Merv

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 37°36′0″N, 61°50′0″E

Merv
Merw

Merv-eş-şahıcan
Merv'in Türkmenistan'daki konumu
Merv'in Türkmenistan'daki konumu
Koordinatlar: 37°36′0″K 61°50′0″D / 37.6°K 61.833333°D / 37.6; 61.833333
Ülke Türkmenistan Türkmenistan
İller Merv ili
Yönetim
 - Vali

Merv, (Türkmence: Merw; Rusca: Мерв, Farsça: مرو, Marv, bazen çevrilti Marw veya Mary; Çince: 木鹿, Mulu), Bir zamanlar Büyük Selçuklu Devleti'nin (Arapça: السلاجقة al-Salācike, Farsça: سلجوقيان Salcūkiyān), başkenti Merv kenti Türkmenistan sınırları içinde tarihi İpek yolu güzergahı üzerinde kurulmuş bir vaha şehridir.

İsim kökeni[değiştir | kaynağı değiştir]

İbn'i Haldun (Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥman bin Muḥammad bin Khaldūn), Mukaddime (Muqaddimah) ismindeki eserinde şöyle yazmıştır; "Güneyinde dağlar ve doğusunda çöl, Nişabur yatar sonra Marw ash-Shihijan gelir."[1]

Türk Dili'nin en eski ve değerli sözlüklerinden Divân-ı Lügati't-Türk'te;

"... Bir takımları da Türk sınırının " Merv-eş-şahıcan" dan başladığını söylerler. Çünkü Kaz'ın babası olan " Tonğa Alp er" Afrasyap demektir; " Merv" şehrini yapan zattır. Afrasyap burayı, "Tahmures[2]" tarafından şehrin iç kalesi yapıldıktan üçyüz sene sonra kurmuştur."[3]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Merv, Yeni Taş Devri (Cilalı Taş Devri veya Neolitik Devir)nden beri konumlanmış, ilk defa en yüksek çağını Milâttan önce 2. yüzyıldan kalma Erk-Kala diye tanınan oniki hektar büyüklüğünde bir yerleşim yerinden bilinir. Büyük İskender'in seferinde burayı ele geçirmiş ve Alexandria margiane (eski Yunanca: Άλεξάνδρεια μαργιάνη) ismini verip, böylece Polis (pólis, πόλις, çoğul: póleis) denilen antik yunan şehir devletini kurmuştur. Merv, Selevkos İmparatoru Antiokus I Soter tarafından yıkılmış, daha sonra yerine Antiochia in Parthien denilen yeni bir şehir yaptırmıştır. Şehir sonraki yüzyılda Partlar'ın eline geçmiş, daha sonra antik çağın sonuna kadar Sasaniler tarfından yönetilmiştir. Milâttan sonra 651 yılında III. Yezdigirt (Farsça'da: یزدگرد سوم, "Tanrı tarafından yaratılan") Sasani İmparatorluğu'nun son kralı burada öldürülmüş, hemen sonra Merv müslüman Arapların eline geçmiştir.

İslâm dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Merv'de doğmuş olan Farslı general Abu Muslim, Abbasilerin yardımı ile bu şehri Emevilere (Arapça: بنو أمية/الأمويون, Farsça: اموىان) karşı kışkırtmıştır. Merv, Abbasi halifesi Memun (Arapça: المأمون‎; al-Ma'nun) (yönetimi 813-833) zamanında başkent'lik yapmıştır. Ünlü yahudi Gökbilimci, Matematikçi Saul ben ibn Bishr (Saul ibn Bishr al-Israili; Zahel veya Zael isminde de tanılır.) Merv'de yetişmiştir.

Türk ve Moğol dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Hakanı Afrâsîâb'ın kurduğu rivayet edilen Merv şehrini Selçuklu Çağrı Beğ 1037 yılında feth ederek, iç kaleye girmiş ve atının örtüsünü yere koyup "taht gibi" üstüne oturmuşdur[4]. Selçuklar döneminde şehrin ağırlığı batıya doğru kaydırılır, böylece günümüzde Sultan-Kala (Sultan Kale) denilen yerde gelişmiştir. Burada 11. yüzyıldan kalma Sultan Sencer türbesi, bu türbede Yusuf Hemedani'nin mezarı, ayrıca Şehriyâr-Erk kurganı Merv'de bulunur. Muhammed ibn Zayd türbesi, çanak, çölmek ve diğer kalıntılar bu alanda bulunur.[5]

Çağrı Bey, (990-1060) Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey'in kardeşi, ve Mikail'in oğlu Merv'de yaşamıştır.

1221 yılında Cengiz Han'ın emrindeki Moğollar tarafından yağma edilmiş, halkının tamamı neredyse öldürülmüştür. Bu olaydan daha önce Merv Horasan Şahının en önemli bir merkezi idi.

1380 yılında bu sefer Moğol ve Türkmenlerden oluşan Timur'un ordusuyla Merv'i tekrar yağmalanmışlar. 1505 yılında Özbekler ele geçirmiş ve beş yıl sonra tekrar Farslılar ele geçirmiş, 1524 yılına kadar ve daha sonra tekrar ele geçirip 1601 - 1747 yılları arasında burayı yönetmişlerdir. Bundan sonra Merv tamamen önemini yetirmiştir.

Merv konusunda İngiliz-Rus yarışları (Büyük Oyun)[değiştir | kaynağı değiştir]

19. yüzyılda Farsların baskısı ile Türkmenler yurtlarını terk edip doğu Horasan ve Maveraünnehir bölgesine göç etmişler ve Merv'e yerleşmişlerdir. 1880 yılının Aralık ayında General Mikhail Skobelev komutasındaki 6.000 Rus Aşgabat yakınlarında Göktepe Savaşı'nda katliam işlemiştir ve Türkmen ağzıyla şöyle bağırmıştır. "Tekeler ýer kartasynda bir gara nokat, we o gara nokat pozylmaly" (Tekeler (en büyük Türkmen oymağı) yer haritasında kara bir noktadır, ve o kara nokta yok edilmeli)

Rusların Türkistan'daki yayılmacılık siyasetlerinin son örneklerinden birisini oluşturan Merv’in işgali, on dokuzuncu asır boyunca devam eden İngiliz-Rus rekabetinin önemli bir halkasını oluşturduğu gibi, Türkmenlerin yaşadığı toprakların büyük kısmının da Rus hakimiyetine girmesini sağlamıştır.

Rusların, Hindistan üzerinde gizli emelleri ve planları olduğuna inanan İngilizler, onların Orta Asya’da Hindistan’a doğru işgal ettikleri her toprak parçasında büyük kaygılar duymuşlardır. Bu kaygılarından dolayı bölgeye ajanlar göndermişler, Ruslarla çetin bir diploması trafiği kurmuşlar ve zaman zaman da Afganistan ve İran'da işgallerde bulunmuşlardır. "Büyük Oyun" olarak isimlendirilen İngiliz-Rus rekabeti, Merv'in 1884 yılında Farslılarla Türkmenler arasındaki anlaşmazlıktan fırsat bilen Alexander Wissarionowitsch Komarow komutasındaki Ruslar tarafından işgali sırasında ateşli bir seyir izlemiştir. Rus hakimiyeti altında askerî ve bozuk bir düzenin baskısına maruz kalan Türkmenlerin geleneksel yaşam tarzlarında hemen değişiklik olmamış, ancak şehirleri ve zengin toprakları yeni gelen Rus ve yabancı göçmenler tarafından ele geçirilmiştir. Ruslar ile İngilizler arasındaki sınır belirleme siyaseti nedeniyle bir kısım Türkmenler Afganistan ve İran idaresi altında kalmışlardır.

Rusların istilası sırasında 2,500 km2 büyüklüğündeki Merv vahasında konumlanan, Merv bir küçük şehirdir[6], Türkmenistanın bir parçası ve çoğunlukla Teke, Sarı, Salor, Ersari, Ata, Mahtim ve Yamud[7] isminde Türkmen (Oğuz) boy ve oymakları tarafından yerleşilmiştir. Teke[8] Türkmenleri ortalama sayıları 250.000[9] olan en büyük oymak, Türkistan'da mükemmel savaşçı niteliktedirler.[10]

1925 yılında Sovyet Türkmenistan Cumhuriyeti kurulmuştur. 1991 yılında Sovyet birliğinin çökümünden sonra tekrar bağımsızlığına kavuşmuştur.

Kardeş Şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Horasan'daki kardeş şehirler;

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Cf. A. Jakoubovsky in EI Supplement, s.v. "Merw al-Shahidjan"
  2. ^ Firdevsi (Farsça: فردوسی Ferdowsī、Arapça: ابو القاسم منصود ابن حسن فردوسى طوسى Abū al-Ghāsem Mansūr ebn Hasan Ferdowsī Tūsī), Samaniler ve Gazneliler dönemleri İran edebiyatının önde gelen Fars şairin Şehnamesinde söz edilen Tahmuras (Tahmures), yeni Farsça'da Ṭahmūraṯ denilen kişidir.
  3. ^ Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 149.
  4. ^ Tabakât al-Nâşiri sayfa 127.
  5. ^ 1880 yılında ilk kaba arkelojik araştırma 70 km² alanda yapılmış. Daha geniş arkelojik araştırma Evgen Michael Masson denetimi altında 1946-53 yıllarında yapılmıştır.
  6. ^ Yakubovskiy, A. (1997), “Merv,” İslam Ansiklopedisi, Cilt 7, sayfa 776, Eskişehir: MEB, 1997.
  7. ^ Marvin, Charles (1883), The Russians at Merv and Herat, and Their Power of Invading India, London: W. H. Allen & Co.: 196
  8. ^ Teke, Salur boyu'nun bir oymağıdır.
  9. ^ (Vambery, Arminius (1885), The Coming Struggle for India, London: Cassell&Co. : 42; Hopkirk 1992: 402
  10. ^ Togan, A. Zeki Velidi (1947), Bugünkü Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi, İstanbul: Arkadaş, İbrahim Horoz ve Güven Basımevleri, sayfa 75.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]