Hocalı Katliamı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 39°54′40″K 46°47′21″D / 39.91111°K 46.78917°D / 39.91111; 46.78917 Hocalı Katliamı, Karabağ Savaşı sırasında 26 Şubat 1992 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti'nın Dağlık Karabağ bölgesindeki Hocalı kasabasında yaşanan ve Azeri sivillerin Ermenistan'a bağlı kuvvetler tarafından toplu şekilde öldürülmesi olayıdır.

"Memorial" İnsan Hakları Savunma Merkezi[1], İnsan Hakları İzleme Örgütü[2], The New York Times gazetesi[3] ve Time dergisine[4] göre katliam, Ermenistan'ın[5] ve 366. Motorize Piyade Alayı'nın[6] desteğindeki Ermeni güçleri[7] tarafından gerçekleştirilmiştir.[8] Ayrıca, Karabağ Savaşında Ermeni kuvvetlere komutanlık yapmış bugünkü Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan[9] ve Markar Melkonyan'ın aktardığına göre kardeşi Monte Melkonyan[10], katliamın Ermeni güçler tarafından yapılan bir intikam olduğunu açıklamıştır.[9][10]

İnsan Hakları İzleme Örgütü, Hocalı Katliamı'nı Dağlık Karabağ'ın işgalinden bu yana gerçekleşen en kapsamlı sivil katliamı olarak nitelendirmiştir.[2][11]

Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmî açıklamasına göre saldırıda 106'sı kadın, 83'ü çocuk olmak üzere toplam 613 Azerbaycanlı hayatını kaybetmiştir.[12]

Arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Nagorno Karabakh, Azerbaijan, Khojaly region..png

Dağlık Karabağ bölgesinin en önemli tepelerinden birisinde olan Hocalı kasabası Ermeni güçleri için önemli bir askerî hedef niteliği taşımaktaydı.[10]. Kasaba Hankendi'yle Ağdam'ı bağlayan yolun üzerinde bulunup bölgenin tek havalimanı için üs konumundaydı. İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün raporuna göre Hocalı kasabası Hankendi'yi top ateşine tutan Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından üs olarak kullanıldığı için Ermeni kuvvetler tarafından top ateşine tutulmaktaydı.[13]

Aralık 1991'de[13] Hankendi çevresinde yerleşen ve Azerilerin yaşadığı Kerkicahan kasabasının alınmasından sonra, Hocalı kasabası tamamen Ermeni ablukasında kaldı. 30 Ekim'den itibaren karayoluyla ulaşım kapanmış ve tek ulaşım vasıtası olarak helikopter kalmıştı. 20 Kasım 1991'de Hocavend semalarında Mi-8 helikopterin Ermeni kuvvetler tarafından vurulması ve sonuçda birkaç Azerbaycan devlet resmileri, Rus ve Kazak gözlemciler dahil 20 kişinin ölümünden[14] sonra, hava ulaşımı da kesilmişti. İşgalden önce 1991-1992 kış aylarında Hocalı sürekli olarak bombalanmıştır.[13] Hocalıdan çıkmış mültecilerin İnsan Hakları İzleme Örgütü'ne söylediklerine göre, bazı durumlarda bombardımanlar açıkca sivil hedeflere karşı yönlendirilmiştir.[13] Saldırı öncesi, birkaç aydır kasaba elektrik ve gazdan yoksundu.[15]

936 km2'lik alana sahip, savaştan önce 2.605 aileden ibaret 11.356 kişinin yaşadığı Hocalı kasabası 26 Şubat 1992 tarihinde yağmaya[kaynak belirtilmeli] maruz kalmış ve kasaba tamamen yok edilmiştir. Uzun süre cesetlerin alınması bile mümkün olmadı[16]. Kasaba Alef Hacıyev komutasındaki yaklaşık 160 hafif silahlı kişiden oluşan Özel Polis Gücü (OMON) birlikleri tarafından savunulmaktaydı.[9] İlaveten 200 kişilik savunma kuvveti mevcuttu.[13]

Katliam[değiştir | kaynağı değiştir]

Hocalı Katliamı'nda yaşamını yitiren üç yaşındaki Gülmire Mehdiyeva ile beş yaşındaki başka bir kız çocuğunun Bakü'deki mezarları.
Hocalı saldırısının olduğu tarihlerdeki bir gazete küpürü.

Ermeni güçleri 1992 yılının 25 Şubatı 26 Şubat'ta bağlayan gecede bölgedeki 366. Alayın da desteği ile önce giriş ve çıkışını kapadığı Hocalı kasabasında, Azeri resmî kaynaklarına göre, 83 çocuk, 106 kadın ve 70'den fazla yaşlı dahil olmak üzere toplam 613 sakin öldürülmüş, toplam 487 kişi ağır yaralanmıştır. 1275 kişi ise rehin alınmış ve 150 kişi ise kaybolmuştur. Cesetler üzerinde yapılan incelemelerde cesetlerin birçoğunun yakıldığı, gözlerinin oyulduğu, başları kesildiği görülmüştür. Hamile kadınlar ve çocukların da maruz kaldığı tespit edilmiştir.[17]

Eski ASALA eylemcilerinden Monte Melkonyan, Hocalı'ya yakın bölgede Ermeni askeri birliklere komutanlık yapmış ve katliamdan bir gün sonra Hocalı çevresinde gördüklerini günlüğünde anlatmıştır. Melkonyan'ın olümünden sonra, Markar Melkonyan kardeşinin günlüğünü Benim Kadeşimin Yolu (My Brother's Road) başlığıyla ABD'de çıkardığı kitapta Hocalı katliamını şöyle tasvir ediyor [10]:

Bir gece önce akşam 11 civarında, 2.000 Ermeni savaşçısı, Hocalı'nın üç tarafındaki yüksekliklerden ilerleyerek, kasaba sakinlerini doğudakı açılışa doğru sıkıştırmışlar. 26 Şubat sabahına kadar mülteciler Dağlık Karabağın doğu yüksekliklerine ulaşmış ve aşağıdakı Azeri kenti olan Ağdam'a doğru inmeye başlamışlar. Burdaki tepeciklerde yerleşen sivilleri güvenli arazide takip eden Dağlık Karabağ askerleri onlara ulaşmışlar. Mülteci kadın Reise Aslanova İnsan Hakları İzleme Örgütüne verdiği açıklamada "Onlar sürekli ateş ediyorlardı" diye konuşmuştu. Arabo'nun savaşçıları daha sonra uzun zaman kalçalarında taşıdıkları bıçakları kınlarından çıkarakak bıçaklamaya başlamışlar.

Şu anda yalnız kuru çimenden esen rüzgarın sesi ıslık çalıyordu, ve ceset kokusunu uçurması için bu rüzgar henüz erkendi.

Monte üzerinde kadınların ve çocukların kırılmış kuklalar gibi saçıldığı çimene eğilerek "Disiplin yok" diye fısıldadı. O bu günün önemini anlıyordu: bu gün Sumgayıt Pogromunun dördüncü yıldönümüne yaklaşıyordu. Hocalı stratejik bir amaç olmasından başka aynı zamanda bir öç alma eylemiydi.

Bugünkü Ermenistan cumhurbaşkanı ve savaş süresinde Karabağ'da Ermeni güçlerine kumandanlık yapmış Serj Sarkisyan'ın İngiliz araştırmacısı ve yazarı Thomas De Waal'a söylediklerine göre [9]:

Hocalıdan önce, Azerbaycanlılar bizim şaka yaptığımızı sanıyordu, Ermenilerin sivil topluma karşı el kaldırmayacaklarını sanıyorlardı. Biz bunu (stereotipi) kırmayı başardık. Ve olay işte bu. Ayni zamanda o delikanlıların arasında Bakü'den ve Sumgayıt'tan kaçanlarında olmasını anlamalıyız.

Ermenistan Maslahatgüzar'ı Movses Abelyan, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na Ermenistan Dış İşleri Bakanlığı tarafından takdim ettiği mektupda, Azerbaycan'ın olayı "utanmazcasına kullandığını" söylemiştir. Abelyan, eski Azerbaycan cumhurbaşkanı Ayaz Mutallibov'un Çek gazeteci Dana Mazalova ile yaptığı ve 2 Nisan 1992'de Rusya'nın Nezavisimaya Gazeta gazetesinde yayımlanan röportaja dayanarak, sivillerin kaçışını kolaylaştırmak amacıyla Karabağ'daki Ermenilerin açmış olduğu dağ geçidinden yerli halkın kaçışının Azerbaycan Halk Cephesi militanları tarafından önlendiğini savunmuştur.[18]. Ayrıca Abelyan, Ermenilerin Azeri sivillere beyaz bayrak ile kasabayı terketme çağrısında bulunduğunu söyleyen bir Azeri kadınının sözünden alıntı yapan İnsan Hakları İzleme Örgütü Helsinki Watch bölümünün Eylül 1992 raporuna dayanarak, gerçekten Azeri militanlarının kaçmaya çalışanları vurduğunu yazmıştır.[18]

Daha sonraki röportajlarda Mutallibov, Ermenileri kendi sözlerini bariz şekilde yanlış yorumlaması gerekçesiyle suçlamış ve sadece, "Azerbaycan Halk Cephesi Hocalı katliamının sonuçlarını kendi siyasi çıkarlarına kullandı" diye söylediğini vurgulamıştır.[19]

İlaveten, İnsan Hakları İzleme Örgütü İcra Direktörü, sivil ölümlere Karabağ Ermeni güçlerinin doğrudan sorumlu olduğunu, hem kendi raporu hem de Memorial'ın raporunun Azeri güçlerin sivillerin kaçışını engellediğine ve sivillere ateş açtığına dair argümanı destekleyen herhangi delilin içermediğini ifade etmiştir.[16]

Uluslararası tepki[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsan Hakları İzleme Örgütü olayı Dağlık Karabağ Savaşı içerisinde yapılan en büyük katliam olarak nitelemiştir.[2]. Azerbaycan Parlamentosu 1994'te Hocalı'da yaşanan katliamı "soykırım" olduğunu ilan etti.[20]

Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi'nin 31 üyesi (12 Türkiye, 8 Azerbaycan, 3 Birleşik Krallık, 2 Arnavutluk, 1 Bulgaristan, 1 Lüksemburg, 1 Yugoslavya Federal Cumhuriyeti, 1 Makedonya Cumhuriyeti, 1 Norveç, 1 Polonya) tarafından imzalanan, Ermenistan tüm Hocalıları öldürdüler ve tüm şehri harap ettiler ifadesinin de yer alan ve 19. yüzyılın başlarından beri Ermenistan tarafından Azerilere karşı işlenen soykırım olarak tanınmaya adım atılması gerektiğini bütün parlamento üyelere söyleyen 324 nolu bildiri yayımladı.[21].

2009'un Şubat ayında Kaliforniya Eyalet Alt Senatosu'nun üyesi Felipe Fuentes, Azerbaycan cumhurbaşkanı İlham Aliyev'e yazdığı mektupda Hocalı olaylarını Azeri katliamı şeklinde nitelendirerek, kurbanların ailelerine başsağlığını sunmuştur.[22]

Meksika Senatosu, 2011'de Hocalı olaylarını soykırım olarak tanımıştır.[23][24]

Soykırım olarak tanımlayan ülke ve kuruluşlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Katliam olarak tanımlayan ABD'nin eyaletleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Katliam olarak tanımlayan ABD'nin eyaletleri

İsim[değiştir | kaynağı değiştir]

Olay Azerbaycan tarafından "Xocalı soyqırımı" (Hocalı soykırımı), "Xocalı faciəsi" (Hocalı faciası) şeklinde adlandırılırken Ermenistan tarafından Hocalı hadisesi gibi terimlerle ifade edilir.[18]. Dünyanın çeşitli dillerinde ve ülkelerinde de Hocalı katliamı benzeri ifadeler kullanılır.

Anıtlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Yurt dışında Hocalı Katliamı anısına anıtlar inşaa edilmeye başlandı.

Bu anıtların ilki Hollanda'nın başkenti Lahey (Den Haag), kentinde dikildi.[62]

Türkiye'de ilk Hocalı Katliamı anısına anıt başkent Ankara'nın Keçiören belediyesi tarafından 2005 yılında dikildi.[63]

2008 yılında Macaristan'ın başkenti Budapeşte'de Hocalı Katliamı anısına anıt inşa edildi.[64]

2009 yılında Ankara ili'nin Beypazarı ilçe merkezinde Hocalı Katliamı anısına anıt inşa edildi.[65]

2011 yılında 26 Subat Hocalı katliamı yıldönümünde Isparta Belediye Başkanı Yusuf Ziya Günaydın, Dağlık Karabağ ve Hocalı’daki katliamı unutturmamak için Isparta’da Hocalı Katliamı anısına anıt inşa etme kararı aldı.[66]

2011 yılında 26 Şubat Hocalı Katliamı yıldönümünde Ankara ili'nin Kızılcahamam ilçe merkezinde, Kızılcahamam Belediyesi tarafından Hocalı Katliamı anısına anıt inşa edilme kararı alındı.[67]

2012 yılında 26 Şubat Hocalı Katliamı yıldönümünde Ankara'da Keçiören belediyesi, Hocalı şehitleri anısına Azerbaycan Parkı içerisinde yapılacak Soykırım Anıtı'nın temelini attı.[68]

2012 yılında 24 Şubat'da Bosna-Hersek'ın başkenti Saraybosna'da Hocalı Katliamı anısına anıtın açılışı Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in kızı Haydar Aliyev Vakfı Başkan Yardımcısı Leyla Aliyeva tarafından yapıldı.[69]

2012 Ağustos'unda Meksika başkentinde "Hocalı Soykırımı Anıtı"nın açılışı yapıldı.[70][71][72]

2012 Kasım'ında Türkiye Kocaeli Şehrinde Dünyada ilk Kez "Hocalı Soykırımı Müzesi"nın açılışı yapıldı. Türkiye Azerbaycan Dernekleri Federasyonu tarafından yapılan Müze Kocaelinin İzmit Şehrinde Kocaeli Azerbaycan Kültür Evinde yerleşiyor.[73]


Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Доклад правозащитного центра «Мемориал» о массовых нарушениях прав человека, связанных с занятием населенного пункта Ходжалы в ночь с 25 на 26 февраля 1992 г. вооруженными формированиями" (Rusca). Moskova: Memorial İnsan Hakları Savunma Merkezi. 1992. http://www.memo.ru/hr/hotpoints/karabah/Hojaly/index.htm. 
  2. ^ a b c Panico, Christopher; Rone, Jemera (1994) (İngiliz). Azerbaijan: Seven years of conflict in Nagorno-Karabakh. Human Rights Watch/Helsinki. ss. 6. ISBN 1-56432-142-8, ISBN 978-1-56432-142-8. http://books.google.com/books?id=4ipKwifQaNIC&pg=PA6. "...the largest massacre to date in the conflict..." 
  3. ^ "Massacre by Armenians Being Reported" (İngilizce). New York: New York Times. 3 Mart 1992. http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10611FF3C5D0C708CDDAA0894DA494D81. 
  4. ^ Smolowe, Jill; Zarakhovich, Yuri (16 Mart 1992). "Tragedy Massacre in Khojaly" (İngilizce). Moskova: Times. http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,975096,00.html. 
  5. ^ Ambrosio, Thomas (2001) (İngiliz). Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics. Greenwood Publishing Group. ss. 150. ISBN 0-275-97260-7, ISBN 978-0-275-97260-8. http://books.google.com/books?id=KT4GTF4aOSAC&pg=PA150. "Convincing evidence points also to the direct engagement of Armenian (from the Republic of Armenia) armed forces in the fighting, and to their continued regular stationing in Karabagh" 
  6. ^ TRT resmi genelağı
  7. ^ Cohen, Roberta (1998) (İngiliz). The forsaken people. Brookings Institution Press. ss. 260. ISBN 0-8157-1514-5, ISBN 978-0-8157-1514-6. http://books.google.com/books?id=NUJfmOZQipkC&pg=PA260. "Following the independence of Armenia and Azerbaijan, the Armenians of Nagorno-Karabakh proclaimed the "Republic of Nagorno-Karabakh" on January 6, 1992. Although Armenia continued to support Nagorno-Karabakh economically and militarily, it did not recognize it as a separate republic, and neither did anyone else. Nevertheless, Armenia has continued to provide massive support for Nagorno-Karabakh. The was has become a content between Azerbaijan and "Armenian forces". The latter is deliberately ambiguous term, including as it does Armenians and supplies from Nagorno-Karabakh, from other parts of Azerbaijan, from Armenia proper, and from the Armenian diaspora." 
  8. ^ Cornell, Svante (2001) (İngiliz). Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge. ss. 95. ISBN 0-7007-1162-7, ISBN 978-0-7007-1162-8. http://books.google.com/books?id=ff2zOZYaZx0C&pg=PA95. 
  9. ^ a b c d De Waal, Thomas (2004) (İngiliz). Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War. New York University Press. ISBN 0-8147-1945-7. 
  10. ^ a b c d Melkonian, Markar (2005) (İngiliz). My Brother's Road: An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I. B. Tauris. ss. 213. ISBN 1-85043-635-5. http://books.google.com/books?id=6-RtAAAAMAAJ. 
  11. ^ United States Congress, House Committee on International Relations (2006) (İngiliz). Multiple resolutions: markup before the Committee on International Relations, House of Representatives, 109th Congress. Washington, DC: U.S. Government Printing Office. ss. 89. http://books.google.com/books?id=meg3AAAAIAAJ. "Human Rights Watch called the tragedy at the time the largest massacre to date in the conflict" 
  12. ^ "Letter from the Chargé d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the UN Office at Geneva to the UNHCR" (İngilizce). United Nations High Commissioner on Human Rights (UNHCR). 23 Nisan 2002. http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/7c3561e40d2d3d07c1256bae00447b7f?Opendocument. 
  13. ^ a b c d e Denber, Rachel; Goldman, Robert (1992) (İngiliz). Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch/Helsinki. ss. 20-21, 27, 32. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0. http://books.google.com/books?id=ywAU3VomIpkC&pg=PA27. 
  14. ^ Croissant, Michael (1998) (İngiliz). The Armenia-Azerbaijan conflict. Greenwood Publishing. ss. 45. ISBN 0-275-96241-5, ISBN 978-0-275-96241-8. http://books.google.com/books?id=ZeP7OZZswtcC&pg=PA45. 
  15. ^ Pope, Hugh (2006) (İngiliz). Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world. New York: The Overlook Press. ss. 59. ISBN 1-58567-804-X. http://www.amazon.com/Sons-Conquerors-Rise-Turkic-World/dp/158567804X/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1243180072&sr=1-1. 
  16. ^ a b "Letter from the Executive Director of Human Rights Watch to the Minister of Foreign Affairs of Armenia" (İngilizce). Human Rights Watch. 23 Mart 1997. http://hrw.org/english/docs/1997/03/24/azerba16933.htm. 
  17. ^ "Hocalı Katliamının 13. Yıldönümü" (Türkçe). Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi. 25 Şubat 2005. http://www.asam.org.tr/tr/yazigoster.asp?kat1=4&ID=429. 
  18. ^ a b c "Letter from the Charge' d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Armenia to the United Nations to the Secretary-General" (İngilizce). United Nations General Assembly. 3 Mart 1997. http://www.un.org/documents/ga/docs/52/plenary/a52-85.htm. 
  19. ^ "Только армянская подлость может позволить обвинить самих азербайджанцев в организации геноцида в Ходжалы: Экс-президент Азербайджана" (Rusca). Turan Haber Ajansı / Regnum. 26 Şubat 2004. http://www.regnum.ru/news/223355.html. 
  20. ^ "Xocalı soyqırımının 15 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Bəyanatı" (Azerice). Azerbaycan Milli Meclisi. 3 Mart 1997. http://www.meclis.gov.az/?/az/statement/view/25/. 
  21. ^ "Recognition of the genocide perpetrated against the Azeri population by the Armenians, Written Declaration No. 324, Doc. 9066, 2nd edition" (İngilizce). Parliamentary Assembly of the Council of Europe. 14 Mayıs 2001. http://assembly.coe.int/documents/workingdocs/doc01/edoc9066.htm. "Demecin başında This written declaration commits only the members who have signed it. yazısı yer almaktadır>;" 
  22. ^ "California State Assembly member offers condolence to Azerbaijan on Khojali Genocide" (İngilizce). Trend Haber Ajansı. 24 Şubat 2009. http://news-en.trend.az/karabakh/1430235.html. 
  23. ^ a b Meksika Hocalı katliamını kınadı Sabah, Erişim tarihi: 29.12.2011
  24. ^ a b Mexican Senate recognizes Azeris’ massacre as genocide AzerNews, Erişim tarihi: 29.12.2011
  25. ^ "Xocalı soyqırımının 15 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Bəyanatı" (Azerice). Azerbaycan Milli Meclisi. 3 Mart 1997. http://www.meclis.gov.az/?/az/statement/view/25/. 
  26. ^ http://az.apa.az/xeber_Pakistan_Senatinin_Xarici_Elaqeler__249742.html
  27. ^ http://www.anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=136909
  28. ^ http://anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=148384
  29. ^ http://aktifhaber.com/cek-cumhuriyetinden-hocali-destegi-738303h.htm
  30. ^ http://news.az/articles/politics/77182
  31. ^ http://www.mansettv.com/haber/hocali-soykirimini-bir-ulke-daha-tanidi-26363.html
  32. ^ http://www.haber7.com/haber/20120201/Hocali-katliami-soykirim-olarak-tanindi.php
  33. ^ http://anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=255067
  34. ^ Sudan parlamenti Xocalı soyqırımının tanınması haqqında qərar qəbul edib
  35. ^ http://www.turkishnews.com/en/content/2010/04/28/massachusetts-state-of-the-united-states-recognizes-khojaly-tragedy-as-a-massacre/
  36. ^ http://www.capitol.state.tx.us/BillLookup/History.aspx?LegSess=82R&Bill=HR535
  37. ^ http://nice.az/maraq/12864-texas-tat-xocal-soyqrmn-tand.html
  38. ^ http://www.njleg.state.nj.us/2010/Bills/AR/144_I1.PDF
  39. ^ https://docs.google.com/a/azeris.com/viewer?a=v&q=cache:0nzIzSWZCxgJ:ftp://www.njleg.state.nj.us/20122013/AR/24_I1.DOC+&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESiOYuYeQ1VmDI2SUis6feHhIu6FQwSriF5hfoqbMShsocVy6gk7YoGlvGDPNbL_-7uc3AX1MaBzGxgYNt1QEJD1xy29Fu1MJ5i22VG7RjbN61WGD7BOtvxknVWclGXmyBU1QgXV&sig=AHIEtbTOlgdcAo6HjA3QJ5XeAcRTG3uAfA&pli=1
  40. ^ http://www.news.az/articles/politics/55409
  41. ^ http://www.legis.ga.gov/Legislation/20112012/122837.pdf
  42. ^ http://az.trend.az/news/karabakh/1997595.html
  43. ^ http://files.preslib.az/projects/khojali/enkhojali/gl5.pdf
  44. ^ http://www.news.az/articles/politics/75855
  45. ^ http://www.1news.az/politics/karabakh/20130130053903690.html
  46. ^ http://www.nmlegis.gov/Sessions/13%20Regular/memorials/senate/SM019.html
  47. ^ http://en.trend.az/news/karabakh/2117928.html
  48. ^ http://www.arkansashouse.org/bill/2013R/HR1004
  49. ^ http://www.capitol.tn.gov/Bills/108/Bill/HR0048.pdf
  50. ^ http://www.azernews.az/azerbaijan/50582.html
  51. ^ http://www.cga.ct.gov/2013/trn/H/2013HTR00416-R00-TRN.htm
  52. ^ http://en.apa.az/news_one_more_us_state_recognizes_khojaly_gen_192550.html
  53. ^ http://www.capitol.tn.gov/Bills/108/Bill/HR0048.pdf
  54. ^ http://azr.hazaraazeri.com/2013/03/19/5134.tahsn
  55. ^ http://www.amerikaninsesi.org/content/tennessee-pennsylvania-khojaly/1624629.html
  56. ^ http://en.apa.az/news_one_more_us_state_recognizes_khojaly_gen_192550.html
  57. ^ http://www.legis.state.pa.us/CFDOCS/Legis/PN/Public/btCheck.cfm?txtType=PDF&sessYr=2013&sessInd=0&billBody=H&billTyp=R&billNbr=0171&pn=1199
  58. ^ http://bizimyolinfo.com/?sehife=1&xeber=8396
  59. ^ http://www.legis.state.wv.us/Bill_Text_HTML/2013_SESSIONS/RS/Bills/hcr104%20intr.htm
  60. ^ http://www.cga.ct.gov/2013/trn/H/2013HTR00416-R00-TRN.htm
  61. ^ http://www.aze.az/news_shtat_ssha_priznal_95759.html
  62. ^ Home Monument to Khojaly victims to open in Hague
  63. ^ Hocalı katliamı Hocalı Anıtı'nda anıldı - Star Gazetesi Kıbrıs
  64. ^ Macarıstanda Xocalı faciesi qurbanlarının xatiresine abide ucaldılacaq (Azerice)
  65. ^ Monument in memory of Khojaly victims to be erected in Ankara city municipality - Today.az (İngilizce)
  66. ^ Hocalı Katliamı’na Isparta’da anıt - Hürriyet
  67. ^ Hocalı Katliamı Soykırım Anıtı için İlk Adımlar Atıldı - Belediye Eğitim Portalı
  68. ^ Hocalı Katliamı Kurbanları İçin Büyük Anma. Katliamı dünyaya hatırlatmak için Taksim'de büyük bir anma töreni yapıldı. - TRT Haber
  69. ^ Sarayevo’da Hocalı Soykırımı anıtı - Türk Haber Ajansı / THA
  70. ^ Turkishny.com, Meksika'da Hocalı Soykırımı Anıtı Dikildi.
  71. ^ Gazetevatan.com, Meksika'da Hocalı Anıtı!
  72. ^ TRT Türk, Meksika'da Hocalı ve Aliyev Anıtı.
  73. ^ Tadef.org.tr, Türkiye'de Hocalı Soykırımı Müzesi.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]