Eretna Beyliği

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Eretna Beyliği

1335-1381
Başkent Sivas,daha sonra Kayseri
Dil(ler) Moğolca, Türk dilleri, Farsça
Din İslamiyet, Budizm dini
Yönetim Monarşi
Bey
 - 1335–? Alaeddin Eretna
Moğol tarihi
Mongol dominions1.jpg

Eretna Beyliği ya da Eretna Devleti, Anadolu'nun Moğol (İlhanlılar) istilasına uğramasından sonra, Sivas ve Kayseri merkezli kurulan, 1335 - 1381 yılları arası hüküm süren bir Anadolu beyliğidir. Beyliğin kurucusu Alaeddin Eretna, Uygur kökenli[1][2][3][4][5][6][7][8] olup, İlhanlılar Devletinin Rûm (Anadolu) valisi Timurtaş'a hizmet eden komutanlardan birisiydi. Timurtaş ile kızkardeşini evlendirerek akrabalık bağıda kuran Eretna, onun Mısır'a kendisini yerine vekil bırakmasını fırsat bilip Moğolları karşı ayaklandı. Memlük sultanı adına sikke kestirip hutbe okuttu. Celayirî Şeyh Hasan kendisine tabiliği reddeden Eretna üzerine bir ordu ile yürüdü ve Sivas ile Erzincan arasında Karanbük mevkinde meydana gelen savaşı Eretna kazandı. Bundan sonra nüfuzunu kuvvetlendiren Eretna bağımsızlığını ilan etti. Kayseri'de vefat eden Alaeddin Eretna Köşk Medresesi avlu­sundaki kümbete gömüldü. Öldüğünde Sivas, Kayseri, Amasya, Tokat, Çorum, Develi, Karahisar, Ankara, Zile, Canik, Ürgüp, Niğde, Aksaray, Erzincan, Doğu Karahisar ve Darende onun hakimiyeti altındaydı.[9] Eretna dindar, iyilik sever ve alim bir hükmdar olarak tanınmıştır. İdaresi altındaki yerleri adilane yönettiğinden ve seyrek çıkan sakalları sebebiyle halk arasında köse peygamber lakabıyla meşhur oldu.[10]

Gıyaseddin Mehmet dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Alâeddin Eretna'nın üç oğlundan en büyüğü olan Şeyh Hasan Sivas valisi iken Ramazan çok genç yaşta vefat etmiş ve Güdük Minare adıy­la anılan kümbete gömülmüştü. Diğer oğulları Cafer ve Mehmed beyler baba­larının ölümü üzerine birbirlerine karşı iktidar mücadelesine giriştiler. İsfahan Şah Hatun' un oğlu olan Mehmed Bey ümera tarafından Gıyaseddin unvanıy­la hükümdar ilan edildi. Adına hutbe okutup sikke kestiren Gıyaseddin Meh­med'in yaşının küçük olması ve dirayet­sizliği bir süre sonra nüfuzunu kaybet­mesine sebep oldu. Kendisini beğenme­yen ümera ve ulemanın baskısıyla 1354'te tahtını terkederek Karamanoğulları'na sığındı. Ondan boşalan tahta yine üme­râ tarafından bu defa Cafer Bey çıkarıl­dı ve İzzeddin unvanıyla sultan ilân edil­di. Ancak tahtını tekrar ele geçirmek için harekete geçen Mehmed Bey 1355 Ni­sanında meydana gelen Yalnızgöz Savaşı'nda kardeşi Cafer Bey'i mağlup etti. Kısa bir aradan sonra Eretnalı tahtına yeniden oturan Mehmed Bey büyük yar­dımlarını gördüğü Hoca Ali Şah ile mü­cadeleye girdi ve sonunda onu da ber­taraf etti (1358). Mehmed Bey iktidarı döneminde en çok Moğollar'ın sebep ol­duğu olaylarla uğraştı. Her vesileyle ka­rışıklık çıkaran Moğollar'a karşı girişti­ği mücadelede başarısız kalan Mehmed Bey, veziri Kadı Burhâneddin'in bütün gayretlerine rağmen idaresinden ve ken­disinden memnun olmayan Hacı Şadgeldi ve Hacı İbrahim gibi devlet adam­ları tarafından Sivas'ta öldürüldü.

Alaaddin Ali bey dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Henüz13 yaşında tahta geçen Alaaddin Ali Bey ülkede nüfuzunu kaybetti. Valiler bağımsız haret etmeye başladı. Karamanoğulları Kayseri'yi ele geçirdi. Kadı Burhaneddin'in çabalarıyla ülkede istikrar sağlanmaya çalışılsada başarılı olunamadı 15 yıl hüküm süren Alaaddin Amasya üzerine yapılan bir sefer sırasında vebadan öldü.(1380)[11]

II. Mehmed Bey dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ali Bey'in henüz yedi yaşında olan oğlu hükümdar ilan edildi. Yaşı küçük olmasından dolayı Şebinkarahisar yöneticisi Kılıç Arslan kendisine naip oldu. Kadı Burhanneddin önce Kılıç Arslan'ı öldürüp onun yerine nailik yaptı,kısa süre sonrada küçük hükümdarı tasfiye ederek Eretna Devleti'ne son verdi ve kendi adıyla anılacak Kadı Burhaneddin Devleti'ni kurdu.(1381)[12]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Online Encyclopedia Britannica, Retrieved 28 May 2012
  2. ^ The New Encyclopaedia Britannica, Vol4, 2003, p.538, Online Snippet, The dynasty's founder, Eretna, was an officer of Uighur origin in the service of Demirtas, the Il-Khanid governor of Anatolia...
  3. ^ Bruce Alan Masters, Gábor Ágoston, Encyclopedia of the Ottoman Empire, Infobase, 2010, p.41, Online Edition, With the death of the Ilkhanid ruler Ebu Said in 1335, administration of Asia Minor was entrusted to his former governor Eretna Bey, originally an Uighur Turk, who eventually declared himself independent...
  4. ^ Yılmaz Öztuna, Devletler ve hânedanlar: Türkiye : 1074 - 1990, Vol.2, Türkiye Kültür Bakanlığı, 2005, p.51, Online Edition
  5. ^ John Freely, The companion guide to Turkey, HarperCollins, 1993, p.391, Online Edition This was erected in 1339 by Eretna, an Uyghur Turk who created an independent principality in central Anatolia after the collapse of the Ilkhanid Mongol Empire in 1335.
  6. ^ Jonathan M. Bloom, Sheila Blair, Oxford University Press, 2009, p.60, Online Edition In the early 14th century, the city passed to the Uighur chief Eretna.
  7. ^ The decline of medieval Hellenism in Asia Minor: and the process of Islamization from the eleventh through the fifteenth century, University of California Press, 1971, p.139, Online Edition, governor Timurlash fled to Egypt in 1327, he was replaced by Ghiyath al-Din Ercrna (of Uighur origin) who succeeded in receiving official appointment from the Ilkhan Abu Sa'id.
  8. ^ John Freely, The Companion Guide to Turkey, HarperCollins, 1993, p.391 This was erected in 1339 by Eretna, an Uyghur Turk who created an independent principality in central Anatolia after the collapse of the Ilkhanid Mongol Empire in 1335.
  9. ^ DİA, "Eretnaoğulları" maddesi, cilt 11, TDV Yayınlar, İstanbul 1996
  10. ^ İslam Ansiklopedisi, Eretna maddesi,Uzunçarşılı İ. Hakkı, cilt 4, s.309, MEB Yayınları, İstanbul 1964
  11. ^ Uzunçarşı İ. Hakkı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, TTK Yayınları, Ankara 1969, s.159
  12. ^ Uzunçarşı İ. Hakkı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, TTK Yayınları, Ankara 1969, s.159, 160