Azeri mutfağı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Azeri mutfağı Azerbaycan'nın ulusal mutfağıdır.[1] Avrupa ve Ortadoğu mutfaklarını etkilemiş hem de bu mutfaklardan etkilenmiştir.[1] Ayrıca Azeri mutfağı yörelere göre de farklılıklar gösterir.[2]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Azeri mutfağının en önemli özelliği çeşit zenginliği ile doğal malzemelerden meydana gelmesidir. Bu zenginlik bölgeyi gezmiş çeşitli gezginlerin tespitleriyle belgelenmiştir. Bütün yıl boyunca taze sebze ve meyvelerin bulunması, bunların tek başına ya da başka doğal besinlerle birlikte uyumlu bir biçimde kullanılması Azeri mutfağının zenginliğini yaratmıştır.[1]

Bu zenginlikte, çok değişik pişirme teknikleri ile kullandıkları "kap kacakların" rolü büyüktür. Azeri mutfak kültüründe komşu ve diğer Türk halkların mutfağının etkisi de söz konusudur. Bu etkileşim komşu Kafkas, Türk, İran, Arap, Çin ve Hint mutfakları arasında olmuştur. Burada altının çizilmesi gereken özellik, İpek Yolu. Tarihi İpek Yolu birçok kültür unsuru gibi mutfak kültürlerinin de birbirleriyle tanışmasına yol açmıştır.[1]

Ülkenin tarihi boyunca birçok imparatorluğun egemenliği altında kalması nedeniyle diğer kültürlerden, özellikle İran, Türk ve Rus mutfaklarından etkilendi. İran, Osmanlı İmparatorluğu ve Rus Çarlığı bölgeyi idare ettikleri yüzyıllar boyunca Azeriler, Müslüman toplumlarla (Farslar, Türkler ve Kürtler) ve bir Hıristiyan toplumla (Ermeniler) yaşadılar ve böylece benzer bir mutfak kültürüne sahiptirler. Bundan dolayı Azeri mutfağı ve Ermeni mutfağı birbirlerine çok benzer.[3]

Temel unsurlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Çok çeşitli olan Azeri yemekleri genellikle etli, sebzeli, sütlü, hamur işli yemekler ve pilavlarla ile çorbalardan oluşur. Zeytinyağlı yemekleri yoktur. Azeri mutfağında dikkat çeken bir özellik de şudur: Aynı türe ait yiyeceklerin pek çok çeşidinin olması. Sözgelişi dolma ve sarmanın 30'dan çok, pilavın 100'den fazla çeşidinin olduğu bilinmektedir. Bu durum çorbalar, hamur işleri, et ve sebze yemekleri, tatlılar, salatalar için de geçerlidir.[1]

Temel gıdalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Hamur İşleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Düşbere (Yoğurtlu börek)
  • Hamuraşı
  • Kuymak
  • Gürme (Börek)
  • Firni (Poğaça)
  • Süzme hıngel

Salatalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Soyutma (Haşlama salata)
  • Hazar salatası
  • Azerbaycan salatası
  • Yeşillikler
  • Fasulye fisindjan (Fasulye salatası)

Çorbalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Umaç
  • Piti
  • Köfte - bozbaş
  • Turşu sıyık
  • Parça - bozbaş
  • Tavuk çorbası
  • Pelmeni
  • Haş (Kelle paça)
  • Sulu hıngel
  • Dovğa
  • Ayran - doğramaç
  • Hamuraşı
  • Balva

Et yemekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Tike kebap
  • Tavuk kebabı
  • Amatör kebabı
  • Lüle kebabı
  • Tava kebabı
  • Abgust

Pilavlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Sütlü pilav
  • Meyveli pilav
  • Parça döşemeli pilav
  • Dereotulu pilav
  • Tavuklu pilav
  • Çığırtma pilav
  • Kıymalı pilav
  • Ham-döşemeli pilav
  • Sebze kavurmalı pilav
  • Fasulyalı pilav
  • Fisincan pilavı
  • Tahta pilav
  • Salyangoz pilavı
  • Ciğerli pilav

Dolmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Tatlılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şekerburması
  • Şekerçöreği
  • Bakü baklavası
  • Şeki baklavası
  • Şor goğal
  • Kırma badam (Acıbadem)

İçecekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Azeri mutfağının kendine has içecekleri de mevcuttur. Boza, kefir, şalgam suyu ve şerbet Azerilerin kendine özgü soğuk içecekleri arasındadır. Çay Azerbaycan günlük yaşamda çok önemli bir yere sahiptir. Azeri çayı günümüzde tercih edilme açısından en önemli sıcak içecektir. Kekik, yabani tarçın, ayva çekirdeği, mısır püskülü gibi çeşitli bitkiler çay olarak demlenir. İki parça çaydanlık veya semaver kullanılarak toz çaydan hazırlanır. İnce belli çay bardaklarında servis edilir. 16. yüzyılda bile toplu çay içilen "çayhanaların" varlığı bilinmektedir.[1] Kahve daha az tüketilir. Alkollü içkiler arasında bira Azeri mutfağında en çok tercih edilen içkidir.[4] Ayrıca şarap tüketimi de oldukça yaygındır. Yerli üzümler kullanarak hazırlanan Azeri şarapları lezzet ve çeşitlilik açısından dünyada adlarını duyurmaya başlamıştır. Votka (Azerice: Araq) tüketimi çok yaygın değildir ama Azeri mutfağın geleneksel alkollü içkiler arasında sayılır.

Bayram ve özel gün yemekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerilerin çeşitli bayramlarının bazılarında ve özel günlerde özel yemekler yenir. Azeri mutfağında bayram ve özel gün yemekleri” çok çeşitlidir. Nevruz'da "Semeni", Hızır Nebi bayramında "Kuvut", çocuğun ilk dişi çıktığında "hedik" ve "kavurga" hazırlanır. Ayrıca doğum, sünnet, nişan-düğün, ölüm gibi hayatın dönüm noktalarında da çeşitli yemekler yapmak adettendir.[1]

Nevruz'da her yöre kendine has pilav çeşitlerinden hazırlar. Bakü’de baklalı dereotlu şüyud pilav, Şeki’de kestaneli tavuklu döşeme pilav, Şamahi’da turşu kavurmalı pilav, Lenkeran’da Levengeli pilav mutlaka yapılır. Bayramlaşmak için gelenlere ikram edilir.[1]

Ayrıca, Nevruz sofrasında semeni, kavurga, boyalı yumurta, şekerbura, baklava, şor gogal, kuruyemiş çeşitleri, Nevruz şekerleri bulunur. İçecek olarak da kuru meyvelerden evde hazırlanan (erik, kayısı, üzüm, elma, armut vb.) içecekler sunulur.[1]

Nevruz'da mezarlık ziyaretleri yapılır. Mezarlığa semeni, yumurta, tatlılar ve kuruyemiş çeşitleri götürülür. Mezar üzerine siniyle bırakılır. Ancak yumurtalar boyasız, semeni de yas ifade etmesi bakımından siyah kuşakla bağlanır. Ölünün ruhu için yiyecekler herkese dağıtılır. Semeni mezarın üzerinde kalır ve hiç kimse dokunmaz. Ayrıca un helvası hazırlanır ve bir kişiye yetecek şekilde, lavaşın içine sarılır, mezarlığa götürülür. Mezarlık girişinden itibaren karşılaşılan herkese dağıtılır. Alan kişiler "Allah kabul etsin" diyerek helvayı yer. Ölü sahipleri bu helvadan yemezler.[1]

Nişanlı kızlara oğlan tarafından Nevruz sinileri gönderilir. Bir sini baklava, bir sini şekerbura bir sini şor gogal, semeni, boyanmış yumurta ve şekerler.[1]

Düğünlerde ve sünnetlerde dolmalar, kebaplar, aş, soğuk yiyecekler, içkiler bulunur. Tatlı yapılmaz. Tatlılar nişanlarda yapılır. Doğum yapan kadınlara haşıl, kuymak, hamur işleri (düşbere, kutab, hengel) yapılır ve götürülür.[1]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar
Bibliografya
  • Goldstein, Dara; Merkle, Kathrin; Parasecoli, Fabio; Mennell, Stephen; Avrupa Konseyi (2005). Cultures Culinaires d'Europe. ss. sayfa 67-74. ISBN 92-871-5783-9. 
  • Kashkay, Khabiba (2015). Food and Art of Azerbaijan. ISBN 978-1906509927. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]