye_mahalleler.php?belediyeid=128387. Erişim tarihi: 27 Ocak 2013. 
  16. ^ "Çeşme'ye Türk Denizci Çakabey Anıtı". VatanBir. 12 Ağustos 2008. 25 Ocak 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Dwlcgeft. Erişim tarihi: 26 Ocak 2013. 
  17. ^ Şahin, Serkan (28 Ekim 2013). "İstanbul Deniz Müzesi". 3nokta. 30 Ekim 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20131030094005/http://www.3nokta.com/istanbul-deniz-mzesi/. Erişim tarihi: 30 Ekim 2013. 
  18. ^ "Deniz Müzesi 4 Ekim'de açılıyor!". Haberturk.com. 20 Eylül 2013. http://www.haberturk.com/kultur-sanat/haber/879372-deniz-muzesi-4-ekimde-aciliyor. Erişim tarihi: 30 Ekim 2013. 
  19. ^ "Okullar ve diğer kurumlar". Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı. http://www.meb.gov.tr/baglantilar/okullar/index.asp?aramaDizisi=%E7akabey. Erişim tarihi: 26 Ocak 2013. 
  20. ^ "Tarihçe". Özel Çakabey Okulları resmî sitesi. http://www.cakabey.k12.tr/tarihce.asp. Erişim tarihi: 5 Şubat 2013. 
  21. ^ "Deniz Otobüsleri". İstanbul Deniz Otobüsleri. http://www.ido.com.tr/tr/kurumsal/filo-ve-iskeleler/deniz-otobusleri. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  22. ^ Keskin, Serkan (2008). "Romanlarla tarih eğitimi ve öğretimi". Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlköğretim Ana Bilim Dalı Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bilim Dalı. Konya. http://www.belgeler.com/blg/1azs/romanlarla-tarih-eitimi-ve-retimi-teaching-history-with-novels. 
  23. ^ "Çaka Bey". Gebze Kitap Fuarı resmî sitesi. 30 Ocak 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6E40OOKE1. Erişim tarihi: 30 Ocak 2013. 
  24. ^ "Tarih Dergisi". İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi (İbrahim Horoz Basımevi) (20. cilt): sf. 56.. 1983. http://books.google.com/books?id=MiAtAQAAIAAJ&q=%22g%C3%B6r%C3%BC%C5%9F+sahibi+olarak+b%C3%BCy%C3%BCk+%C3%B6nem+ta%C5%9F%C4%B1yan+bu+bey'in+ad%C4%B1n%C4%B1n+ger%C3%A7ek+s%C3%B6yleni%C5%9Fi+hen%C3%BCz+tamamen+kesinli%C4%9Fe+kavu%C5%9Fmu%C5%9F+de%C4%9Fildir%22&dq=%22g%C3%B6r%C3%BC%C5%9F+sahibi+olarak+b%C3%BCy%C3%BCk+%C3%B6nem+ta%C5%9F%C4%B1yan+bu+bey'in+ad%C4%B1n%C4%B1n+ger%C3%A7ek+s%C3%B6yleni%C5%9Fi+hen%C3%BCz+tamamen+kesinli%C4%9Fe+kavu%C5%9Fmu%C5%9F+de%C4%9Fildir%22&hl=en&ei=XbY0TqCDBM_mmAXn0bDwCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]