Azerbaycan ekonomisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Azerbaycan ekonomisi

Azerbaycan zengin petrol ve doğalgaz kaynaklarına sahiptir
Derece 74. (nominal) / 73. (SAGP)
Para birimi Azerbaycan manatı
Mali yıl takvim yılı
Ticaret organizasyonları BDT, EİT, DTÖ
İstatistikler
GSYİH artış 100,4 milyar $ (SAGP 2013) [1]
GSYİH büyüme artış % 3,5 (2013)
artış % 2,2 (2012) [2]
Kişi başı GSYİH artış 10,800 $ (SAGP 2013 ort.)
artış 10,500 $ (2012 ort.) [3]
Sektörel GSYİH dağılımı tarım: % 6,2 endüstri: % 63,0 hizmet: % 30,8 (2013) [4]
Enflasyon (TÜFE) % 2,4 (2013)
 % 1,1 (2012) [5]
Yoksulluk sınırı
altındaki nüfus
% 6,1 (2012)
Gini katsayısı 33,7 (2008) [6]
İşgücü 6,2 milyon (2012 ort.) [7]
Sektörel işgücü dağılımı tarım: % 38,3 endüstri: % 12,1 hizmet: % 49,6 (2008) [8]
İşsizlik artış % 6 (2013 ort.)
 % 5,7 (2012 ort.) [9]
Ana endüstriler petrol ve doğal gaz, petrol ürünleri, petrol sahası ekipmanı, çelik, demir cevheri, çimento, kimyasallar ve petrokimya ürünleri, tekstil
Harici
İhracat artış 34,4 milyar $ (59.) (2013) [10]
İhraç malları petrol ve doğalgaz %90, makinalar, pamuk, gıda maddeleri [11]
Ana ihracat ortakları  İtalya %27,1
 Fransa %8,1
 Endonezya %6,9
 Almanya %5,9
 İsrail %5,4
 Hindistan %4,2
 ABD %4,2 (2012 ort.) [12]
İthalat artış 11,9 milyar $ (91.) (2013) [13]
İthalat malları makinalar ve ekipmanlar, petrol ürünleri, gıda maddeleri, metaller, kimyasallar [14]
Ana ithalat ortakları  Türkiye %17,8
 Rusya %13,7
 Çin %7,5
 Almanya %6,9
 Birleşik Krallık %6,8
 Ukrayna %5,5
 ABD %4,9 (2012 ort.) [15]
DYY sermayesi artış 14,3 milyar $ (82.) (31 Aralık 2013) [16]
Gayrisafi dış borç artış 9,552 milyar $ (101.) (31 Aralık 2013) [17]
Kamu maliyesi
Kamu borçları GSYİH'nın %7,5 (2013 ort.) [18]
Kredi derecelendirme Standard & Poor's: BBB-
Görünüm: Durağan

Moody's: Baa3
Görünüm: Durağan

Fitch: BBB-
Görünüm: Durağan
Dış rezervler artış 13,08 milyar $ (31 Aralık 2013) [19]

Ana veri kaynağı: CIA World Fact Book
Diğer bir bilgi verilmemiş, değerlerin tümü ABD Doları ile ifade edilmiştir.

Azerbaycan Cumhuriyeti, doğal kaynakları, gelişmiş sanayisi ve coğrafyası itibarıyla önemli bir ülkedir. Azerbaycan'da özellikle büyük petrol ve doğal gaz rezervleri bulunmaktadır. Hacim ve çeşit bakımından hammadde yatakları ile dünyanın sayılı ülkelerinden biridir.

1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından siyasi bağımsızlığını kazanan Azerbaycan Cumhuriyeti, merkezi planlı ekonomisinden serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecini yaşadı. Ekonomide yaşanan dönüşümde ülkede siyasi bağımsızlığın ardından siyasi istikrarın sağlanması, coğrafi konumu ve şartlarının yanı sıra önemli enerji kaynağı rezervlerine sahip olması büyük rol oynamıştır.

Siyasi bağımsızlığın kazanılmasının ardından eski Sovyetler Birliği'ndeki işletmelerle ekonomik bağlantıların koparılmasının ve ülkenin diğer Sovyet cumhuriyetlerdeki pazar payını kaybetmesinin yanı sıra Sovyetler Birliği döneminde merkezden sağlanan sübvansiyonların da kesilmesiyle birlikte üretimde düşüşler yaşandı. Ekonomik yapının eski merkezi planlamaya göre örgütlenilmesi nedeniyle birçok fabrika ve tesis üretimini durdurdu veya düşük kapasite ile üretimine devam etti.

Ayrıca tüm eski Sovyet cumhuriyetlerin paylaştığı sancılı ekonomik sürecin yanında, Ermenistan'ın Azerbaycan torpaklarının işgaliyle patlak veren Dağlık Karabağ Savaşı, daha büyük sorunlara da neden oldu. Sovyetler Birliği'nin son yıllarından başlayarak 1988'den itibaren Ermenistan'ın silahlı tecavüzüne maruz kalan Azerbaycan, ateşkesin imzalandığı 12 Mayıs 1994'e kadar topraklarının % 20'sini kaybetti ve 1 milyondan fazla nüfusu göçmen durumuna düştü. Kaybettiği topraklardaki birçok ekonomik değerden yoksun kalırken ülkede mevcut olan işsizlik sorunu da iyice artmış oldu.

2000 yılından itibaren, bu yeniliklere hızla adapte olan Azerbaycan, Sovyetler Birliği'nin dağılması ile uzmanlaşma ve iş bölümüne dayalı ekonomik yapılanmanın sona ermesine, Ermenistan işgali ve mülteci sorununa ve ülke sanayii için gereken ara mallarının ithalat yollarının kapanmasına rağmen bütün bu darboğazları aşmayı başarmıştır.

Bügün Azerbaycan'da ekonomik dönüşüm ve kalkınma süreci yavaş ama emin adımlarla ilerlemekte ve gelecek adına ümit vaad etmektedir. Ekonomide dönüşüm sürecini yaşamakta olan ülkelere göre ekonomik göstergeler itibariyle daha iyi konumda. Bu bakımdan 2001 sonrası ekonomide dönüşüm ve kalkınmaya ivme kazandıracak politikaların uygulanma süreci ve uygulamanın gerçekleştirilebilmesi için gerekli siyasi istikrar önem taşımaktadır.

Azerbaycan'ın piyasa mekanizmasına geçişini ve ekonomik istikrarı sağlamaya yönelik çalışmalarını uluslararası kuruluşlar da desteklemektedir. Bu çerçevede, Azerbaycan ve IMF arasında makroekonomik gelişmeyi desteklemek ve ülkeyi petrol gelirlerine hazırlamak amacıyla yardım anlaşmaları imzalanmıştır. Azerbaycan 1992 yılında, Dünya Bankası'na ve Uluslararası Kalkınma Örgütü'ne üye olmuştur.

Yıllardır petrole yatırım yapan Azerbaycan 2005 yılından itibaren milli gelire yansıyacak petrol gelirleri ile yeni bir döneme girmiş bulunmaktadır. Önümüzdeki 15 yıl için 50 milyar Dolar petrol geliri bekleyen ülke somut ve yaşayabilir projelerle bu geliri halkın yaşam standardının yükselmesine harcayacak hedefler için çalışmaktadır. Söz konusu hedeflere ulaşabilmek için Azerbaycan; petrol dışı sektörün geliştirilmesi, iri ve orta ölçekli devlet tesislerinin özelleştirilmesinin hızlandırılması, rekabetin geliştirilmesi, enflasyonun önlenmesi, yoksulluğun azaltılması, yüksek istihdamın sağlanması, bölgelerin geliştirilmesi, Dünya Ticaret Örgütü'ne üyelik sürecinin hızlandırılması yönünde büyük çaba harcamaktadır.

Sektörler[değiştir | kaynağı değiştir]

Sanayi sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan'da sanayi sektörü, net maddi üretimin % 48,3'ünü oluşturmaktadır ve Azerbaycan ekonomisinin en büyük sektörüdür. Ağır sanayinin temelini petrol sanayii oluşturmaktadır. Petrol, doğal gaz ve yan ürünleri sanayisi gelişmiştir. Ayrıca metalik madenlerin (demir, bakır, çinko, kurşun, alüminyum) üretimi ve hammadde kaynaklarına bağlı olarak yan sanayi de gelişmiştir. Sumgayıt'da demir-çelik, demir dışı metalleri, işleme sanayi ve kimya endüstrisi; Bakü, Gence ve Mingeçevir'de petrol ve doğal gaz endüstrisi ve yan sanayisi, makina ve ekipmanları gibi elektronik ürünler üretim sanayisi vardır. Sanayi sektöründe üretim kapasitesi birçok alanda yurtiçi talepten fazladır ve teknoloji yenilenmesine ile mevcut birçok fabrika üretim yapmaktadır.

  • Ağır Sanayi: Enerji, metalurji, makina, imalat, kimya, orman ürünleridir.
  • Hafif Sanayi: Dokuma, dikiş, deri, kürk, kundura'dır.
  • Azerbaycan tarımsal ürenler, petrol alt ürünlerini işleme, elektronik ürünler üretiminde 2005 yılından sonra büyük gelişmeler yaşamış ülke halkı fabrika ortamıyla tanışmaya ve alışmaya başlamıştır.
  • Son yıllarda silah sanayinde de büyük gelişmelerin yaşandığı Azerbaycan'da silah üzerine modern üretim tesisleride bulunuyor.

18 Eylül 2002 tarihinde temeli atılan ve Temmuz 2006 tarihinde hizmete açılan Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC) Azerbaycan petrolünü Gürcistan üzerinden Türkiye'nin Akdeniz kıyılarına taşımaktadır. BTC Hazar Denizinin Azerbaycan tarafında bulunan Azeri-Çırak-Güneşli petrol sahalarında bulunan petrolün en ekonomik şekilde batı pazarına ulaşmasını sağlamaktadır. BTC, Bakü'den başlayıp, Ceyhan'da son bulmaktadır. Bu boru hattı başta Azerbaycan petrolü olmak üzere bölgede üretilecek petroller Ceyhan'a taşınıp, buradan da tankerlerle dünya pazarlarına ulaştırılmaktadır. Tüm Dünya'da ucuz ve istikrarlı enerji kaynaklarına sahip olabilmek için yoğun bir mücadelenin yaşandığı ve Sovyetler Birliği'nin 1991 yılının sonunda resmen dağılmasının ardından Kafkaslar ve Hazar Denizi çevresinin bu mücadelenin en çok hissedildiği bölge olduğu düşüldüğünde BTC Boru Hattı'nın statejik bir öneme sahip olduğu söylenebilir.

Tarım ve Hayvancılık sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan'ın yüzde 7'si tarıma elverişli topraklara sahiptir. Bu tarım topraklarının büyük bölümü de Kura ve Aras nehirleri çevresindedir ve ülkede, tarım büyük ölçüde sulamaya dayanmaktadır. Yetiştirilen başlıca ürünler tahıl, meyve, pamuk, çay, tütün ve üzümdür. Ayrıca, dut ağacından yılda 5.000 ton ipek kozası elde edilmektedir.

Azerbaycan tarımında ve ekonomisinde hayvancılığın da önemli yeri bulunmaktadır. En son verilere göre Azerbaycan'da 1,5 milyon sığır, 5 milyon koyun, 30 milyon kümes hayvanı bulunmaktadır. Arıcılık gelişmiştir.

Finans sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ulusal parası Manat, 15 Ağustos 1992'ye kadar Rus Rublesi ile yanaşı kullanılıyordu.[20] 1 Ocak 1992'den itbaren ülkede geçerli olan tek para birimi oldu.[21]

1992 yılında kurulan Azerbaycan Merkez Bankası, para politikalarından ve finans sektörünün denetlenmesinden sorumludur. Azerbaycan Merkez Bankası, çalışmalarını, Aralık 2004 tarihli Merkez Bankası Kanunu çerçevesinde yürütmektedir. Bakü Borsası ise 2000 yılında kurulmuştur.

Azerbaycan halkı arasında bankacılık sistemine güvenin düşük olması, tasarrufların nakit olarak tutulmasına yol açmakta idi. Fakat son dönemlerde bu alanda önemli ilerleme sağlanmıştır. Nitekim, 2006 yılında halkın bankalardaki tasarruflarının miktarı 2005 yılına göre yüzde 65,7 artış göstererek 819,5 milyon Manat (942 milyon Dolar) olmuştur. Tasarrufların 250,3 milyon Manatı (yüzde 30,5) milli, 569,2 milyon Manatı (yüzde 69,5) yabancı para şeklinde yatırılmıştır.

Azerbaycan'da faal olan 43 bankanın birçoğunun mali durumları sağlıklı olmadığı için hükümet, asgari sermaye şartını Ocak 2006'da 3,5 milyon Dolardan 5 milyon Dolara yükseltmiştir. En büyük bankalar, kamuya ait olan "Capital Bank" ile kısmen özellestirilmiş olan "International Bank of Azerbaijan"dır. Sektör, yabancı bankalara açıktır.[22]

Turizm sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Zengin bir kültürel mirasa ve doğal güzelliklere sahip olan Azerbaycan, büyük bir turizm potansiyeline sahiptir.[23] Azerbaycan'a gelen turist sayısı her geçen yıl artmaktadır. Ülkeye, 2006 yılı içinde turizm amacıyla 739.583 kişi gelmiş ve yaklaşık 554,7 milyon Dolar turizm geliri elde edilmiştir. 2007 yılında ise bu alanda önemli bir gelişme yaşanmış ve gelen turistsayısı 1.332.701'e çıkarken, turizm gelirleri 758,5 milyon Ddolara yükselmiştir. Ülkedeki turizm alt yapısının yetersizliği ve vize işlemlerinin uzun sürmesi, bu konuda önemli birer handikap yaratmaktadır. Azerbaycan Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan alınan bilgilere göre halihazırda ülkede 182 turizm şirketi ve değişik kategorilerde 242 otel faaliyet göstermektedir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "2013 GDP (PPP) of Republic of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan Cumhuriyeti'nin 2013 GSYİH (SAGP)'si". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  2. ^ "GDP rela growth rate of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın GSYİH büyüme oaranı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2003.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  3. ^ "2013 GDP per capita (PPP) of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın 2013 kişi başı GSYİH (SAGP) değeri". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  4. ^ "GDP Compositon by sector of origin in Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'da Sektörel GSYİH dağılımı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2012.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  5. ^ "Inflation rate of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın enflasyon değeri". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  6. ^ "Gini index of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın 2013 Gini katsayı değeri". The World Factbook. 2008. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  7. ^ "Labor force of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın İşgücü oranı". The World Factbook. 2012. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2095.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  8. ^ "Labor force by occupation in Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'da sektörel işgücü dağılımı". The World Factbook. 2008. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  9. ^ "Unemployment rate of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın işsizlik oranı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  10. ^ "Export Figures of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın ihracat rakamı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  11. ^ "Export products of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın ihracat ürünleri". The World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2049.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  12. ^ "Export Parners of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın ihracat ortakları". The World Factbook. 2012. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  13. ^ "Import Figures of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın ithalat rakamı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2087.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  14. ^ "Import products of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın ithalat ürünleri". The World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2058.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  15. ^ "Import Parners of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın ithalat ortakları". The World Factbook. 2012. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2061.html#aj. Erişim tarihi: 3 Nisan 2014. 
  16. ^ "Stock of foreign direct investment in Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın doğrudan yabancı yatırım sermayesi". The World Factbook. 31 Aralık 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2198.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  17. ^ "2013 External debt of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın 2013 dış borcu". The World Factbook. 31 Aralık 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2079.html#aj. Erişim tarihi: 4 Nisan 2014. 
  18. ^ "2013 Public debt of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın 2013 kamu borcu borcu". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2186.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  19. ^ "Reserves of foreign exchange and gold of Azerbaijan (İngilizce) - Azerbaycan'ın döviz ve altın rezervi". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2188.html#aj. Erişim tarihi: 5 Nisan 2014. 
  20. ^ National Bank of Azerbaijan. About. - August 15, 1992, equally with ruble national currency of the Azerbaijan Republic manat was issued
  21. ^ National Bank of Azerbaijan. About. - Effective January 1, 1994 manat was declared the only means of payment of the country.
  22. ^ Azerbaycan finans sektörü
  23. ^ Azerbaycan'ın Turizm Potansiyeli ve Turizm Etkinliklerinin Degerlendirilmesi - Rehman SEFEROV, Tapdıg HESENOV - TÜRKİYAT ARASTIRMALARI DERGİSİ. S.255.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]