Eritre

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Eritre Devleti
Hagere Ertra
ሃገረ ኤርትራ
دولة إرتريا
Dawlat Iritrīya
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Ulusal Marş: Ertra, Ertra, Ertra
Konum
Başkent Asmara
15°20′K 38°55′D / 15.333°K 38.917°D / 15.333; 38.917
Resmî dil(ler) Arapça1, Tigrinyaca1, İngilizce1
Other languages Tigre, Saho, Bilen, Afar, Kunama, Nara, Hedareb,[1][2].
Etnik gruplar   %50 Tigray-Tigrinya, %40 Tigre, %4 Afar, %3 Saho, %3 İtalyan[3]
Milliyet Eritreli
Yönetim biçimi Geçici hükümet
 - Devlet Başkanı Isaias Afewerki
Kuruluş
 - İtalya'dan Kasım 1941
 - Birleşik Krallık altındaki BM Mandası'ndan 1951
 - Etiyopya'dan de facto 24 Mayıs 1991
 - Etiyopya'dan de jure 24 Mayıs 1993
Yüzölçümü
 - Su (%) negligible
Nüfus
 - 2009 tahmini 5.673.520[4] (118.)
 - 2008 sayımı 5.291.370
GSYİH (SAGP) 2009
 - Toplam 3,510 milyar $[5]
 - Kişi başına 625 $[5]
GSYİH (düşük) 2009
 - Toplam 1,873 milyar $[5]
 - Kişi başına 1425 $[5]
İGE  0.483 (düşük)  (2007)
Para birimi Nakfa (ERN)
Zaman dilimi EAT (UTC+3)
 - Yaz görülmedi (UTC+3)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .er
Telefon kodu 291
1 [1],[2].

Eritre veya Eritre Devleti (IPA: /ˌɛrɨˈtreɪə/, /ˌɛrɨˈtriːə/) (Ge'ez: ኤርትራ ʾErtrā, Arapça: إرتريا Iritriya), Doğu Afrika'nın kuzeyinde bir ülke. Batıda Sudan, güneyde Etiyopya ve güneydoğusunda Djibouti ile çevrilmiştir. Ülkenin doğusu ve kuzeydoğusu Kızıldeniz sahili boyunca uzanır. Suudi Arabistan ve Yemen tam karşısındadır. Dahlak Takımadası ve Hanish Adalarının birkaçı Eritre'ye aittir. Başkenti Asmara'dır.

Eritre, İtalya tarafından işgal edildi ve resmen 1 Ocak 1890'da İtalyan kolonisine dahil edildi. Önceden ilk-Etiyopya devletinin ikiyüz yıldan beri bir parçasıydı. İtalyanlar'ın II. Dünya Savaşını kaybetmeleri üzerine Eritre, 1941'den 52'ye kadar Birleşmiş Milletlerin himayesine verildi. BM bayrağı bütün resmi binalarda bulunuyordu.[6]

2 Aralık 1950'de BM Genel Kurulu 390 A (V) Kararı ile Eritre'yi Etiyopya ile birleştirmeyi kararlaştırdı.[7] 1951'in Eylül'ünden 1962'nin Kasım'ına kadar Eritre Etiyopya'nın özerk bölgesi olarak kaldı.

BM kararı Eritre halkının isteği haricinde alındı. Huzursuzluğun artması ve Etiyopya'ya karşı olan direniş nihayetinde 1962'de Etiyopya hükümetinin Eritre'yi 14. şehir olma kararı almasına yol açtı. Eritre bağımsızlık hareketi 1960'ların başlarında biçimlendi ve 31 yıl boyunca sivil savaş olarak Etiyopya hükümetine karşı patlak verdi. Nihayetinde 1991'de bitti. 1993'de bir BM referandumuyla Eritre'nin Etiyopya'dan bağımsız olduğu açıklandı.[8] Eritre iki büyük dine ev sahipliği yapan çok dilli ve çok kültürlü bir ülkedir ve dokuz etnik gruba sahiptir. resmi dili olmamasına rağmen hükümet iki "çalışma dili" olan Tigrinya dili ve Arapça bütün resmi yazışmalarda kullanılıyor. İngilizce de hükümetin bütün uluslararası iletişimlerinde 5. derece eğitim kurumlarında kullanılıyor. İtalyanca da sömürge döneminden kalan kuşakların torunları tarafından kullanılıyor.[9]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Bölgeyle alakalı en eski referans Punt (veya Ta Netjeru, İlah'ın toprağı anlamındadır) Antik Mısırlar tarafından MÖ 12. ile 5. yüzyıllar arasında yazılmıştır.

Modern Eritre ismi ilk kez İtalyan sömürgeciler tarafından 19. yüzyılın sonlarında kullanıldı. O Yunanca `Erithrá thálassa (Ἐρυθρὰ Θάλασσα) kelimelerinden Kızıldeniz için türetilen Erythraîa (Ερυθραία) isminin İtalyanca formudur.

Tarih öncesi[değiştir | kaynağı değiştir]

1995'de İtalyan araştırmacılar tarafından Buya (Eritrean Danakal)'de bulunan en eski insan yapıları biri Home erectus ve eski Home sapiens arasında bir ilişki olduğunu gösteriyor. Kafatasının 1 milyon yıldan daha eski olduğu görülüyor. Ayrıca Eritreli, Kanadalı, Amerikalı, Hollandalı bilim adamlarından oluşan Eritre Proje Araştırma Takımı 1999'da dünyadaki ilk kalıntıları Massawa'nın güneyindeki Zula bölgesinin yakınlarındaki bir yerde insanların ürün için kullanılan araçları, deniz kaynakları olduğunu keşfettiler.

Eski/Kadim tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarıma, kırsal yerleşim ve Eritre'deki ticarete ait en eski kanıt, ülkenin batı bölgesindeki arkeolojik oluşum M.Ö. 3500 yılında Gash grup olarak adlandırılan yerde bulundu.

Ortaçağ tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ortaçağ zamanında çağdaş ve Axumite devletinin parçalanmasıyla birkaç devletin kabile ve klan toprakları bugün Eritre olarak bilinen toprakları meydana getirdi. 8. ve 13. yüzyıllar arasında kuzey ve batı Eritre bir müslüman grup olan Beja halkının kontrolündeydi. Nagis, Baqlin, Bazin, Jarin ve Qata adlarında beş bağımsız krallık vardı. Bejalar İslamı Eritre'nin büyük bölümüne getirdi ve bölgede Ummayad halifeliği adında büyük İslam topluluğu oluştu. Sonrasında Abbasiler (ve Memluklar) ve daha sonrada Osmanlı İmparatorluğu. Ummayadlar 702'de Dahlak Takımadasını almıştı.

Sömürge çağı[değiştir | kaynağı değiştir]

Giuseppe Sapetto adında bir Roma Katolik papazı Cenovalı bir gemi şirketi olan Rubattinonun adına 1869'da Assab bölgesini bir Osmanlı tebasından olan Obock Afar Sultan'ından ele geçirdi. Bu Süveyş Kanalı'nın açıldığı yıla denk geliyor.[10]

Bağımsızlık mücadelesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre'liler Eritre Kurtuluş Cephesini (EKC) oluşturdular ve ayaklandılar. Suriye ve Mısır gibi Arap sosyalist hükümetlerden destek alındı. Etiyopya devleti Birleşik Devletler'in desdeğini alarak Eritre'nin Etiyopyalı halkın başkenti Asmara'da bir radyo kanalı kurmuştu. EKC içindeki dini, etnik köken, klan ve bazen de kişisel ve ideolijik bölünmeler sebebiyle EKC'nin Eritre Halkı Kurtuluş Cephesiyle (EHKC) olan ilişkilerinin zayıflamasına ve araya nifak girmesine yol açtı.

EHKC, Marksizm ile siyasal ve sosyal eşitliğe inandıklarını yanlısı olduklarını itiraf etti. Başkanları Çin'de eğitim gördü. O Eritre yanlılarına desdek vermek için geldi. Eritre hakimiyetini elde bulundurmak için 1970'lerin sonları ve 1980'lerdeki şiddetli kavgalar EKC ile EHKC'in arasını açtı. EKC, bağımsızlık için yapılan iç çatışmada sosyal devrimin monarşiye karşı galip geldiği 1970'lere kadar Eritre hakimiyetini elinde tutmaya devam etti .

Bağımsızlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre Haritası

Eritre bağımsızlığını açıkladıktan sonra EHKC lideri Isaias Afewerki, Eritre'nin ilk yönetici Cumhurbaşkanı oldu. Eritre Halk Kurtuluş Cephesi (daha sonra Demokrasi ve Adalet için Halk Cephesi (DAHC) adını aldı) bir hükümet kurdu.[11]

Sınırlı ekonomik kaynaklarla yüzleşen ve savaşlarla onlarca kat harap olan bir ülkeyi hükümet yeniden yapılandırmak ve korumak için Warsai Yikalo Programı olarak adlandırılan ulusal işgücü sistemini kurdular. Askerlik, sağlık hizmetleri, eğitim-öğretim ve tarımsal alanda hizmetlere hala devam ediyor.[12]

Bölgeler ve ilçeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre altı bölgeye (zobas) ve bunlarda ilçelere ("sub-zobas") bölünür. Bölgelerin coğrafik konumu kendilerine has hidrolojiksel özelliklerinden kaynaklanır. Eritre hükümetinin iki amacıı: her yönetime kaldırabileceği yeteri miktarda tarımsal alan vermek ve tarihi iç bölge karmaşalarını ortadan kaldırmakdır.

Bölgeler, şu alt bölgelere sahiptir:

No. Bölge (ዞባ) Alt bölge (ንኡስ ዞባ)
1 Merkez
(ዞባ ማእከል)
Berikh, Ghala-Nefhi, Semienawi Mibraq, Serejaka, Debubawi Mibraq, Semienawi Mi'erab, Debubawi Mi'erab
2 Güney
(ዞባ ደቡብ)
Adi Keyh, Adi Quala, Areza, Debarwa, Dekemhare, Mai Ayni, Mai Mne, Mendefera, Segeneiti, Senafe, Tserona
3 Gash-Barka
(ዞባ ጋሽ ባርካ)
Agordat, Barentu, Dghe, Forto, Gogne, Haykota, Logo-Anseba, Mensura, Mogolo, Molki, Guluj, Shambuko, Tesseney, La'elay Gash
4 Anseba
(ዞባ ዓንሰባ)
Adi Tekelezan, Asmat, Elabered, Geleb, Hagaz, Halhal, Habero, Keren City, Kerkebet, Sel'a
5 Kuzey Kızıldeniz
(ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ)
Afabet, Dahlak, Ghel'alo, Foro, Ghinda, Karura, Massawa, Nakfa, She'eb
6 Güney Kızıldeniz
(ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ)
Are'eta, Central Dankalia, Southern Dankalia, Assab

Siyaset ve yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Asmara'daki Eritre Hükümet binası

Eritre, Halkın Adalet ve Demokrasi Partisi (PFDJ) adında tek partili bir sisteme sahip devlettir. Her ne kadar çok partili politika 1997 kanunlarıyla kabul edilmiş olsa bile örgütlenme için başka politik grup yoktur. 75'ini EPLF gerilla üyelerinin yerel adayları ve rejime az veya çok karşı gelenler oluşturduğu 150 tane ulusal meclisin sandalyesi 1993 bağımsızlığından kısa bir süre sonra, "seçilen" şu anki cumhurbaşkanı, Isaias Afewerki tarafından şekillendirildi. Yapı geçici hükümet başkanı tarafından hiçbir zaman duyurulmadı. Ulusal seçimler periyot zamanda belirlendi ve iptal edildi; ülkenin gündemini hiçbir zaman işgal etmedi. Eritre iç politikacıların politik danışmanların bağımsız yerel kaynakları azdır; Eylül 2001'de hükümet kendine ait bütün ulusal basın organlarını kapattı ve hükümeti açıkça eleştirenler tutuklandı. 2004'de Birleşik Devletler Dışişleri Bakanlığı, Eritre'yi "kaygı uyandıran ülke" ilan etti.

Ulusal seçimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre Ulusal seçimleri 1995'de yapılacak şekilde ayarlandı, fakat daha sonra 2001'e kadar ertelendi. Bunun sebebi Eritre topraklarının %20'sinin Etiyopya işgali altında olmasından dolayıydı. Yine de Eritre'de yerel seçimler yapılmaya devam edildi. En son yapılan yerel hükümet seçimlerie Mayıs 2004'deydi. Devlet Başkanı Danışmanı Yemane Gebremeskel seçimlerle alakalı olarak söyle konuştu.[13]

Seçim komisyonu toprakların geri alınana kadar seçimleri uzatma kararı aldı. Ulusal meclis seçim komisyondan seçim tarihini belirlemesini istedi. Bu sebeple ne olursa olsun seçim komisyonu ulusal seçim tarihini belirleyecek. Bu bölgesel seçimlere bağlı değildir.

Dış ilişkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre, Afrika Birliği ve Afrika Birliği Örgütü'nün bir üyesiydi. Fakat Afrika Birliği ile olan temsilciliğini bıraktı.

Çevre[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir Gash Barka köyünde sabahın ilk saatleri

Eritre'de eskiden çok sayıda fil yaşardı. Mısır Batlamyus kralları M.Ö. 3. yüzyılda onları savaş aracı olarak kullandı. 1955 ile 2001 arasındaki kayıtlarda hiçbir fil sürüsünün olmadığı görülüyor ve bağımsızlık savaşı kurbanları oldular. Aralık 2001'de 10'u henüz genç olan yaklaşık 30 sürü, Gash Nehri civarlarında gözlemlendi. Filler zeytin babunlarıyla ortak yaşam sürüyor. Eritre'de yaklaşık olarak 100 civarında fil yaşadığı sanılmaktadır. Bu da Doğu Afrika fillerinin çoğu demektir.[14]

2006'da Eritre dünyada bütün sahil kıyılarını korunduğu ilk ülke olduğunu açıkladı. Kendine ait 1347 km'lik sahil şeridi ile birlikte diğer 350'den fazla ada sahili boyunca uzanan 1946 km'lik şeritinin hepsi hükümet koruması altındadır.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre ekonomisi birinci derecede tarım ve hayvancılığa dayanır. Nüfusun %85'i kırsal alanda yaşamakta, bunların çoğu hayvancılıkla uğraşmaktadır. Kırsal alanda yasayanların üçte ikisi yerleşik veya yari yerleşik hayat, kalanı göçebe hayatı sürdürmektedir. Gayri safi yurt içi hasılası, 550 milyon dolar olarak tahmin edilmektedir. Kişi basına düsen milli gelir, 150 dolar civarındadır. Bağımsızlık öncesinde Etiyopya yönetimi Eritre'deki bağımsızlık mücadelesi dolayısıyla bu bölgeyi özellikle ihmal etmişti. Dolayısıyla Eritre'nin sanayisi çok geri durumdadır.

Toplum[değiştir | kaynağı değiştir]

Demografik[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre'de bir düğün

Eritre toplumu heterojen (farklı) etnik gruplara sahiptir. Bağımsız nüfus sayımı henüz yapılmamış olmasına rağmen Tigrinya halkı ve Tigre halkı birlekte yaklaşık %80'lik kısma sahiptir. Bu da ülkenin M.Ö. 900 ile 500 yılları arasında Güney Arabistan'daki Saba'dan büyük göçlerle buraya yerleşen Sami nüfusunun büyük çoğunluğunu teşkil ediyor. Bunlar Eritre'deki Sabean alanının Kebassa'daki dağlık bölgelerinin merkezinde ve Eritre'nin kuzeyinde bulunurlar. Orada Saba halkı gibi aynı coğrafik koşullarla karşılaşan Sabeanlar yamaçlarda yapışmış evleri ve eksi tarim ürünleri buldular.

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritria düzlüklerinde yaşayan Reşaide çocukları.

Eritre'de bugün birçok dil konuşuluyor olmasına rağmen henüz resmi bir dilleri yoktur: Tigrinya dili ve Arapça en çok konuşulanlardır; İtalyanca ve İngilizce'de büyük oranda anlaşılır.[15].

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Eritre'de beş kademeli eğitim vardır: ana okulu, ilkokul, ortaokul, lise ve üniversite. İlk, orta ve lisede yaklaşık olarak 238 000 öğrenci vardır. Yaklaşık olarak ta 824 okul[16] ve iki üniversite (Asmara Üniversitesi ile Bilim ve Teknoloji Enstitüsü) ile birkaç küçük kolej ve teknik okul vardır.

Eritre eğitiminde en önemli ilkelerden biri Eritre'deki ana dillerinin her birinin temel eğitimini vermek, ayrıca kendini geliştirmek ve fakirlikle mücadele etmeyi, vatana, millete iyi birey olmayı öğretmektir. Bunlara ek olarak modern ekonomideki araçları tanıtmak ve kullanımını öğretmek.

Eritre'deki eğitim sistemi ayrıca özel okulların da burada yatırım yapmasına yardımcı olmak, bütün gruplar için eşitliği sağlamak (örn, cinsiyet farkını, Etnik grup farkını ve sınıf markını vb. durumları engellemek) ve gerek resmi gerek gayri resmi sürdürülen eğitime katkı sağlamak.

Eritre eğitimindeki engeller ise geleneksel tabu, kayıt ve araç-gereç için ödenen okul ücretleri ve düşük gelirli halkın maliyetleri karşılayamaması.[17]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Başkent Asmara'da ön planda Enda Mariam Ortodoks Kilisesi, sol arkada Roma Katolik Katedrali ve sağ arkada Al Khulafa Al Rashiudin Camii.

Eritre'de iki büyük din vardır İslam ve Hıristiyanlık. Çoğu Müslüman Sunni İslam mezhebine bağlıdır. Hristiyanlar özellikle yerel Doğu Kilisesindeki Eritre Ortodoks Tewahdo Kilisesine bağlı olmakla beraber diğer küçük gruplar Roma Katolik, Protestan ve diğer mezheplere bağlı olanlar da vardır.

Mayıs 2002'den beri Eritre Hükümeti resmi olarak Sünni İslamı, Eritre Ortodoks Tewahdo Kilisesini, Katolizmi ve Evangelik Lüteryen Kilisesini tanıyor. Diğer bütün inanç ve mezheblerde katılım için üyelik işlemine ihtiyaç vardır. Diğer şeyler arasında, Hükümetin kayıt sistemi dindar grupların kişisel bilgilerini onların kayıtlarında tutar. Yapılan birkaç organizasyonun kayıp bilgileri henüz resmi veritabanında bulunmuyor.

Yehova'nın Şahitleri,[18] Bahá'í Faith, Yedinci gün Kilise inanışı ve çok sayıda Protestan mezhepleri kayıtlı değil ve serbestçe üye olamaz.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir kaşık taze baharatlı yoğurtlu Kitça fit-fit.

Eritre bölgesi ticaret ve uğraş için dünyanın bir bağlantı noktasıdır. Bunun sebebi farklı kültürlerin etkisi Eritre'de görülebilir olmasıdır. Bugün en belirgin etkiler başkent Asmara'daki İtalyan etkisidir. Asmara'da İtalyan tipi küçük meşrubat kafeleri vardır. Asmara'da İtalyan yaşam tarzlarının çesitliliği Tigrinya yaşamında net bir şekilde görülür. Eritre köylerinde bu değişiklikler hiç görülmez.

Şehirlerde, ilk yıllarda sinemalarda İtalyan ve Amerikan filimlerinin bulunabildiği gibi Bollywood filimlerin de görülmesi olağan bir şeydi. 1980'lerde ve Bağımsızlıktan bu yana Amerikan filimleri en popüler olanlarıdır. Marketlerde filimlere olan rekabet yerel üreticiler kendi şirketlerini kurmasını sağladı. Eri-TV'nin global yayını Eritre nüfusunun çoğunu kapsıyor ve Diaspora her yaz ülkeye uğruyor. Başarılı yerel filimler hükümet ve özel stüdyolar tarafından üretiliyor olmasına karşın ürün fiyatları maliyeti geçiyor.

Zoba Gash-Barka'daki Baruntu sakinlerinden geleneksel kıyafetiyle Kunama yerlisi.

Kunama'nın geleneksel giysisi Eritre elbisesinden oldukça farklıdır. Tigrinya ve Tigre geleneksel açık beyaz renkli elbiseleri Doğu ve Hindistan giysilerine benzer. Reşaide kadınları çok süslü giysiler ve eşarp giyer.

Eritre'deki en popüler sporlar futbol ve bisiklet yarışıdır. Yon yıllarda Eritre atletleri uluslararası yarışmalarda boy gösteriyorlar.

Hemen hemen Afrika kıtasındaki tek bisiklet yarışı, Massawa'nın sıcak çöl kumsallarından dolambaçlı yüksek uçurumlu dağlar'a, oradan vadilere ve sarp kayalıklara, ardından başkent Asmara'ya kadar uzanan bir yarıştır. Oradan aşağıya doğru Gash-Barka Bölgesi düzlüklerine doğru devam eder. Asmara'ya geri dönmek sadece güneyden olur. Eritre'deki bu uzun mesafeli, çok popüler sporda taraftarlar (seyirciler) yarış boyunca uzun kuyruklar oluştururlar. Eritre'deki uzun mesafe koşusunda Zersenay Tadesse ve Mebrahtom (Meb) Keflezighi en iyi sporcular olarak gösterilebilir. Her ikiside Olimpiyatçıdır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "Les langues en Erythrée". Cy.revues.org. 2000-01-14. http://cy.revues.org/document39.html. Erişim tarihi: 2010-05-02. 
  2. ^ a b "Eritrea" (PDF). http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Eritrea.pdf. Erişim tarihi: 2010-05-02. 
  3. ^ CIA - The World Factbook - Eritrea
  4. ^ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) (PDF). World Population Prospects, Table A.1. 2008 revision. United Nations. http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf. Erişim tarihi: 2009-03-12. 
  5. ^ a b c d "Eritrea". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=643&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=70&pr.y=19. Erişim tarihi: 2010-04-21. 
  6. ^ Eritre'deki Bölgeler (İngilizce)
  7. ^ General Assembly Resolutions 5th Session
  8. ^ Eritre – The spreading revolution Encyclopædia Britannica Article
  9. ^ "Ülke Profile:EritreNuvola mimetypes pdf.pngPDF (128 KiB). Kongre Kitaplığı. Erişim 18 Temmuz 2006
  10. ^ Eritre – Contesting for the coastlands Erişim:16-10-2007
  11. ^ Referandum Sonuçları (İngilizce)
  12. ^ Warsai-Yikalo Campaign for Radical Development Change
  13. ^ Eritre Cumhurbaşkanı Yemane Gebremeskel ile röportajTarih:1 Nisan 2004]
  14. ^ Eritre'deki fillerle ilgili araştırma.
  15. ^ Eritre'deki diller - Tigrinya
  16. ^ Eritre'de geçimi için temel eğitim. Yayıncı:National Food Information System of Eritrea, Yıl:2005
  17. ^ Kifle,Temesgen (2002) Konu:Educational Gender Gap in Eritrea
  18. ^ Yahova'nın Şahitleri—Eritre Ülke Profile Yayıncı:Office of Public Information of Jehovah's Witnesses Tarih:01-07-2007, yenileme tarihi:07-08-2007

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]