Akkoyunlular
Vikipedi, özgür ansiklopedi
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
Akkoyunlular (Türkmence: Akgoýunly / آق قویونلو, Azerice: آق قویونلو veya آغ قویونلو / Ağqoyunlu, Osmanlı Türkçe: آق قوینلو, Farsça: آغ قویونلو veya آق قوینلو ),
15. yüzyılda kurulmuş bir Türkmen devletidir. Horasan'dan Fırat Irmağı'na ve Kafkas Dağları'ndan Umman Denizi'ne kadar uzanan topraklarda egemen olmuşlardır.
Konu başlıkları |
[değiştir] Kökenleri
Akkoyunlular Oğuzların Üçok kolunun Bayındır boyundan geliyordu. Karakoyunlular gibi, Doğu Anadolu’nun dağına, taşına, vadisine ve akarsu kenarlarına bu damgayı vuran Akkoyunlular, Yirmi dört Oğuz Boyundan biri olan Bayındırlılara mensuptular[1]. Bundan dolayı "Bayındır Han Oğulları" veya "Bayındıriyye" olarak anılıp bir müddet de "Tur Aliler"[2] de denilmiştir[3]. Bayındırın, "daima nimetle dolu olan yer" anlamına geldiği kaydı vardır. Ülüşünün, (şölende koyun etinden aldığı payın yerinin) sol dirsekten parmak ucuna kadar olduğu belirtilmektedir. Ongunu ise Sungur kuşu (bir doğan türü) olup Peçenek, Çavundur ve Çepnilerle ortaktır[4].
[değiştir] Tarih
[değiştir] Ön tarihleri
Bayındırlıların Büyük Selçuklu Devleti sultanı Alp Arslan’ın hükümdarlığı sırasında Bayındırlıların başında han olarak Orhan bulunuyordu[5]. Bayındırlıların altıncı atası İdris Bey zamanında, Diyarbekir ve bazı kalelerin hâkimiyetleri ele geçirildi. Pehlivan Bey zamanında da Diyarbekir taraflarına hâkim olunmakla birlikte Azerbaycan’a doğru da bir genişleme oldu. Zira bu dönemde Bayındırlılar, Nahcivan’ın doğusundaki Alıncak kalesini hakimiyet altına aldılar. Kaynaklara göre, Pehlivan Bey, Hülagû Han'ın öncü birliklerinin komutanı olan Curmagun (جورماغون) Noyan'la savaşarak onu yenilgiye uğrattı. Pehlivan Bey, buradan Anadolu içlerine doğru yönelerek Bizans hududunda gazalarda bulunduktan sonra ve Germiyan beyi Acem Şir'in oğlu ile birlikte Bursa'da Bizans ordusuyla yaptığı büyük bir savaşta Bizanslıları mağlup etti. Bir süre sonra Diyarbekir'de hayatını kaybetti[6].
[değiştir] Tur Ali Bey dönemi
Pehlivan Bey'in ölümü üzerine ailenin başına, Tur Ali Bey geçti. O, değeri yüksek, bilge ve büyük bir emir idi. Emri altında yaklaşık 30 bin hane vardı. Anadolu hududundan Şam, Mısır, Cezayir ve Irak-ı Arap hududuna kadar yıllarca Diyarbekir'de serdarlık ve komutanlık yaptı. Tur Ali Bey, Mahmud Gazan Han'ın Şam seferine katılarak, bu savaşta büyük yararlılıklar gösterdi. Böylece Tur Ali Bey, genç yaşta büyük bir şöhret kazandı. Onun ününün etrafa yayılması, Bayındırlıların bundan sonra "Tur Alililer" olarak tanınmasını sağladı[7].
Bundan sonra Bayındırlılar, İlhanlıların Diyar-ı Bekr ve Diyar-ı Rabia taraflarını idare eden Emir Sutay'ın hizmetinde bulunarak, Diyarbekir ve ile Musul arasına yerleştirildiler[8]. Daha sonra Bayındırlı beyleri gaza ucu olarak Trabzon'u seçerek burada fetihlerde bulundular[9]. Daha sonra XIII. yuzyılın ilk yarısında, Erzurum havalisine kadar çıktıkları anlaşılan ve Trabzon kaynaklarında "Amid Turkleri", "Amidliler" olarak adlandırılan Bayındırlılar, önce imparatoriçe İrene (Ειρήνη η μεγάλη Κομνηνή, Eirēnē ē megalē Komnēnē) zamanında (1340), ikinci defa da imparatoriçe Anna (Άννα Μεγάλη Κομνηνή, Anna Megalē Komnēnē) zamanında (1341 yılı Ocak ayında) Trabzon topraklarına büyük akınlar yaptılar.
Aynı yıl içinde ikinci defa Trabzon önlerine gelerek şehir üzerindeki tehditlerini devam ettirdiler. İmparator Michael (Μιχαήλ Μέγας Κομνηνός, Mikhaēl Megas Komnēnos) zamanında (1343) yapılan akın ise, Trabzon'u yeniden dehşet içinde bıraktı[10]. Bayındırlılar, Tur Ali Bey'in ölümünden[11] sonra oğlu Kutlu Bey tarafından idare edildiler.
[değiştir] Fahreddin Kutlu Bey dönemi
Kutlu Bey döneminde İslam’a karşı koyma konusunda büyük gayret gösteren Trabzon ordusu, Karakoyunlu ulusunu oluşturan boylardan birisi olan Duharluların beyi Yusuf Duharî’yi öldürerek kabilesini ve askerlerini yağma ederek halkını esir aldı. Bunun üzerine Kutlu Bey, Trabzon Komnenoslarından intikam almak için ordusu ile birlikte Trabzon üzerine yürüyüp onları mağlup etti ve esir edilen -kendilerine Oltu vadisinde de rastlanan- Duharluları da kurtardı.
Ardından da Trabzon İmparatorunun kızı Despina Hatun’u[12] alarak geri döndü. Gerçekten de savaş gücü olmayan bir orduya sahip olan ve iç gailelerden başını kaldıramayan İmparator III. Aleksios ('Αλέξιος Γ΄ Μέγας Κομνηνός, Alexios III Megas Komnēnos), Bayındırlıların toprak, can ve mal kaybına sebep olan akınlarına karşı esaslı hiçbir başkaldırmada bulunamayarak, sonradan Trabzon için yegâne kurtuluş çaresi olarak kabul edilen bir önleme başvurdu. Bu önlem kendi kız kardeşi prenses Maria’yı Tur Ali Bey’in oğlu Fahreddin Kutlu Bey ile evlendirmesi idi. Böylece iki taraf arasında kurduğu akrabalık bağları sayesinde dostluk temin ederek bu yönden gelecek olan tehditleri önledi[13]. Kutlu Bey’in gaza yaptığı bölgelerden birisi de Gürcistan’dı ki, buraya yaptığı akınlar sonucunda Atabekler yurdundan Ahıska Kalesi’ni ele geçirdi[14].
Türkmen boylarından oluşan Akkoyunlular, 14. yüzyılda Diyarbakır yöresini yurt edindiler ve devlet kurmadan önce de bölgede etkili oldular. 1340'tan sonra Tur Ali Bey'in önderliğinde Anadolu, Suriye ve Irak içlerine akınlar düzenlediler. Trabzon İmparatorluğu topraklarını yağmaladılar. Trabzon imparatoru bu saldırılardan korunmak için kızını Tur Ali Bey'in oğlu Kutlu Bey’le evlendirdi.
[değiştir] Akkoyunlu Devleti’nin kuruluşu
Akkoyunlu Devleti’nin kurucusu, Kutlu Bey'in küçük oğlu Kara Yülük Osman Bey’dir. 1398'de Kadı Burhaneddin'i yenerek öldüren Kara Yülük Osman Bey, daha sonra Memlûk sultanının hizmetine girdi. 1400'de Timur'un Anadolu’ya girişine destek verdi ve bu hizmetine karşılık Malatya'yı, 1402'de Ankara Savaşı'ndaki desteğine karşılık da Diyarbakır bölgesini aldı. 1403'te de Diyarbakır'da hükümdarlığını ilan etti. Osman Bey 1435'te Karakoyunlular'a karşı savaşırken öldü.
Kara Yülük Osman Bey'in ölümünden sonra, oğulları arasında iktidar kavgası başladı ve Akkoyunlu Devleti eski gücünü yitirdi. Kara Yülük Osman Bey’in torunu Uzun Hasan, 1453'te Diyarbakır'ı ele geçirerek iktidar kavgalarına son verdi. Akkoyunlu Devleti’ni, sınırları doğuda Horasan'dan batıda Fırat Irmağı'na, kuzeyde Kafkaslar'dan güneyde Umman Denizi'ne kadar uzanan bir imparatorluğa dönüştürdü. Karakoyunluları yenerek ortadan kaldırdı ve başkenti Diyarbakır'dan İran’daki Tebriz'e taşıdı.
Sınırlarını genişletmesi ve bu denli güçlenmesi Uzun Hasan’ı Osmanlılar'la karşı karşıya getirdi. Akkoyunlular ile Osmanlılar arasındaki çatışmalar, Fatih Sultan Mehmed'in Trabzon İmparatorluğu üzerine yaptığı sefer sırasında başladı. Uzun Hasan da Trabzon imparatorunun kızıyla evliydi ve Osmanlı ordusunu durdurmak için Trabzon'a kuvvet gönderdi. Gedik Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu bu kuvvetlere yenildi. Fatih, 1461'de Trabzon'u aldıktan sonra Akkoyunluların üzerine sefere çıktı. Uzun Hasan 1473'teki Malatya savasinda kazanmasina ramen Otlukbeli Savaşı'nda Fatih karşısında ağır bir yenilgiye uğradı. Bu yenilgiden sonra topraklarındaki siyasal ve askeri gücünü büyük ölçüde yitirdi. Fakat Uzun Hasan 1474-1478 yıllarında Gürcistana hücum etti. 1477'de Gürcü çarı VI. Baqrat (ბაგრატ VI)'la[15] yapılan anlaşmaya göre Tiflis de dahil olmakla doğu Gürcistan Akkoyunlu egemenliğine girdi. Uzun Hasan’ın 1478'de ölmesinden sonra oğulları arasında başlayan taht kavgaları Akkoyunlu Devleti’ni iyice zayıflattı. Hatta 1500 yılında tahtın 2 büyük varisi Murat'la Elvend ülkeyi iki yere parçaladilar.Kura'dan güneydeki topraklar,Karabağ,Kızılüzen nehrinden Diyarbakıra kadar topraklar Elvend'e,Irak,Fars,Kirman'sa Murat'a kaldi. Sonunda Akkoyunlu Devleti, Safevi hükümdarı Şah İsmail tarafından 1507'de ortadan kaldırıldı.
| İran tarihi |
Devletler
|
| Türk tarihi |
Ön Türk
Bozkır İmparatorlukları
Memlûklar / Türkmenler
Moğolların Mirasçıları
Anadolu - Rumeli
Türk Cumhuriyetleri
|
[değiştir] Devlet yönetimi
Akkoyunlu ülkesi hükümdar ailesinin ortak mülkü sayılırdı. Hükümdarlar uluğ bey ya da han unvanıyla anılırdı. Akkoyunlu bey ve şehzadeleri, hükümdara bağlı kalmak koşuluyla, kendilerine bırakılan illeri yarı bağımsız olarak yönetirlerdi.
Merkezi devlet işleri başkentteki Büyük Divan'da görüşülür ve karara bağlanırdı. Sahib denen vezirler, hanedandan büyük boyların beyleri ve kazasker Büyük Divan'ın doğal üyesiydiler. Bu divana bağlı Esraf Divanları ise çeşitli devlet işlerinin yürütülmesinden sorumluydu. Ayrıca illerde birer küçük divan bulunurdu. İllerde hukuk işlerine kadılar, din işlerine de müftüler bakardı. Uzun Hasan devlet yönetiminde ve askeri örgütlenmede Osmanlı sistemini örnek almıştı. Kasaba ve köylerden devşirilen piyade azapları, illerdeki beylerin emrinde toprağa bağlı tımarlı sipahiler ve göçer Türkmen boylarından toplanan atlı askerler, savaş zamanında orduyu oluştururdu. Hasan Padişah olarak da anılan Uzun Hasan, Hasan Padişah Kanunları adıyla bilinen, devlet yönetimiyle ilgili yasalar koymuştu.
Akkoyunlu hükümdarları bilginleri ve sanatçıları korumuştur. Ali Kuşçu, Celaleddin Devvani ve İsa Savcı gibi bilginler, bu dönemde önemli yapıtlar vermişlerdir. Başta Diyarbakır ve Mardin olmak üzere Ahlat, Hasankeyf, Erzincan, Bayburt köyleri ve Hasankale'de Akkoyunlulardan birçok cami, türbe, medrese, kale, kale surları ve yazıt kalmıştır. Bunlardan Diyarbakır'daki Şeyh Matar ve Şeyh Safa camileri, Mardin'deki Sultan Kasım Medresesi ve Ahlat'taki Emir Bayındır Camisi ile kümbeti önemlidir. Müslüman olmadan önce koyun totemine bağlı olan Akkoyunlular, İslam dinini benimsedikten sonra da bu toteme bağlılıklarını sürdürerek bayraklarını ve mezar taşlarını koyun resimleriyle süslemişlerdir.
[değiştir] Akkoyunlular hükümdarları
- Kara Yülük Osman (1378 - 1435)
- Ali (1435-1438)
- Hamza Bey (1435 - 1444)
- Cihangir (1444 - 1469) Batı kesmini hükümetmişti.
- Uzun Hasan (1452 - 1478) 1467'de birleştirmişti.
- Halil (1478)
- Yakup (1478 - 1490)
- Baysungur (1490 - 1493)
- Rüstem (1493 - 1497)
- Ahmet Gövde (1497)
- Murat (1497) Kum civarı
- Elvend (1498 - 1502) Azerbaycan ve Diyarbakır civarı
- Muhammed Mirza (1498 - 1500) Fars bölgesi
- Murat (1502 - 1508) Tekrar birleştirmişti
-
- 1435 - 1438 = Ali ile Mamza arasındaki mücadele dönemi
1497 - 1502 = Murat, Elvend ve Muhammed arasındaki mücadele dönemi
- 1435 - 1438 = Ali ile Mamza arasındaki mücadele dönemi
[değiştir] Soyağacı
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kara Osman 1.(1378 -1435) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
Ali 2.(1435 - 1438) |
|
|
|
|
|
Hamza 3.(1435 - 1444) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
Cihangir 4.(1444 - 1469) |
|
|
|
|
|
Uzun Hasan 5.(1452 - 1478) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
Halil 6.(1478) |
|
Yakup 7.(1478 - 1490) |
|
|
|
|
|
- |
|
- |
|
- |
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
Baysungur 8.(1490 - 1493) |
|
|
|
Murad 11.(1497) 14.(1502 - 1508) |
|
|
Ahmet Gövde 10.(1497) |
|
Rüstem 9.(1493 - 1497) |
|
Elvend 12.(1498 - 1502) |
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Muhammed 13.(1498 - 1500) |
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||
[değiştir] Notlar
- ^ Enver Konukçu, Kara ve Akkoyunluların Yurdunda, İstanbul 1993, sayfa 8.
- ^ Ebu Bekr-i Tihranî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, sayfa 14–15.
- ^ Salim Cöhçe, “Otlukbeli Savaşına Kadar Akkoyunlular”, Anadolu Birliğinin Sağlanmasında Otlukbeli Savaşının Yeri ve Önemi, Ankara 1997, sayfa 121.
- ^ Enver Konukçu, Otukbeli Meydan Savaşı, Ankara 1998, sayfa 37.
- ^ Ebu Bekr-i Tihranî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, sayfa 16–17
- ^ Ebu Bekr-i Tihranî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, sayfa 15
- ^ Ebu Bekr-i Tihranî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, sayfa 14–15
- ^ Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, sayfa 366
- ^ Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, sayfa 114.
- ^ William Miller, Trebizond The Last Greek Empire, Amsterdam 1968, sayfa 48; Yaşar Yücel, Fatih’in Trabzon’u Fethi Öncesinde Osmanlı-Trabzon-Akkoyunlu İlişkileri, Belleten, C.XLIX, sayfa 193–195, Ankara 1986, sayfa 289; Orhan Saik Gökyay, Dedem Korkudun Kitabı, s. LX
- ^ Tur Ali Bey’in mezarı Akkoyunlu kaynaklarında Rumsaray (Urumsaray) olarak geçen bugünkü Mecidiye köyünde olduğuna dair kayıtlar vardır. Bkz. Cöhçe, “Otlukbeli Savaşına Kadar Akkoyunlular”, sayfa 123.
- ^ Kutlu Bey, 1352’de Trabzon Komnenos hükümdarı III. Aleksios ('Αλέξιος Γ΄ Μέγας Κομνηνός, Alexios III Megas Komnēnos)’in kız kardeşi Maria Komnena ile evlendi. Evlendikten sonra adı geçen prensesin adı Despina olarak değiştirilmiştir.
- ^ Yaşar Yücel, “Fatih’in Trabzon’u Fethi Öncesinde Osmanlı-Trabzon-Akkoyunlu İlişkileri”, sayfa 289–290.
- ^ Ebu Bekr-i Tihranî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, sayfa 12–13.
- ^ Encyclopaedia of Islam article on Uzun Hasan (İngilizce)
[değiştir] Kaynakça
- Cöhçe, Salim, “Otlukbeli Savaşına Kadar Akkoyunlular”, Anadolu Birliğinin Sağlanmasında Otlukbeli Savaşının Yeri ve Önemi”, Ankara 1997, s. 121–134.
- Erzi, Adnan Sadık, “Akkoyunlu ve Karakoyunlu Tarihi Hakkında Araştırmalar”, Belleten, XVIII/69–72, Ankara 1954, s. 179–221.
- Ebu Bekr Tihranî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, Yay. Hzl. Necati Lugal, Faruk Sümer, Ankara 1993.
